ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අයෝධ්යාකාංඩම් ।
අථ විංශස්සර්ගඃ ।
තස්මිංස්තු පුරුෂව්යාඝ්රේ නිෂ්ක්රාමති කෘතාංජලෞ ।
ආර්තශබ්දෝ මහාන් ජජ්ඤේ ස්ත්රීණාමංතඃපුරේ තදා ॥ 1 ॥
කෘත්යේෂ්වචෝදිතඃ පිත්රා සර්වස්යාංතඃපුරස්ය ච ।
ගතිර්යශ්ශරණං චාපි ස රාමෝऽද්ය ප්රවත්ස්යති ॥ 2 ॥
කෞශල්යායාං යථා යුක්තෝ ජනන්යාං වර්තතේ සදා ।
තථෛව වර්තතේऽස්මාසු ජන්මප්රභෘති රාඝවඃ ॥ 3 ॥
න ක්රුධ්යත්යභිශප්තෝऽපි ක්රෝධනීයානි වර්ජයන් ।
ක්රුද්ධාන්ප්රසාදයන්සර්වාන් ස ඉතෝऽද්ය ප්රවත්ස්යති ॥ 4 ॥
අබුද්ධිර්බත නෝ රාජා ජීවලෝකං චරත්යයම් ।
යෝ ගතිං සර්වභූතානාං පරිත්යජති රාඝවම් ॥ 5 ॥
ඉති සර්වා මහිෂ්යස්තා විවත්සා ඉව ධේනවඃ ।
පතිමාචුක්රුශුශ්චෛව සස්වරං චාපි චුක්රුශුඃ ॥ 6 ॥
ස හි චාංතඃපුරේ ඝෝරමාර්තශබ්දං මහීපතිඃ ।
පුත්රශෝකාභිසංතප්තඃ ශ්රුත්වා ව්යාලීයතාऽසනේ ॥ 7 ॥
රාමස්තු භෘශමායස්තෝ නිශ්ශ්වසන්නිව කුංජරඃ ।
ජගාම සහිතෝ භ්රාත්රා මාතුරංතඃපුරං වශී ॥ 8 ॥
සෝऽපශ්යත්පුරුෂං තත්ර වෘද්ධං පරමපූජිතම් ।
උපවිෂ්ටං ගෘහද්වාරි තිෂ්ඨතශ්චාපරාන්බහූන් ॥ 9 ॥
දෘෂ්ට්වෛව තු තදා රාමං තේ සර්වේ සහසෝත්ථිතාඃ ।
ජයේන ජයතාං ශ්රේෂ්ඨං වර්ධයංති ස්ම රාඝවම් ॥ 10 ॥
ප්රවිශ්ය ප්රථමාං කක්ෂ්යාං ද්විතීයායාං දදර්ශ සඃ ।
බ්රාහ්මණාන්වේදසංපන්නාන්වෘද්ධාන්රාජ්ඤාऽභිසත්කෘතාන් ॥ 11 ॥
ප්රණම්ය රාමස්තාන්විප්රාංස්තෘතීයායාං දදර්ශ සඃ ।
ස්ත්රියෝ වෘද්ධාස්තථා බාලා ද්වාරරක්ෂණතත්පරාඃ ॥ 12 ॥
වර්ධයිත්වා ප්රහෘෂ්ටාස්තාඃ ප්රවිශ්ය ච ගෘහං ස්ත්රියඃ ।
න්යවේදයංත ත්වරිතා රාමමාතුඃ ප්රියං තදා ॥ 13 ॥
කෞශල්යාපි තදා දේවී රාත්රිං ස්ථිත්වා සමාහිතා ।
ප්රභාතේ ත්වකරෝත්පූජාං විෂ්ණෝඃ පුත්රහිතෛෂිණී ॥ 14 ॥
සා ක්ෂෞමවසනා හෘෂ්ටා නිත්යං ව්රතපරායණා ।
අග්නිං ජුහෝති ස්ම තදා මංත්රවත්කෘතමංගලා ॥ 15 ॥
ප්රවිශ්ය ච තදා රාමෝ මාතුරංතඃපුරං ශුභම් ।
දදර්ශ මාතරං තත්ර හාවයංතීං හුතාශනම් ॥ 16 ॥
දේවකාර්යනිමිත්තං ච තත්රාපශ්යත්සමුද්යතම් ।
දධ්යක්ෂතං ඝෘතං චෛව මෝදකාන්හවිෂස්තථා ॥ 17 ॥
ලාජාන්මාල්යානි ශුක්ලානි පායසං කෘසරං තථා ।
සමිධඃ පූර්ණකුංභාංශ්ච දදර්ශ රඝුනංදනඃ ॥ 18 ॥
තාං ශුක්ලක්ෂෞමසංවීතාං ව්රතයෝගේන කර්ශිතාම් ।
තර්පයංතීං දදර්ශාද්භිර්දේවතාං දේවවර්ණිනීම් ॥ 19 ॥
සා චිරස්යාත්මජං දෘෂ්ට්වා මාතෘනංදනමාගතම් ।
අභිචක්රාම සංහෘෂ්ටා කිශෝරං බඩබා යථා ॥ 20 ॥
ස මාතරමභික්රාංතාමුපසංගෘහ්ය රාඝවඃ ।
පරිෂ්වක්තශ්ච බාහුභ්යාමුපාඝ්රාතශ්ච මූර්ධනි ॥ 21 ॥
තමුවාච දුරාධර්ෂං රාඝවං සුතමාත්මනඃ ।
කෞශල්යා පුත්රවාත්සල්යාදිදං ප්රියහිතං වචඃ ॥ 22 ॥
වෘද්ධානාං ධර්මශීලානාං රාජර්ෂීණාං මහාත්මනාම් ।
ප්රාප්නුහ්යායුශ්ච කීර්තිං ච ධර්මං චෝපහිතං කුලේ ॥ 23 ॥
සත්යප්රතිජ්ඤං පිතරං රාජානං පශ්ය රාඝව ।
අද්යෛව හි ත්වාං ධර්මාත්මා යෞවරාජ්යේऽභිෂේක්ෂ්යති ॥ 24 ॥
දත්තමාසනමාලභ්ය භෝජනේන නිමංත්රිතඃ ।
මාතරං රාඝවඃ කිංචිද්ව්රීඩාත්ප්රසාර්යාංජලිමබ්රවීත් ॥ 25 ॥
ස ස්වභාවවිනීතශ්ච ගෞරවාච්ච තදා නතඃ ।
ප්රස්ථිතෝ දංඩකාරණ්යමාප්රෂ්ටුමුපචක්රමේ ॥ 26 ॥
දේවි නූනං න ජානීෂේ මහද්භයමුපස්ථිතම් ।
ඉදං තව ච දුඃඛාය වෛදේහ්යා ලක්ෂ්මණස්ය ච ॥ 27 ॥
ගමිෂ්යේ දංඩකාරණ්යං කිමනේනාසනේන මේ ।
විෂ්ටරාසනයෝග්යෝ හි කාලෝऽයං මාමුපස්ථිතඃ ॥ 28 ॥
චතුර්දශ හි වර්ෂාණි වත්ස්යාමි විජනේ වනේ ।
මධුමූලඵලෛර්ජීවන්හිත්වා මුනිවදාමිෂම් ॥ 29 ॥
භරතාය මහාරාජෝ යෞවරාජ්යං ප්රයච්ඡති ।
මාං පුනර්දංඩකාරණ්යේ විවාසයති තාපසම් ॥ 30 ॥
ස ෂට්චාෂ්ටෞ ච වර්ෂාණි වත්ස්යාමි විජනේ වනේ ।
ආසේවමානෝ වන්යානි ඵලමූලෛශ්ච වර්තයන් ॥ 31 ॥
සා නිකෘත්තේව සාලස්ය යෂ්ටිඃ පරශුනා වනේ ।
පපාත සහසා දේවී දේවතේව දිවශ්ච්යුතා ॥ 32 ॥
තාමදුඃඛෝචිතාං දෘෂ්ට්වා පතිතාං කදලීමිව ।
රාමස්තූත්ථාපයාමාස මාතරං ගතචේතසම් ॥ 33 ॥
උපාවෘත්ත්යෝත්ථිතාං දීනාං බඩබාමිව වාහිතාම් ।
පාංසුකුංඨිතසර්වාංගීං විමමර්ශ ච පාණිනා ॥ 34 ॥
සා රාඝවමුපාසීනමසුඛාර්තා සුඛෝචිතා ।
උවාච පුරුෂව්යාඝ්රමුපශෘණ්වති ලක්ෂ්මණේ ॥ 35 ॥
යදි පුත්ර න ජායේථා මම ශෝකාය රාඝව ।
න ස්ම දුඃඛමතෝ භූයඃ පශ්යේයමහමප්රජාඃ ॥ 36 ॥
ඒක ඒව හි වංධ්යායා ශ්ශෝකෝ භවති මානසඃ ।
අප්රජාऽස්මීති සංතාපෝ න හ්යන්යඃ පුත්ර විද්යතේ ॥ 37 ॥
න දෘෂ්ටපූර්වං කල්යාණං සුඛං වා පතිපෞරුෂේ ।
අපි පුත්රේ ऽපි පශ්යේයමිති රාමාऽස්ථිතං මයා ॥ 38 ॥
සා බහූන්යමනෝජ්ඤානි වාක්යානි හෘදයච්ඡිදාම් ।
අහං ශ්රෝෂ්යේ සපත්නීනාමවරාණාං වරා සතී ॥ 39 ॥
අතෝ දුඃඛතරං කිං නු ප්රමදානාං භවිෂ්යති ।
මම ශෝකෝ විලාපශ්ච යාදෘශෝऽයමනංතකඃ ॥ 40 ॥
ත්වයි සන්නිහිතේऽප්යේවමහමාසං නිරාකෘතා ।
කිං පුනඃ ප්රෝෂිතේ තාත ධ්රුවං මරණමේව මේ ॥ 41 ॥
අත්යංතනිගෘහීතාස්මි භර්තුර්නිත්යමතංත්රිතා ।
පරිවාරේණ කෛකේය්යා ස්සමා වාප්යථවාऽවරා ॥ 42 ॥
යෝऽහි මාං සේවතේ කශ්චිදථවාප්යනුවර්තතේ ।
කෛකේය්යාඃ පුත්රමන්වීක්ෂ්ය ස්වශ්චි ජනෝ නාභිභාෂතේ ॥ 43 ॥
නිත්යක්රෝධතයා තස්යාඃ කථං නු ඛරවාදිතත් ।
කෛකේය්යා වදනං ද්රෂ්ටුං පුත්ර ශක්ෂ්යාමි දුර්ගතා ॥ 44 ॥
දශ සප්ත ච වර්ෂාණි ජාතස්ය තව රාඝව අතිතානි ප්රකාංක්ෂංත්යා මයා දුඃඛපරික්ෂයම් ॥ 45 ॥
තදක්ෂයං මහද්දුඃඛං නෝත්සහේ සහිතුං චිරම් ।
විප්රකාරං සපත්නීනාමේවං ජීර්ණාऽපි රාඝව ॥ 46 ॥
අපශ්යංතී තව මුඛං පරිපූර්ණශශිප්රභම් ।
කෘපණා වර්තයිෂ්යාමි කථං කෘපණජීවිකාම් ॥ 47 ॥
උපවාසෛශ්ච යෝගෛශ්ච බහුභිශ්ච පරිශ්රමෛඃ ।
දුඃඛං සංවර්ධිතෝ මෝඝං ත්වං හි දුර්ගතයා මයා ॥ 48 ॥
ස්ථිරං තු හෘදයං මන්යේ මමේදං යන්න දීර්යතේ ।
ප්රාවෘෂීව මහානද්යා ස්පෘෂ්ටං කූලං නවාංභසා ॥ 49 ॥
මමෛව නූනං මරණං න විද්යතේ න චාවකාऽශෝස්ති යමක්ෂයේऽමම ।
යදංතකෝऽද්යෛව න මාං ජිහීර්ෂති ।
ප්රසහ්ය සිංහෝ රුදතීං මෘගීමිව ॥ 50 ॥
ස්ථිරං හි නූනං හෘදයං මමායසං න භිද්යතේ යද්භුවි නාවදීර්යතේ ।
අනේන දුඃඛේන ච දේහමර්පිතං ධ්රුවං හ්යකාලේ මරණං න විද්යතේ ॥ 51 ॥
ඉදං හි දුඃඛං යදනර්ථකානි මේ ව්රතානි දානානි ච සංයමාශ්ච හි ।
තපශ්ච තප්තං යදපත්යකාරණා ත්සුනිෂ්ඵලං බීජමිවෝප්තමූෂරේ ॥ 52 ॥
යදි හ්යකාලේ මරණං ස්වයේච්ඡයා ලභේත කශ්චිද්ගුරුදුඃඛකර්ශිතඃ ।
ගතාහමද්යෛව පරේතසංසදං විනා ත්වයා ධේනුරිවාත්මජේන වෛ ॥ 53 ॥
අථාපි කිං ජීවිතමද්ය මේ වෘථා ත්වයා විනා චංද්රනිභානනප්රභ ।
අනුව්රජිෂ්යාමි වනං ත්වයෛව ගෞ ස්සුදුර්බලා වත්සමිවානුකාංක්ෂයා ॥ 54 ॥
භෘශමසුඛමමර්ෂිතා තදා බහු විලලාප සමීක්ෂ්ය රාඝවම් ।
ව්යසනමුපනිශම්ය සා මහ ත්සුතමිව බද්ධමවේක්ෂ්ය කින්නරී ॥ 55 ॥
ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අයෝධ්යාකාංඩේ විංශස්සර්ගඃ ॥
