ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ରାମାୟଣେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡମ୍ ।
ଅଥ ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ୟାଘ୍ରେ ନିଷ୍କ୍ରାମତି କୃତାଂଜଲୌ ।
ଆର୍ତଶବ୍ଦୋ ମହାନ୍ ଜଜ୍ଞେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମଂତଃପୁରେ ତଦା ॥ 1 ॥
କୃତ୍ୟେଷ୍ଵଚୋଦିତଃ ପିତ୍ରା ସର୍ଵସ୍ୟାଂତଃପୁରସ୍ୟ ଚ ।
ଗତିର୍ୟଶ୍ଶରଣଂ ଚାପି ସ ରାମୋଽଦ୍ୟ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ୟତି ॥ 2 ॥
କୌଶଲ୍ୟାୟାଂ ୟଥା ୟୁକ୍ତୋ ଜନନ୍ୟାଂ ଵର୍ତତେ ସଦା ।
ତଥୈଵ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ରାଘଵଃ ॥ 3 ॥
ନ କ୍ରୁଧ୍ୟତ୍ୟଭିଶପ୍ତୋଽପି କ୍ରୋଧନୀୟାନି ଵର୍ଜୟନ୍ ।
କ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ପ୍ରସାଦୟନ୍ସର୍ଵାନ୍ ସ ଇତୋଽଦ୍ୟ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ୟତି ॥ 4 ॥
ଅବୁଦ୍ଧିର୍ବତ ନୋ ରାଜା ଜୀଵଲୋକଂ ଚରତ୍ୟୟମ୍ ।
ୟୋ ଗତିଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପରିତ୍ୟଜତି ରାଘଵମ୍ ॥ 5 ॥
ଇତି ସର୍ଵା ମହିଷ୍ୟସ୍ତା ଵିଵତ୍ସା ଇଵ ଧେନଵଃ ।
ପତିମାଚୁକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚୈଵ ସସ୍ଵରଂ ଚାପି ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ॥ 6 ॥
ସ ହି ଚାଂତଃପୁରେ ଘୋରମାର୍ତଶବ୍ଦଂ ମହୀପତିଃ ।
ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ୟାଲୀୟତାଽସନେ ॥ 7 ॥
ରାମସ୍ତୁ ଭୃଶମାୟସ୍ତୋ ନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ନିଵ କୁଂଜରଃ ।
ଜଗାମ ସହିତୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ମାତୁରଂତଃପୁରଂ ଵଶୀ ॥ 8 ॥
ସୋଽପଶ୍ୟତ୍ପୁରୁଷଂ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧଂ ପରମପୂଜିତମ୍ ।
ଉପଵିଷ୍ଟଂ ଗୃହଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତଶ୍ଚାପରାନ୍ବହୂନ୍ ॥ 9 ॥
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ତୁ ତଦା ରାମଂ ତେ ସର୍ଵେ ସହସୋତ୍ଥିତାଃ ।
ଜୟେନ ଜୟତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵର୍ଧୟଂତି ସ୍ମ ରାଘଵମ୍ ॥ 10 ॥
ପ୍ରଵିଶ୍ୟ ପ୍ରଥମାଂ କକ୍ଷ୍ୟାଂ ଦ୍ଵିତୀୟାୟାଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵେଦସଂପନ୍ନାନ୍ଵୃଦ୍ଧାନ୍ରାଜ୍ଞାଽଭିସତ୍କୃତାନ୍ ॥ 11 ॥
ପ୍ରଣମ୍ୟ ରାମସ୍ତାନ୍ଵିପ୍ରାଂସ୍ତୃତୀୟାୟାଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ ।
ସ୍ତ୍ରିୟୋ ଵୃଦ୍ଧାସ୍ତଥା ବାଲା ଦ୍ଵାରରକ୍ଷଣତତ୍ପରାଃ ॥ 12 ॥
ଵର୍ଧୟିତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତାଃ ପ୍ରଵିଶ୍ୟ ଚ ଗୃହଂ ସ୍ତ୍ରିୟଃ ।
ନ୍ୟଵେଦୟଂତ ତ୍ଵରିତା ରାମମାତୁଃ ପ୍ରିୟଂ ତଦା ॥ 13 ॥
କୌଶଲ୍ୟାପି ତଦା ଦେଵୀ ରାତ୍ରିଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସମାହିତା ।
ପ୍ରଭାତେ ତ୍ଵକରୋତ୍ପୂଜାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁତ୍ରହିତୈଷିଣୀ ॥ 14 ॥
ସା କ୍ଷୌମଵସନା ହୃଷ୍ଟା ନିତ୍ୟଂ ଵ୍ରତପରାୟଣା ।
ଅଗ୍ନିଂ ଜୁହୋତି ସ୍ମ ତଦା ମଂତ୍ରଵତ୍କୃତମଂଗଲା ॥ 15 ॥
ପ୍ରଵିଶ୍ୟ ଚ ତଦା ରାମୋ ମାତୁରଂତଃପୁରଂ ଶୁଭମ୍ ।
ଦଦର୍ଶ ମାତରଂ ତତ୍ର ହାଵୟଂତୀଂ ହୁତାଶନମ୍ ॥ 16 ॥
ଦେଵକାର୍ୟନିମିତ୍ତଂ ଚ ତତ୍ରାପଶ୍ୟତ୍ସମୁଦ୍ୟତମ୍ ।
ଦଧ୍ୟକ୍ଷତଂ ଘୃତଂ ଚୈଵ ମୋଦକାନ୍ହଵିଷସ୍ତଥା ॥ 17 ॥
ଲାଜାନ୍ମାଲ୍ୟାନି ଶୁକ୍ଲାନି ପାୟସଂ କୃସରଂ ତଥା ।
ସମିଧଃ ପୂର୍ଣକୁଂଭାଂଶ୍ଚ ଦଦର୍ଶ ରଘୁନଂଦନଃ ॥ 18 ॥
ତାଂ ଶୁକ୍ଲକ୍ଷୌମସଂଵୀତାଂ ଵ୍ରତୟୋଗେନ କର୍ଶିତାମ୍ ।
ତର୍ପୟଂତୀଂ ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭିର୍ଦେଵତାଂ ଦେଵଵର୍ଣିନୀମ୍ ॥ 19 ॥
ସା ଚିରସ୍ୟାତ୍ମଜଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାତୃନଂଦନମାଗତମ୍ ।
ଅଭିଚକ୍ରାମ ସଂହୃଷ୍ଟା କିଶୋରଂ ବଡବା ୟଥା ॥ 20 ॥
ସ ମାତରମଭିକ୍ରାଂତାମୁପସଂଗୃହ୍ୟ ରାଘଵଃ ।
ପରିଷ୍ଵକ୍ତଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ୟାମୁପାଘ୍ରାତଶ୍ଚ ମୂର୍ଧନି ॥ 21 ॥
ତମୁଵାଚ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ରାଘଵଂ ସୁତମାତ୍ମନଃ ।
କୌଶଲ୍ୟା ପୁତ୍ରଵାତ୍ସଲ୍ୟାଦିଦଂ ପ୍ରିୟହିତଂ ଵଚଃ ॥ 22 ॥
ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧର୍ମଶୀଲାନାଂ ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ନୁହ୍ୟାୟୁଶ୍ଚ କୀର୍ତିଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚୋପହିତଂ କୁଲେ ॥ 23 ॥
ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞଂ ପିତରଂ ରାଜାନଂ ପଶ୍ୟ ରାଘଵ ।
ଅଦ୍ୟୈଵ ହି ତ୍ଵାଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ୟୌଵରାଜ୍ୟେଽଭିଷେକ୍ଷ୍ୟତି ॥ 24 ॥
ଦତ୍ତମାସନମାଲଭ୍ୟ ଭୋଜନେନ ନିମଂତ୍ରିତଃ ।
ମାତରଂ ରାଘଵଃ କିଂଚିଦ୍ଵ୍ରୀଡାତ୍ପ୍ରସାର୍ୟାଂଜଲିମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 25 ॥
ସ ସ୍ଵଭାଵଵିନୀତଶ୍ଚ ଗୌରଵାଚ୍ଚ ତଦା ନତଃ ।
ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଦଂଡକାରଣ୍ୟମାପ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ ॥ 26 ॥
ଦେଵି ନୂନଂ ନ ଜାନୀଷେ ମହଦ୍ଭୟମୁପସ୍ଥିତମ୍ ।
ଇଦଂ ତଵ ଚ ଦୁଃଖାୟ ଵୈଦେହ୍ୟା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ୟ ଚ ॥ 27 ॥
ଗମିଷ୍ୟେ ଦଂଡକାରଣ୍ୟଂ କିମନେନାସନେନ ମେ ।
ଵିଷ୍ଟରାସନୟୋଗ୍ୟୋ ହି କାଲୋଽୟଂ ମାମୁପସ୍ଥିତଃ ॥ 28 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ୟାମି ଵିଜନେ ଵନେ ।
ମଧୁମୂଲଫଲୈର୍ଜୀଵନ୍ହିତ୍ଵା ମୁନିଵଦାମିଷମ୍ ॥ 29 ॥
ଭରତାୟ ମହାରାଜୋ ୟୌଵରାଜ୍ୟଂ ପ୍ରୟଚ୍ଛତି ।
ମାଂ ପୁନର୍ଦଂଡକାରଣ୍ୟେ ଵିଵାସୟତି ତାପସମ୍ ॥ 30 ॥
ସ ଷଟ୍ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ୟାମି ଵିଜନେ ଵନେ ।
ଆସେଵମାନୋ ଵନ୍ୟାନି ଫଲମୂଲୈଶ୍ଚ ଵର୍ତୟନ୍ ॥ 31 ॥
ସା ନିକୃତ୍ତେଵ ସାଲସ୍ୟ ୟଷ୍ଟିଃ ପରଶୁନା ଵନେ ।
ପପାତ ସହସା ଦେଵୀ ଦେଵତେଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ୟୁତା ॥ 32 ॥
ତାମଦୁଃଖୋଚିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତାଂ କଦଲୀମିଵ ।
ରାମସ୍ତୂତ୍ଥାପୟାମାସ ମାତରଂ ଗତଚେତସମ୍ ॥ 33 ॥
ଉପାଵୃତ୍ତ୍ୟୋତ୍ଥିତାଂ ଦୀନାଂ ବଡବାମିଵ ଵାହିତାମ୍ ।
ପାଂସୁକୁଂଠିତସର୍ଵାଂଗୀଂ ଵିମମର୍ଶ ଚ ପାଣିନା ॥ 34 ॥
ସା ରାଘଵମୁପାସୀନମସୁଖାର୍ତା ସୁଖୋଚିତା ।
ଉଵାଚ ପୁରୁଷଵ୍ୟାଘ୍ରମୁପଶୃଣ୍ଵତି ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ॥ 35 ॥
ୟଦି ପୁତ୍ର ନ ଜାୟେଥା ମମ ଶୋକାୟ ରାଘଵ ।
ନ ସ୍ମ ଦୁଃଖମତୋ ଭୂୟଃ ପଶ୍ୟେୟମହମପ୍ରଜାଃ ॥ 36 ॥
ଏକ ଏଵ ହି ଵଂଧ୍ୟାୟା ଶ୍ଶୋକୋ ଭଵତି ମାନସଃ ।
ଅପ୍ରଜାଽସ୍ମୀତି ସଂତାପୋ ନ ହ୍ୟନ୍ୟଃ ପୁତ୍ର ଵିଦ୍ୟତେ ॥ 37 ॥
ନ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ କଲ୍ୟାଣଂ ସୁଖଂ ଵା ପତିପୌରୁଷେ ।
ଅପି ପୁତ୍ରେ ଽପି ପଶ୍ୟେୟମିତି ରାମାଽସ୍ଥିତଂ ମୟା ॥ 38 ॥
ସା ବହୂନ୍ୟମନୋଜ୍ଞାନି ଵାକ୍ୟାନି ହୃଦୟଚ୍ଛିଦାମ୍ ।
ଅହଂ ଶ୍ରୋଷ୍ୟେ ସପତ୍ନୀନାମଵରାଣାଂ ଵରା ସତୀ ॥ 39 ॥
ଅତୋ ଦୁଃଖତରଂ କିଂ ନୁ ପ୍ରମଦାନାଂ ଭଵିଷ୍ୟତି ।
ମମ ଶୋକୋ ଵିଲାପଶ୍ଚ ୟାଦୃଶୋଽୟମନଂତକଃ ॥ 40 ॥
ତ୍ଵୟି ସନ୍ନିହିତେଽପ୍ୟେଵମହମାସଂ ନିରାକୃତା ।
କିଂ ପୁନଃ ପ୍ରୋଷିତେ ତାତ ଧ୍ରୁଵଂ ମରଣମେଵ ମେ ॥ 41 ॥
ଅତ୍ୟଂତନିଗୃହୀତାସ୍ମି ଭର୍ତୁର୍ନିତ୍ୟମତଂତ୍ରିତା ।
ପରିଵାରେଣ କୈକେୟ୍ୟା ସ୍ସମା ଵାପ୍ୟଥଵାଽଵରା ॥ 42 ॥
ୟୋଽହି ମାଂ ସେଵତେ କଶ୍ଚିଦଥଵାପ୍ୟନୁଵର୍ତତେ ।
କୈକେୟ୍ୟାଃ ପୁତ୍ରମନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଵଶ୍ଚି ଜନୋ ନାଭିଭାଷତେ ॥ 43 ॥
ନିତ୍ୟକ୍ରୋଧତୟା ତସ୍ୟାଃ କଥଂ ନୁ ଖରଵାଦିତତ୍ ।
କୈକେୟ୍ୟା ଵଦନଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପୁତ୍ର ଶକ୍ଷ୍ୟାମି ଦୁର୍ଗତା ॥ 44 ॥
ଦଶ ସପ୍ତ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଜାତସ୍ୟ ତଵ ରାଘଵ ଅତିତାନି ପ୍ରକାଂକ୍ଷଂତ୍ୟା ମୟା ଦୁଃଖପରିକ୍ଷୟମ୍ ॥ 45 ॥
ତଦକ୍ଷୟଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ନୋତ୍ସହେ ସହିତୁଂ ଚିରମ୍ ।
ଵିପ୍ରକାରଂ ସପତ୍ନୀନାମେଵଂ ଜୀର୍ଣାଽପି ରାଘଵ ॥ 46 ॥
ଅପଶ୍ୟଂତୀ ତଵ ମୁଖଂ ପରିପୂର୍ଣଶଶିପ୍ରଭମ୍ ।
କୃପଣା ଵର୍ତୟିଷ୍ୟାମି କଥଂ କୃପଣଜୀଵିକାମ୍ ॥ 47 ॥
ଉପଵାସୈଶ୍ଚ ୟୋଗୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଶ୍ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ ।
ଦୁଃଖଂ ସଂଵର୍ଧିତୋ ମୋଘଂ ତ୍ଵଂ ହି ଦୁର୍ଗତୟା ମୟା ॥ 48 ॥
ସ୍ଥିରଂ ତୁ ହୃଦୟଂ ମନ୍ୟେ ମମେଦଂ ୟନ୍ନ ଦୀର୍ୟତେ ।
ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ମହାନଦ୍ୟା ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ କୂଲଂ ନଵାଂଭସା ॥ 49 ॥
ମମୈଵ ନୂନଂ ମରଣଂ ନ ଵିଦ୍ୟତେ ନ ଚାଵକାଽଶୋସ୍ତି ୟମକ୍ଷୟେଽମମ ।
ୟଦଂତକୋଽଦ୍ୟୈଵ ନ ମାଂ ଜିହୀର୍ଷତି ।
ପ୍ରସହ୍ୟ ସିଂହୋ ରୁଦତୀଂ ମୃଗୀମିଵ ॥ 50 ॥
ସ୍ଥିରଂ ହି ନୂନଂ ହୃଦୟଂ ମମାୟସଂ ନ ଭିଦ୍ୟତେ ୟଦ୍ଭୁଵି ନାଵଦୀର୍ୟତେ ।
ଅନେନ ଦୁଃଖେନ ଚ ଦେହମର୍ପିତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ହ୍ୟକାଲେ ମରଣଂ ନ ଵିଦ୍ୟତେ ॥ 51 ॥
ଇଦଂ ହି ଦୁଃଖଂ ୟଦନର୍ଥକାନି ମେ ଵ୍ରତାନି ଦାନାନି ଚ ସଂୟମାଶ୍ଚ ହି ।
ତପଶ୍ଚ ତପ୍ତଂ ୟଦପତ୍ୟକାରଣା ତ୍ସୁନିଷ୍ଫଲଂ ବୀଜମିଵୋପ୍ତମୂଷରେ ॥ 52 ॥
ୟଦି ହ୍ୟକାଲେ ମରଣଂ ସ୍ଵୟେଚ୍ଛୟା ଲଭେତ କଶ୍ଚିଦ୍ଗୁରୁଦୁଃଖକର୍ଶିତଃ ।
ଗତାହମଦ୍ୟୈଵ ପରେତସଂସଦଂ ଵିନା ତ୍ଵୟା ଧେନୁରିଵାତ୍ମଜେନ ଵୈ ॥ 53 ॥
ଅଥାପି କିଂ ଜୀଵିତମଦ୍ୟ ମେ ଵୃଥା ତ୍ଵୟା ଵିନା ଚଂଦ୍ରନିଭାନନପ୍ରଭ ।
ଅନୁଵ୍ରଜିଷ୍ୟାମି ଵନଂ ତ୍ଵୟୈଵ ଗୌ ସ୍ସୁଦୁର୍ବଲା ଵତ୍ସମିଵାନୁକାଂକ୍ଷୟା ॥ 54 ॥
ଭୃଶମସୁଖମମର୍ଷିତା ତଦା ବହୁ ଵିଲଲାପ ସମୀକ୍ଷ୍ୟ ରାଘଵମ୍ ।
ଵ୍ୟସନମୁପନିଶମ୍ୟ ସା ମହ ତ୍ସୁତମିଵ ବଦ୍ଧମଵେକ୍ଷ୍ୟ କିନ୍ନରୀ ॥ 55 ॥
ଇତ୍ୟାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ଆଦିକାଵ୍ୟେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡେ ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
