શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ વિંશસ્સર્ગઃ ।
તસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રે નિષ્ક્રામતિ કૃતાંજલૌ ।
આર્તશબ્દો મહાન્ જજ્ઞે સ્ત્રીણામંતઃપુરે તદા ॥ 1 ॥
કૃત્યેષ્વચોદિતઃ પિત્રા સર્વસ્યાંતઃપુરસ્ય ચ ।
ગતિર્યશ્શરણં ચાપિ સ રામોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ ॥ 2 ॥
કૌશલ્યાયાં યથા યુક્તો જનન્યાં વર્તતે સદા ।
તથૈવ વર્તતેઽસ્માસુ જન્મપ્રભૃતિ રાઘવઃ ॥ 3 ॥
ન ક્રુધ્યત્યભિશપ્તોઽપિ ક્રોધનીયાનિ વર્જયન્ ।
ક્રુદ્ધાન્પ્રસાદયન્સર્વાન્ સ ઇતોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ ॥ 4 ॥
અબુદ્ધિર્બત નો રાજા જીવલોકં ચરત્યયમ્ ।
યો ગતિં સર્વભૂતાનાં પરિત્યજતિ રાઘવમ્ ॥ 5 ॥
ઇતિ સર્વા મહિષ્યસ્તા વિવત્સા ઇવ ધેનવઃ ।
પતિમાચુક્રુશુશ્ચૈવ સસ્વરં ચાપિ ચુક્રુશુઃ ॥ 6 ॥
સ હિ ચાંતઃપુરે ઘોરમાર્તશબ્દં મહીપતિઃ ।
પુત્રશોકાભિસંતપ્તઃ શ્રુત્વા વ્યાલીયતાઽસને ॥ 7 ॥
રામસ્તુ ભૃશમાયસ્તો નિશ્શ્વસન્નિવ કુંજરઃ ।
જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુરંતઃપુરં વશી ॥ 8 ॥
સોઽપશ્યત્પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્ ।
ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ચાપરાન્બહૂન્ ॥ 9 ॥
દૃષ્ટ્વૈવ તુ તદા રામં તે સર્વે સહસોત્થિતાઃ ।
જયેન જયતાં શ્રેષ્ઠં વર્ધયંતિ સ્મ રાઘવમ્ ॥ 10 ॥
પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ ।
બ્રાહ્મણાન્વેદસંપન્નાન્વૃદ્ધાન્રાજ્ઞાઽભિસત્કૃતાન્ ॥ 11 ॥
પ્રણમ્ય રામસ્તાન્વિપ્રાંસ્તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ ।
સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તથા બાલા દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ ॥ 12 ॥
વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ ।
ન્યવેદયંત ત્વરિતા રામમાતુઃ પ્રિયં તદા ॥ 13 ॥
કૌશલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા ।
પ્રભાતે ત્વકરોત્પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી ॥ 14 ॥
સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા ।
અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મંત્રવત્કૃતમંગલા ॥ 15 ॥
પ્રવિશ્ય ચ તદા રામો માતુરંતઃપુરં શુભમ્ ।
દદર્શ માતરં તત્ર હાવયંતીં હુતાશનમ્ ॥ 16 ॥
દેવકાર્યનિમિત્તં ચ તત્રાપશ્યત્સમુદ્યતમ્ ।
દધ્યક્ષતં ઘૃતં ચૈવ મોદકાન્હવિષસ્તથા ॥ 17 ॥
લાજાન્માલ્યાનિ શુક્લાનિ પાયસં કૃસરં તથા ।
સમિધઃ પૂર્ણકુંભાંશ્ચ દદર્શ રઘુનંદનઃ ॥ 18 ॥
તાં શુક્લક્ષૌમસંવીતાં વ્રતયોગેન કર્શિતામ્ ।
તર્પયંતીં દદર્શાદ્ભિર્દેવતાં દેવવર્ણિનીમ્ ॥ 19 ॥
સા ચિરસ્યાત્મજં દૃષ્ટ્વા માતૃનંદનમાગતમ્ ।
અભિચક્રામ સંહૃષ્ટા કિશોરં બડબા યથા ॥ 20 ॥
સ માતરમભિક્રાંતામુપસંગૃહ્ય રાઘવઃ ।
પરિષ્વક્તશ્ચ બાહુભ્યામુપાઘ્રાતશ્ચ મૂર્ધનિ ॥ 21 ॥
તમુવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમાત્મનઃ ।
કૌશલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદિદં પ્રિયહિતં વચઃ ॥ 22 ॥
વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્ ।
પ્રાપ્નુહ્યાયુશ્ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચોપહિતં કુલે ॥ 23 ॥
સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ ।
અદ્યૈવ હિ ત્વાં ધર્માત્મા યૌવરાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ ॥ 24 ॥
દત્તમાસનમાલભ્ય ભોજનેન નિમંત્રિતઃ ।
માતરં રાઘવઃ કિંચિદ્વ્રીડાત્પ્રસાર્યાંજલિમબ્રવીત્ ॥ 25 ॥
સ સ્વભાવવિનીતશ્ચ ગૌરવાચ્ચ તદા નતઃ ।
પ્રસ્થિતો દંડકારણ્યમાપ્રષ્ટુમુપચક્રમે ॥ 26 ॥
દેવિ નૂનં ન જાનીષે મહદ્ભયમુપસ્થિતમ્ ।
ઇદં તવ ચ દુઃખાય વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 27 ॥
ગમિષ્યે દંડકારણ્યં કિમનેનાસનેન મે ।
વિષ્ટરાસનયોગ્યો હિ કાલોઽયં મામુપસ્થિતઃ ॥ 28 ॥
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને ।
મધુમૂલફલૈર્જીવન્હિત્વા મુનિવદામિષમ્ ॥ 29 ॥
ભરતાય મહારાજો યૌવરાજ્યં પ્રયચ્છતિ ।
માં પુનર્દંડકારણ્યે વિવાસયતિ તાપસમ્ ॥ 30 ॥
સ ષટ્ચાષ્ટૌ ચ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને ।
આસેવમાનો વન્યાનિ ફલમૂલૈશ્ચ વર્તયન્ ॥ 31 ॥
સા નિકૃત્તેવ સાલસ્ય યષ્ટિઃ પરશુના વને ।
પપાત સહસા દેવી દેવતેવ દિવશ્ચ્યુતા ॥ 32 ॥
તામદુઃખોચિતાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં કદલીમિવ ।
રામસ્તૂત્થાપયામાસ માતરં ગતચેતસમ્ ॥ 33 ॥
ઉપાવૃત્ત્યોત્થિતાં દીનાં બડબામિવ વાહિતામ્ ।
પાંસુકુંઠિતસર્વાંગીં વિમમર્શ ચ પાણિના ॥ 34 ॥
સા રાઘવમુપાસીનમસુખાર્તા સુખોચિતા ।
ઉવાચ પુરુષવ્યાઘ્રમુપશૃણ્વતિ લક્ષ્મણે ॥ 35 ॥
યદિ પુત્ર ન જાયેથા મમ શોકાય રાઘવ ।
ન સ્મ દુઃખમતો ભૂયઃ પશ્યેયમહમપ્રજાઃ ॥ 36 ॥
એક એવ હિ વંધ્યાયા શ્શોકો ભવતિ માનસઃ ।
અપ્રજાઽસ્મીતિ સંતાપો ન હ્યન્યઃ પુત્ર વિદ્યતે ॥ 37 ॥
ન દૃષ્ટપૂર્વં કલ્યાણં સુખં વા પતિપૌરુષે ।
અપિ પુત્રે ઽપિ પશ્યેયમિતિ રામાઽસ્થિતં મયા ॥ 38 ॥
સા બહૂન્યમનોજ્ઞાનિ વાક્યાનિ હૃદયચ્છિદામ્ ।
અહં શ્રોષ્યે સપત્નીનામવરાણાં વરા સતી ॥ 39 ॥
અતો દુઃખતરં કિં નુ પ્રમદાનાં ભવિષ્યતિ ।
મમ શોકો વિલાપશ્ચ યાદૃશોઽયમનંતકઃ ॥ 40 ॥
ત્વયિ સન્નિહિતેઽપ્યેવમહમાસં નિરાકૃતા ।
કિં પુનઃ પ્રોષિતે તાત ધ્રુવં મરણમેવ મે ॥ 41 ॥
અત્યંતનિગૃહીતાસ્મિ ભર્તુર્નિત્યમતંત્રિતા ।
પરિવારેણ કૈકેય્યા સ્સમા વાપ્યથવાઽવરા ॥ 42 ॥
યોઽહિ માં સેવતે કશ્ચિદથવાપ્યનુવર્તતે ।
કૈકેય્યાઃ પુત્રમન્વીક્ષ્ય સ્વશ્ચિ જનો નાભિભાષતે ॥ 43 ॥
નિત્યક્રોધતયા તસ્યાઃ કથં નુ ખરવાદિતત્ ।
કૈકેય્યા વદનં દ્રષ્ટું પુત્ર શક્ષ્યામિ દુર્ગતા ॥ 44 ॥
દશ સપ્ત ચ વર્ષાણિ જાતસ્ય તવ રાઘવ અતિતાનિ પ્રકાંક્ષંત્યા મયા દુઃખપરિક્ષયમ્ ॥ 45 ॥
તદક્ષયં મહદ્દુઃખં નોત્સહે સહિતું ચિરમ્ ।
વિપ્રકારં સપત્નીનામેવં જીર્ણાઽપિ રાઘવ ॥ 46 ॥
અપશ્યંતી તવ મુખં પરિપૂર્ણશશિપ્રભમ્ ।
કૃપણા વર્તયિષ્યામિ કથં કૃપણજીવિકામ્ ॥ 47 ॥
ઉપવાસૈશ્ચ યોગૈશ્ચ બહુભિશ્ચ પરિશ્રમૈઃ ।
દુઃખં સંવર્ધિતો મોઘં ત્વં હિ દુર્ગતયા મયા ॥ 48 ॥
સ્થિરં તુ હૃદયં મન્યે મમેદં યન્ન દીર્યતે ।
પ્રાવૃષીવ મહાનદ્યા સ્પૃષ્ટં કૂલં નવાંભસા ॥ 49 ॥
મમૈવ નૂનં મરણં ન વિદ્યતે ન ચાવકાઽશોસ્તિ યમક્ષયેઽમમ ।
યદંતકોઽદ્યૈવ ન માં જિહીર્ષતિ ।
પ્રસહ્ય સિંહો રુદતીં મૃગીમિવ ॥ 50 ॥
સ્થિરં હિ નૂનં હૃદયં મમાયસં ન ભિદ્યતે યદ્ભુવિ નાવદીર્યતે ।
અનેન દુઃખેન ચ દેહમર્પિતં ધ્રુવં હ્યકાલે મરણં ન વિદ્યતે ॥ 51 ॥
ઇદં હિ દુઃખં યદનર્થકાનિ મે વ્રતાનિ દાનાનિ ચ સંયમાશ્ચ હિ ।
તપશ્ચ તપ્તં યદપત્યકારણા ત્સુનિષ્ફલં બીજમિવોપ્તમૂષરે ॥ 52 ॥
યદિ હ્યકાલે મરણં સ્વયેચ્છયા લભેત કશ્ચિદ્ગુરુદુઃખકર્શિતઃ ।
ગતાહમદ્યૈવ પરેતસંસદં વિના ત્વયા ધેનુરિવાત્મજેન વૈ ॥ 53 ॥
અથાપિ કિં જીવિતમદ્ય મે વૃથા ત્વયા વિના ચંદ્રનિભાનનપ્રભ ।
અનુવ્રજિષ્યામિ વનં ત્વયૈવ ગૌ સ્સુદુર્બલા વત્સમિવાનુકાંક્ષયા ॥ 54 ॥
ભૃશમસુખમમર્ષિતા તદા બહુ વિલલાપ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્ ।
વ્યસનમુપનિશમ્ય સા મહ ત્સુતમિવ બદ્ધમવેક્ષ્ય કિન્નરી ॥ 55 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે વિંશસ્સર્ગઃ ॥
