ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ വിംശസ്സര്ഗഃ ।
തസ്മിംസ്തു പുരുഷവ്യാഘ്രേ നിഷ്ക്രാമതി കൃതാംജലൌ ।
ആര്തശബ്ദോ മഹാന് ജജ്ഞേ സ്ത്രീണാമംതഃപുരേ തദാ ॥ 1 ॥
കൃത്യേഷ്വചോദിതഃ പിത്രാ സർവസ്യാംതഃപുരസ്യ ച ।
ഗതിര്യശ്ശരണം ചാപി സ രാമോഽദ്യ പ്രവത്സ്യതി ॥ 2 ॥
കൌശല്യായാം യഥാ യുക്തോ ജനന്യാം വര്തതേ സദാ ।
തഥൈവ വര്തതേഽസ്മാസു ജന്മപ്രഭൃതി രാഘവഃ ॥ 3 ॥
ന ക്രുധ്യത്യഭിശപ്തോഽപി ക്രോധനീയാനി വര്ജയന് ।
ക്രുദ്ധാന്പ്രസാദയന്സർവാന് സ ഇതോഽദ്യ പ്രവത്സ്യതി ॥ 4 ॥
അബുദ്ധിര്ബത നോ രാജാ ജീവലോകം ചരത്യയമ് ।
യോ ഗതിം സർവഭൂതാനാം പരിത്യജതി രാഘവമ് ॥ 5 ॥
ഇതി സർവാ മഹിഷ്യസ്താ വിവത്സാ ഇവ ധേനവഃ ।
പതിമാചുക്രുശുശ്ചൈവ സസ്വരം ചാപി ചുക്രുശുഃ ॥ 6 ॥
സ ഹി ചാംതഃപുരേ ഘോരമാര്തശബ്ദം മഹീപതിഃ ।
പുത്രശോകാഭിസംതപ്തഃ ശ്രുത്വാ വ്യാലീയതാഽസനേ ॥ 7 ॥
രാമസ്തു ഭൃശമായസ്തോ നിശ്ശ്വസന്നിവ കുംജരഃ ।
ജഗാമ സഹിതോ ഭ്രാത്രാ മാതുരംതഃപുരം വശീ ॥ 8 ॥
സോഽപശ്യത്പുരുഷം തത്ര വൃദ്ധം പരമപൂജിതമ് ।
ഉപവിഷ്ടം ഗൃഹദ്വാരി തിഷ്ഠതശ്ചാപരാന്ബഹൂന് ॥ 9 ॥
ദൃഷ്ട്വൈവ തു തദാ രാമം തേ സർവേ സഹസോത്ഥിതാഃ ।
ജയേന ജയതാം ശ്രേഷ്ഠം വര്ധയംതി സ്മ രാഘവമ് ॥ 10 ॥
പ്രവിശ്യ പ്രഥമാം കക്ഷ്യാം ദ്വിതീയായാം ദദര്ശ സഃ ।
ബ്രാഹ്മണാന്വേദസംപന്നാന്വൃദ്ധാന്രാജ്ഞാഽഭിസത്കൃതാന് ॥ 11 ॥
പ്രണമ്യ രാമസ്താന്വിപ്രാംസ്തൃതീയായാം ദദര്ശ സഃ ।
സ്ത്രിയോ വൃദ്ധാസ്തഥാ ബാലാ ദ്വാരരക്ഷണതത്പരാഃ ॥ 12 ॥
വര്ധയിത്വാ പ്രഹൃഷ്ടാസ്താഃ പ്രവിശ്യ ച ഗൃഹം സ്ത്രിയഃ ।
ന്യവേദയംത ത്വരിതാ രാമമാതുഃ പ്രിയം തദാ ॥ 13 ॥
കൌശല്യാപി തദാ ദേവീ രാത്രിം സ്ഥിത്വാ സമാഹിതാ ।
പ്രഭാതേ ത്വകരോത്പൂജാം വിഷ്ണോഃ പുത്രഹിതൈഷിണീ ॥ 14 ॥
സാ ക്ഷൌമവസനാ ഹൃഷ്ടാ നിത്യം വ്രതപരായണാ ।
അഗ്നിം ജുഹോതി സ്മ തദാ മംത്രവത്കൃതമംഗലാ ॥ 15 ॥
പ്രവിശ്യ ച തദാ രാമോ മാതുരംതഃപുരം ശുഭമ് ।
ദദര്ശ മാതരം തത്ര ഹാവയംതീം ഹുതാശനമ് ॥ 16 ॥
ദേവകാര്യനിമിത്തം ച തത്രാപശ്യത്സമുദ്യതമ് ।
ദധ്യക്ഷതം ഘൃതം ചൈവ മോദകാന്ഹവിഷസ്തഥാ ॥ 17 ॥
ലാജാന്മാല്യാനി ശുക്ലാനി പായസം കൃസരം തഥാ ।
സമിധഃ പൂര്ണകുംഭാംശ്ച ദദര്ശ രഘുനംദനഃ ॥ 18 ॥
താം ശുക്ലക്ഷൌമസംവീതാം വ്രതയോഗേന കര്ശിതാമ് ।
തര്പയംതീം ദദര്ശാദ്ഭിര്ദേവതാം ദേവവര്ണിനീമ് ॥ 19 ॥
സാ ചിരസ്യാത്മജം ദൃഷ്ട്വാ മാതൃനംദനമാഗതമ് ।
അഭിചക്രാമ സംഹൃഷ്ടാ കിശോരം ബഡബാ യഥാ ॥ 20 ॥
സ മാതരമഭിക്രാംതാമുപസംഗൃഹ്യ രാഘവഃ ।
പരിഷ്വക്തശ്ച ബാഹുഭ്യാമുപാഘ്രാതശ്ച മൂര്ധനി ॥ 21 ॥
തമുവാച ദുരാധര്ഷം രാഘവം സുതമാത്മനഃ ।
കൌശല്യാ പുത്രവാത്സല്യാദിദം പ്രിയഹിതം വചഃ ॥ 22 ॥
വൃദ്ധാനാം ധര്മശീലാനാം രാജര്ഷീണാം മഹാത്മനാമ് ।
പ്രാപ്നുഹ്യായുശ്ച കീര്തിം ച ധര്മം ചോപഹിതം കുലേ ॥ 23 ॥
സത്യപ്രതിജ്ഞം പിതരം രാജാനം പശ്യ രാഘവ ।
അദ്യൈവ ഹി ത്വാം ധര്മാത്മാ യൌവരാജ്യേഽഭിഷേക്ഷ്യതി ॥ 24 ॥
ദത്തമാസനമാലഭ്യ ഭോജനേന നിമംത്രിതഃ ।
മാതരം രാഘവഃ കിംചിദ്വ്രീഡാത്പ്രസാര്യാംജലിമബ്രവീത് ॥ 25 ॥
സ സ്വഭാവവിനീതശ്ച ഗൌരവാച്ച തദാ നതഃ ।
പ്രസ്ഥിതോ ദംഡകാരണ്യമാപ്രഷ്ടുമുപചക്രമേ ॥ 26 ॥
ദേവി നൂനം ന ജാനീഷേ മഹദ്ഭയമുപസ്ഥിതമ് ।
ഇദം തവ ച ദുഃഖായ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ॥ 27 ॥
ഗമിഷ്യേ ദംഡകാരണ്യം കിമനേനാസനേന മേ ।
വിഷ്ടരാസനയോഗ്യോ ഹി കാലോഽയം മാമുപസ്ഥിതഃ ॥ 28 ॥
ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി വത്സ്യാമി വിജനേ വനേ ।
മധുമൂലഫലൈര്ജീവന്ഹിത്വാ മുനിവദാമിഷമ് ॥ 29 ॥
ഭരതായ മഹാരാജോ യൌവരാജ്യം പ്രയച്ഛതി ।
മാം പുനര്ദംഡകാരണ്യേ വിവാസയതി താപസമ് ॥ 30 ॥
സ ഷട്ചാഷ്ടൌ ച വര്ഷാണി വത്സ്യാമി വിജനേ വനേ ।
ആസേവമാനോ വന്യാനി ഫലമൂലൈശ്ച വര്തയന് ॥ 31 ॥
സാ നികൃത്തേവ സാലസ്യ യഷ്ടിഃ പരശുനാ വനേ ।
പപാത സഹസാ ദേവീ ദേവതേവ ദിവശ്ച്യുതാ ॥ 32 ॥
താമദുഃഖോചിതാം ദൃഷ്ട്വാ പതിതാം കദലീമിവ ।
രാമസ്തൂത്ഥാപയാമാസ മാതരം ഗതചേതസമ് ॥ 33 ॥
ഉപാവൃത്ത്യോത്ഥിതാം ദീനാം ബഡബാമിവ വാഹിതാമ് ।
പാംസുകുംഠിതസർവാംഗീം വിമമര്ശ ച പാണിനാ ॥ 34 ॥
സാ രാഘവമുപാസീനമസുഖാര്താ സുഖോചിതാ ।
ഉവാച പുരുഷവ്യാഘ്രമുപശൃണ്വതി ലക്ഷ്മണേ ॥ 35 ॥
യദി പുത്ര ന ജായേഥാ മമ ശോകായ രാഘവ ।
ന സ്മ ദുഃഖമതോ ഭൂയഃ പശ്യേയമഹമപ്രജാഃ ॥ 36 ॥
ഏക ഏവ ഹി വംധ്യായാ ശ്ശോകോ ഭവതി മാനസഃ ।
അപ്രജാഽസ്മീതി സംതാപോ ന ഹ്യന്യഃ പുത്ര വിദ്യതേ ॥ 37 ॥
ന ദൃഷ്ടപൂർവം കല്യാണം സുഖം വാ പതിപൌരുഷേ ।
അപി പുത്രേ ഽപി പശ്യേയമിതി രാമാഽസ്ഥിതം മയാ ॥ 38 ॥
സാ ബഹൂന്യമനോജ്ഞാനി വാക്യാനി ഹൃദയച്ഛിദാമ് ।
അഹം ശ്രോഷ്യേ സപത്നീനാമവരാണാം വരാ സതീ ॥ 39 ॥
അതോ ദുഃഖതരം കിം നു പ്രമദാനാം ഭവിഷ്യതി ।
മമ ശോകോ വിലാപശ്ച യാദൃശോഽയമനംതകഃ ॥ 40 ॥
ത്വയി സന്നിഹിതേഽപ്യേവമഹമാസം നിരാകൃതാ ।
കിം പുനഃ പ്രോഷിതേ താത ധ്രുവം മരണമേവ മേ ॥ 41 ॥
അത്യംതനിഗൃഹീതാസ്മി ഭര്തുര്നിത്യമതംത്രിതാ ।
പരിവാരേണ കൈകേയ്യാ സ്സമാ വാപ്യഥവാഽവരാ ॥ 42 ॥
യോഽഹി മാം സേവതേ കശ്ചിദഥവാപ്യനുവര്തതേ ।
കൈകേയ്യാഃ പുത്രമന്വീക്ഷ്യ സ്വശ്ചി ജനോ നാഭിഭാഷതേ ॥ 43 ॥
നിത്യക്രോധതയാ തസ്യാഃ കഥം നു ഖരവാദിതത് ।
കൈകേയ്യാ വദനം ദ്രഷ്ടും പുത്ര ശക്ഷ്യാമി ദുര്ഗതാ ॥ 44 ॥
ദശ സപ്ത ച വര്ഷാണി ജാതസ്യ തവ രാഘവ അതിതാനി പ്രകാംക്ഷംത്യാ മയാ ദുഃഖപരിക്ഷയമ് ॥ 45 ॥
തദക്ഷയം മഹദ്ദുഃഖം നോത്സഹേ സഹിതും ചിരമ് ।
വിപ്രകാരം സപത്നീനാമേവം ജീര്ണാഽപി രാഘവ ॥ 46 ॥
അപശ്യംതീ തവ മുഖം പരിപൂര്ണശശിപ്രഭമ് ।
കൃപണാ വര്തയിഷ്യാമി കഥം കൃപണജീവികാമ് ॥ 47 ॥
ഉപവാസൈശ്ച യോഗൈശ്ച ബഹുഭിശ്ച പരിശ്രമൈഃ ।
ദുഃഖം സംവര്ധിതോ മോഘം ത്വം ഹി ദുര്ഗതയാ മയാ ॥ 48 ॥
സ്ഥിരം തു ഹൃദയം മന്യേ മമേദം യന്ന ദീര്യതേ ।
പ്രാവൃഷീവ മഹാനദ്യാ സ്പൃഷ്ടം കൂലം നവാംഭസാ ॥ 49 ॥
മമൈവ നൂനം മരണം ന വിദ്യതേ ന ചാവകാഽശോസ്തി യമക്ഷയേഽമമ ।
യദംതകോഽദ്യൈവ ന മാം ജിഹീര്ഷതി ।
പ്രസഹ്യ സിംഹോ രുദതീം മൃഗീമിവ ॥ 50 ॥
സ്ഥിരം ഹി നൂനം ഹൃദയം മമായസം ന ഭിദ്യതേ യദ്ഭുവി നാവദീര്യതേ ।
അനേന ദുഃഖേന ച ദേഹമര്പിതം ധ്രുവം ഹ്യകാലേ മരണം ന വിദ്യതേ ॥ 51 ॥
ഇദം ഹി ദുഃഖം യദനര്ഥകാനി മേ വ്രതാനി ദാനാനി ച സംയമാശ്ച ഹി ।
തപശ്ച തപ്തം യദപത്യകാരണാ ത്സുനിഷ്ഫലം ബീജമിവോപ്തമൂഷരേ ॥ 52 ॥
യദി ഹ്യകാലേ മരണം സ്വയേച്ഛയാ ലഭേത കശ്ചിദ്ഗുരുദുഃഖകര്ശിതഃ ।
ഗതാഹമദ്യൈവ പരേതസംസദം വിനാ ത്വയാ ധേനുരിവാത്മജേന വൈ ॥ 53 ॥
അഥാപി കിം ജീവിതമദ്യ മേ വൃഥാ ത്വയാ വിനാ ചംദ്രനിഭാനനപ്രഭ ।
അനുവ്രജിഷ്യാമി വനം ത്വയൈവ ഗൌ സ്സുദുര്ബലാ വത്സമിവാനുകാംക്ഷയാ ॥ 54 ॥
ഭൃശമസുഖമമര്ഷിതാ തദാ ബഹു വിലലാപ സമീക്ഷ്യ രാഘവമ് ।
വ്യസനമുപനിശമ്യ സാ മഹ ത്സുതമിവ ബദ്ധമവേക്ഷ്യ കിന്നരീ ॥ 55 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ വിംശസ്സര്ഗഃ ॥
