શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ પંચાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।
તતઃ પુરુષસિંહાનાં વૃતાનાં તૈ સ્સુહૃદ્ગણૈઃ ।
શોચતામેવ રજની દુઃખેન વ્યત્યવર્તત ॥ 1 ॥
રજન્યાં સુપ્રભાતાયાં ભ્રાતરસ્તે સુહૃદ્વૃતાઃ ।
મંદાકિન્યાં હુતં જપ્યં કૃત્વા રામમુપાગમન્ ॥ 2 ॥
તૂષ્ણીં તે સમુપાસીના ન કશ્ચિત્કિંચિદબ્રવીત્ ।
ભરતસ્તુ સુહૃન્મધ્યે રામં વચનમબ્રવીત્ ॥ 3 ॥
સાંત્વિતા મામિકા માતા દત્તં રાજ્યમિદં મમ ।
તદ્દદામિ તવૈવાહં ભુંક્ષ્વ રાજ્યમકંટકમ્ ॥ 4 ॥
મહતેવાંબુવેગેન ભિન્નસ્સેતુર્જલાગમે ।
દુરાવારં ત્વદન્યેન રાજ્યખંડમિદં મહત્ ॥ 5 ॥
ગતિં ખર ઇવાશ્વસ્ય તાર્ક્ષ્યસ્યેવ પતત્રિણઃ ।
અનુગંતું ન શક્તિર્મે ગતિં તવ મહીપતે ॥ 6 ॥
સુજીવં નિત્યશસ્તસ્ય યઃ પરૈરુપજીવ્યતે ।
રામ તેન તુ દુર્જીવં યઃ પરાનુપજીવતિ ॥ 7 ॥
યથા તુ રોપિતો વૃક્ષઃ પુરુષેણ વિવર્ધિતઃ ।
હ્રસ્વકેણ દુરારોહો રૂઢસ્કંધો મહાદ્રુમઃ ॥ 8 ॥
સ યદા પુષ્પિતો ભૂત્વા ફલાનિ ન વિદર્શયેત્ ।
સ તાં નાનુભવેત્પ્રીતિં યસ્ય હેતોઃ પ્રરોપિતઃ ॥ 9 ॥
એષોપમા મહાબાહો તમર્થં વેત્તુ મર્હસિ ।
યદિ ત્વમસ્માન્વૃષભો ભર્તા ભૃત્યાન્ન શાધિ હિ ॥ 10 ॥
શ્રેણયસ્ત્વાં મહારાજ પશ્યંત્વગ્ય્રાશ્ચ સર્વશઃ ।
પ્રતપંતમિવાદિત્યં રાજ્યે સ્થિત મરિંદમમ્ ॥ 11 ॥
તવાનુયાને કાકુત્સ્થ મત્તા નર્દંતુ કુંજરાઃ ।
અંતઃપુરગતા નાર્યો નંદંતુ સુસમાહિતાઃ ॥ 12 ॥
તસ્ય સાધ્વિત્યમન્યંત નાગરા વિવિધા જનાઃ ।
ભરતસ્ય વચ શ્શ્રુત્વા રામં પ્રત્યનુયાચતઃ ॥ 13 ॥
તમેવં દુઃખિતં પ્રેક્ષ્ય વિલપંતં યશસ્વિનમ્ ।
રામઃ કૃતાત્મા ભરતં સમાશ્વાસયદાત્મવાન્ ॥ 14 ॥
નાઽત્મનઃ કામકારોઽસ્તિ પુરુષોઽયમનીશ્વરઃ ।
ઇતશ્ચેતરતશ્ચૈનં કૃતાંતઃ પરિકર્ષતિ ॥ 15 ॥
સર્વે ક્ષયાંતાઃ નિચયાઃ પતનાંતા સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાંતા મરણાંતં ચ જીવિતમ્ ॥ 16 ॥
યથા ફલાનાં પક્વાનાં નાન્યત્ર પતનાદ્ભયમ્ ।
એવં નરસ્ય જાતસ્ય નાન્યત્ર મરણાદ્ભયમ્ ॥ 17 ॥
યથાઽગારં દૃઢસ્થૂણં જીર્ણં ભૂત્વાઽવસીદતિ ।
તથૈવ સીદંતિ નરા જરામૃત્યુવશં ગતાઃ ॥ 18 ॥
અત્યેતિ રજની યા તુ સા ન પ્રતિનિવર્તતે ।
યાત્યેવ યમુના પૂર્ણા સમુદ્રમુદકાકુલમ્ ॥ 19 ॥
અહો રાત્રાણિ ગગ્ચ્છંતિ સર્વેષાં પ્રાણિનાં ઇહ ।
આયૂમ્ષિ ક્ષપયંત્ય્ આશુ ગ્રીષ્મે જલં ઇવ અંશવઃ ॥ 20 ॥
આત્માનમનુશોચ ત્વં કિમન્યમનુશોચસિ ।
આયુસ્તે હીયતે યસ્ય સ્થિતસ્ય ચ ગતસ્ય ચ ॥ 21 ॥
સહૈવ મૃત્યુર્વ્રજતિ સહ મૃત્યુર્નિષીદતિ ।
ગત્વાસુદીર્ઘમધ્વાનં સહમૃત્યુર્નિવર્તતે ॥ 22 ॥
ગાત્રેષુ વલયઃ પ્રાપ્તા શ્શ્વેતાશ્ચૈવ શિરોરુહાઃ ।
જરયા પુરુષો જીર્ણઃ કિં હિ કૃત્વા પ્રભાવયેત્ ॥ 23 ॥
નંદંત્યુદિત આદિત્યે નંદંત્યસ્તમિતેઽહનિ ।
આત્મનો નાવબુધ્યંતે મનુષ્યા જીવિતક્ષયમ્ ॥ 24 ॥
હૃષ્યંત્યૃતુમુખં દૃષ્ટ્વા નવં નવમિહાગતમ્ ।
ઋતૂનાં પરિવર્તેન પ્રાણિનાં પ્રાણસંક્ષયઃ ॥ 25 ॥
યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહાર્ણવે ।
સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં કાલમાસાદ્ય કંચન ॥ 26 ॥
એવં ભાર્યાશ્ચપુત્રાશ્ચ જ્ઞાતયશ્ચ ધનાનિ ચ ।
સમેત્ય વ્યવધાવંતિ ધ્રુવો હ્યેષાં વિનાભવઃ ॥ 27 ॥
યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહાર્ણવે ।
સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં કાલમાસાદ્ય કંચન ॥ 28 ॥
એવં ભાર્યાશ્ચપુત્રાશ્ચ જ્ઞાતયશ્ચ ધનાનિ ચ ।
સમેત્ય વ્યવધાવંતિ ધ્રુવો હ્યેષાં વિનાભવઃ ॥ 29 ॥
નાત્ર કશ્ચિદ્યથાભાવં પ્રાણી સમભિવર્તતે ।
તેન તસ્મિન્ન સામર્થ્યં પ્રેતસ્યા સ્ત્યનુશોચતઃ ॥ 30 ॥
યથા હિ સાર્થં ગચ્છંતં બ્રૂયાત્કશ્ચિત્પથિ સ્થિતઃ ।
અહમપ્યાગમિષ્યામિ પૃષ્ઠતો ભવતા મિતિ ॥ 31 ॥
એવં પૂર્વૈર્ગતો માર્ગઃ પિતૃપૈતામહો ધ્રુવઃ ।
તમાપન્નઃ કથં શોચેદ્યસ્ય નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ ॥ 32 ॥
વયસઃ પતમાનસ્ય સ્રોતસો વાઽનિવર્તિનઃ ।
આત્મા સુખે નિયોક્તવ્યસ્સુખભાજઃ પ્રજાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 33 ॥
ધર્માત્મા સ શુભૈઃ કૃત્સ્નૈઃ ક્રતુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
સ્વર્ગં દશરથઃ પ્રાપ્તઃ પિતા નઃ પૃથિવીપતિઃ ॥ 34 ॥
ભૃત્યાનાં ભરણાત્સમ્યક્પ્રજાનાં પરિપાલનાત્ ।
અર્થાદાનાચ્ચ ધર્મેણ પિતા ન સ્ત્રિદિવંગતઃ ॥ 35 ॥
કર્મભિ સ્તુ શુભૈરિષ્ટૈઃ ક્રતુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
સ્વર્ગં દશરથઃ પ્રાપ્તઃ પિતા નઃ પૃથિવીપતિઃ ॥ 36 ॥
ઇષ્ટ્વા બહુવિધૈર્યજ્ઞૈર્ભોગાં શ્ચાવાપ્ય પુષ્કલાન્ ।
ઉત્તમં ચાયુરાસાદ્ય સ્વર્ગતઃ પૃથિવીપતિઃ ॥ 37 ॥
આયુરુત્તમમાસાદ્ય ભોગાનપિ ચ રાઘવઃ ।
સ ન શોચ્યઃ પિતા તાત સ્વર્ગત સ્સત્કૃત સ્સતામ્ ॥ 38 ॥
સ જીર્ણં માનુષં દેહં પરિત્યજ્ય પિતા હિ નઃ ।
દૈવીમૃદ્ધિમનુપ્રાપ્તો બ્રહ્મલોકવિહારિણીમ્ ॥ 39 ॥
તં તુ નૈવંવિધઃ કશ્ચિત્પ્રાજ્ઞ શ્શોચિતુમર્હતિ ।
તત્વિધો મદ્વિધશ્ચાપિ શ્રુતવાન્બુદ્ધિમત્તરઃ ॥ 40 ॥
એતે બહુવિધા શોકા વિલાપરુદિતે તથા ।
વર્જનીયા હિ ધીરેણ સર્વાવસ્થાસુ ધીમતા ॥ 41 ॥
સ સ્વસ્થો ભવ મા શોચેર્યાત્વા ચાવસતાં પુરીમ્ ।
તથા પિત્રા નિયુક્તોઽસિ વશિના વદતાં વર ॥ 42 ॥
યત્રાહમપિ તેનૈવ નિયુક્તઃ પુણ્યકર્મણા ।
તત્રૈવાહં કરિષ્યામિ પિતુરાર્યસ્ય શાસનમ્ ॥ 43 ॥
ન મયા શાસનં તસ્ય ત્યક્તું ન્યાય્ય મરિંદમ ।
સ ત્વયાપિ સદા માન્યં સ વૈ બંધુ સ નઃ પિતા ॥ 44 ॥
તદ્વચઃ પિતુરેવાહં સમ્મતં ધર્મચારિણઃ ।
કર્મણા પાલયિષ્યામિ વનવાસેન રાઘવ ॥ 45 ॥
ધાર્મિકેણાનૃશંસેન નરેણ ગુરુવર્તિના ।
ભવિતવ્યં નરવ્યાઘ્ર પરલોકં જિગીષતા ॥ 46 ॥
આત્માનમનુતિષ્ઠત્વં સ્વભાવેન નરર્ષભ ।
નિશામ્યતુ શુભં વૃત્તં પિતુર્દશરથસ્ય નઃ ॥ 47 ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં મહાત્મા પિતુર્નિદેશ પ્રતિપાલનાર્થમ્ ।
યવીયસં ભ્રાતરમર્થવચ્ચ પ્રભુર્મુહૂર્તાદ્વિરરામ રામઃ ॥ 48 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે પંચાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥
