śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha viṃśassargaḥ ।
tasmiṃstu puruṣavyāghrē niṣkrāmati kṛtāñjalau ।
ārtaśabdō mahān jajñē strīṇāmantaḥpurē tadā ॥ 1 ॥
kṛtyēṣvachōditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya cha ।
gatiryaśśaraṇaṃ chāpi sa rāmō'dya pravatsyati ॥ 2 ॥
kauśalyāyāṃ yathā yuktō jananyāṃ vartatē sadā ।
tathaiva vartatē'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ ॥ 3 ॥
na krudhyatyabhiśaptō'pi krōdhanīyāni varjayan ।
kruddhānprasādayansarvān sa itō'dya pravatsyati ॥ 4 ॥
abuddhirbata nō rājā jīvalōkaṃ charatyayam ।
yō gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam ॥ 5 ॥
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhēnavaḥ ।
patimāchukruśuśchaiva sasvaraṃ chāpi chukruśuḥ ॥ 6 ॥
sa hi chāntaḥpurē ghōramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ ।
putraśōkābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sanē ॥ 7 ॥
rāmastu bhṛśamāyastō niśśvasanniva kuñjaraḥ ।
jagāma sahitō bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī ॥ 8 ॥
sō'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam ।
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataśchāparānbahūn ॥ 9 ॥
dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ tē sarvē sahasōtthitāḥ ।
jayēna jayatāṃ śrēṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam ॥ 10 ॥
praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ ।
brāhmaṇānvēdasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān ॥ 11 ॥
praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ ।
striyō vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ ॥ 12 ॥
vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya cha gṛhaṃ striyaḥ ।
nyavēdayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā ॥ 13 ॥
kauśalyāpi tadā dēvī rātriṃ sthitvā samāhitā ।
prabhātē tvakarōtpūjāṃ viṣṇōḥ putrahitaiṣiṇī ॥ 14 ॥
sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā ।
agniṃ juhōti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā ॥ 15 ॥
praviśya cha tadā rāmō māturantaḥpuraṃ śubham ।
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam ॥ 16 ॥
dēvakāryanimittaṃ cha tatrāpaśyatsamudyatam ।
dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ chaiva mōdakānhaviṣastathā ॥ 17 ॥
lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā ।
samidhaḥ pūrṇakumbhāṃścha dadarśa raghunandanaḥ ॥ 18 ॥
tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayōgēna karśitām ।
tarpayantīṃ dadarśādbhirdēvatāṃ dēvavarṇinīm ॥ 19 ॥
sā chirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam ।
abhichakrāma saṃhṛṣṭā kiśōraṃ baḍabā yathā ॥ 20 ॥
sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ ।
pariṣvaktaścha bāhubhyāmupāghrātaścha mūrdhani ॥ 21 ॥
tamuvācha durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ ।
kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vachaḥ ॥ 22 ॥
vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām ।
prāpnuhyāyuścha kīrtiṃ cha dharmaṃ chōpahitaṃ kulē ॥ 23 ॥
satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava ।
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājyē'bhiṣēkṣyati ॥ 24 ॥
dattamāsanamālabhya bhōjanēna nimantritaḥ ।
mātaraṃ rāghavaḥ kiñchidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt ॥ 25 ॥
sa svabhāvavinītaścha gauravāchcha tadā nataḥ ।
prasthitō daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupachakramē ॥ 26 ॥
dēvi nūnaṃ na jānīṣē mahadbhayamupasthitam ।
idaṃ tava cha duḥkhāya vaidēhyā lakṣmaṇasya cha ॥ 27 ॥
gamiṣyē daṇḍakāraṇyaṃ kimanēnāsanēna mē ।
viṣṭarāsanayōgyō hi kālō'yaṃ māmupasthitaḥ ॥ 28 ॥
chaturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijanē vanē ।
madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam ॥ 29 ॥
bharatāya mahārājō yauvarājyaṃ prayachChati ।
māṃ punardaṇḍakāraṇyē vivāsayati tāpasam ॥ 30 ॥
sa ṣaṭchāṣṭau cha varṣāṇi vatsyāmi vijanē vanē ।
āsēvamānō vanyāni phalamūlaiścha vartayan ॥ 31 ॥
sā nikṛttēva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vanē ।
papāta sahasā dēvī dēvatēva divaśchyutā ॥ 32 ॥
tāmaduḥkhōchitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva ।
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatachētasam ॥ 33 ॥
upāvṛttyōtthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām ।
pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa cha pāṇinā ॥ 34 ॥
sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhōchitā ।
uvācha puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇē ॥ 35 ॥
yadi putra na jāyēthā mama śōkāya rāghava ।
na sma duḥkhamatō bhūyaḥ paśyēyamahamaprajāḥ ॥ 36 ॥
ēka ēva hi vandhyāyā śśōkō bhavati mānasaḥ ।
aprajā'smīti santāpō na hyanyaḥ putra vidyatē ॥ 37 ॥
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣē ।
api putrē 'pi paśyēyamiti rāmā'sthitaṃ mayā ॥ 38 ॥
sā bahūnyamanōjñāni vākyāni hṛdayachChidām ।
ahaṃ śrōṣyē sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī ॥ 39 ॥
atō duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati ।
mama śōkō vilāpaścha yādṛśō'yamanantakaḥ ॥ 40 ॥
tvayi sannihitē'pyēvamahamāsaṃ nirākṛtā ।
kiṃ punaḥ prōṣitē tāta dhruvaṃ maraṇamēva mē ॥ 41 ॥
atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā ।
parivārēṇa kaikēyyā ssamā vāpyathavā'varā ॥ 42 ॥
yō'hi māṃ sēvatē kaśchidathavāpyanuvartatē ।
kaikēyyāḥ putramanvīkṣya svaśchi janō nābhibhāṣatē ॥ 43 ॥
nityakrōdhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat ।
kaikēyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā ॥ 44 ॥
daśa sapta cha varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam ॥ 45 ॥
tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ nōtsahē sahituṃ chiram ।
viprakāraṃ sapatnīnāmēvaṃ jīrṇā'pi rāghava ॥ 46 ॥
apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham ।
kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām ॥ 47 ॥
upavāsaiścha yōgaiścha bahubhiścha pariśramaiḥ ।
duḥkhaṃ saṃvardhitō mōghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā ॥ 48 ॥
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manyē mamēdaṃ yanna dīryatē ।
prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā ॥ 49 ॥
mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyatē na chāvakā'śōsti yamakṣayē'mama ।
yadantakō'dyaiva na māṃ jihīrṣati ।
prasahya siṃhō rudatīṃ mṛgīmiva ॥ 50 ॥
sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyatē yadbhuvi nāvadīryatē ।
anēna duḥkhēna cha dēhamarpitaṃ dhruvaṃ hyakālē maraṇaṃ na vidyatē ॥ 51 ॥
idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni mē vratāni dānāni cha saṃyamāścha hi ।
tapaścha taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivōptamūṣarē ॥ 52 ॥
yadi hyakālē maraṇaṃ svayēchChayā labhēta kaśchidguruduḥkhakarśitaḥ ।
gatāhamadyaiva parētasaṃsadaṃ vinā tvayā dhēnurivātmajēna vai ॥ 53 ॥
athāpi kiṃ jīvitamadya mē vṛthā tvayā vinā chandranibhānanaprabha ।
anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā ॥ 54 ॥
bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam ।
vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavēkṣya kinnarī ॥ 55 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē viṃśassargaḥ ॥