શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ચતુસ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
તતઃ કમલપત્રાક્ષઃ શ્યામો નિરુપમો મહાન્ ।
ઉવાચ રામ સ્તં સૂતં પિતુરાખ્યાહિ મામિતિ ॥ 1 ॥
સ રામપ્રેષિતઃ ક્ષિપ્રં સંતાપકલુષેંદ્રિયઃ ।
પ્રવિશ્ય નૃપતિં સૂતો નિશ્વસંતં દદર્શ હ ॥ 2 ॥
ઉપરક્તમિવાદિત્યં ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્ ।
તટાકમિવ નિસ્તોયમપશ્યજ્જગતીપતિમ્ ॥ 3 ॥
આલોક્ય તુ મહાપ્રાજ્ઞઃ પરમાકુલચેતસમ્ ।
રામમેવાનુશોચંતં સૂતઃ પ્રાંજલિરાસદત્ ॥ 4 ॥
તં વર્ધયિત્વા રાજાનં પૂર્વં સૂતો જયાશિષા ।
ભયવિક્લબયા વાચા મંદયા શ્લક્ષ્ણમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥
અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રો દ્વારિ તિષ્ઠતિ તે સુતઃ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્વા સર્વંચૈવોપજીવિનામ્ ॥ 6 ॥
ગમિષ્યતિ મહારણ્યં તં પશ્ય જગતીપતે ।
વૃતં રાજગુણૈ સ્સર્વૈરાદિત્યમિવ રશ્મિભિઃ ॥ 7 ॥
સ સત્યવાદી ધર્માત્મા ગાંભીર્યાત્સાગરોપમઃ ।
આકાશ ઇવ નિષ્પંકો નરેંદ્રઃ પ્રત્યુવાચ તમ્ ॥ 8 ॥
સુમંંત્રાનય મે દારાન્ યે કેચિદિહ મામકાઃ ।
દારૈઃ પરિવૃતસ્સર્વૈર્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ધાર્મિકમ્ ॥ 9 ॥
સોઽંતઃપુરમતીત્યૈવ સ્ત્રિયસ્તા વાક્યમબ્રવીત્ ।
આર્યાહ્વયતિ વો રાજા ગમ્યતાં તત્ર મા ચિરમ્ ॥ 10 ॥
એવમુક્તાઃ સ્ત્રિય સ્સર્વાઃ સુમંત્રેણ નૃપાજ્ઞયા ।
પ્રચક્રમુ સ્તદ્ભવનં ભર્તુરાજ્ઞાય શાસનમ્ ॥ 11 ॥
અર્ધસપ્તશતાસ્તાસ્તુ પ્રમદાસ્તામ્રલોચનાઃ ।
કૌસલ્યાં પરિવાર્યાથ શનૈર્જગ્મુર્ધૃતવ્રતાઃ ॥ 12 ॥
આગતેષુ ચ દારેષુ સમવેક્ષ્ય મહીપતિઃ ।
ઉવાચ રાજા તં સૂતં સુમંત્રાઽનય મે સુતમ્ ॥ 13 ॥
સ સૂતો રામમાદાય લક્ષ્મણં મૈથિલીં તદા ।
જગામાભિમુખસ્તૂર્ણં સકાશં જગતીપતેઃ ॥ 14 ॥
સ રાજા પુત્રમાયાંતં દૃષ્ટ્વા દૂરાત્કૃતાંજલિમ્ ।
ઉત્પપાતાસનાત્તૂર્ણમાર્ત સ્ત્રીજનસંવૃતઃ ॥ 15 ॥
સોઽભિદુદ્રાવ વેગેન રામં દૃષ્ટ્વા વિશાંપતિઃ ।
તમસંપ્રાપ્ય દુઃખાર્તઃ પપાત ભુવિ મૂર્છિતઃ ॥ 16 ॥
તં રામોઽભ્યપતત્ ક્ષિપ્રં લક્ષ્મણશ્ચ મહારથઃ ।
વિસંજ્ઞમિવ દુઃખેન સશોકં નૃપતિં તદા ॥ 17 ॥
સ્ત્રીસહસ્રનિનાદશ્ચ સંજજ્ઞે રાજવેશ્મનિ ।
હા હા રામેતિ સહસા ભૂષણધ્વનિમૂર્છિતઃ ॥ 18 ॥
તં પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
પર્યંંકે સીતયા સાર્ધં રુદંતઃ સમવેશયન્ ॥ 19 ॥
અથ રામો મુહૂર્તેન લબ્ધસંજ્ઞં મહીપતિમ્ ।
ઉવાચ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા શોકાર્ણવપરિપ્લુતમ્ ॥ 20 ॥
આપૃચ્છે ત્વાં મહારાજ સર્વેષામીશ્વરોઽસિ નઃ ।
પ્રસ્થિતં દંડકારણ્યં પશ્ય ત્વં કુશલેન મામ્ ॥ 21 ॥
લક્ષ્મણં ચાનુજાનીહિ સીતા ચાન્વેતિ માં વનમ્ ।
કારણૈર્બહુભિ સ્તથ્યૈર્વાર્યમાણૌ ન ચેચ્છતઃ ॥ 22 ॥
અનુજાનીહિ સર્વાન્નઃ શોકમુત્સૃજ્ય માનદ ।
લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ પ્રજાપતિરિવ પ્રજાઃ ॥ 23 ॥
પ્રતીક્ષમાણમવ્યગ્રમનુજ્ઞાં જગતીપતેઃ ।
ઉવાચ રાજા સંપ્રેક્ષ્ય વનવાસાય રાઘવમ્ ॥ 24 ॥
અહં રાઘવ કૈકેય્યા વરદાનેન મોહિતઃ ।
અયોધ્યાયાસ્ત્વમેવાદ્ય ભવ રાજા નિગૃહ્ય મામ્ ॥ 25 ॥
એવમુક્તો નૃપતિના રામો ધર્મભૃતાં વરઃ ।
પ્રત્યુવાચાંજલિં કૃત્વા પિતરં વાક્યકોવિદઃ ॥ 26 ॥
ભવાન્વર્ષ સહસ્રાય પૃથિવ્યા નૃપતે પતિઃ ।
અહં ત્વરણ્યેવત્સ્યામિ ન મે કાર્યં ત્વયાઽનૃતમ્ ॥ 27 ॥
નવ પંચ ચ વર્ષાણિ વનવાસે વિહૃત્ય તે ।
પુનઃપાદૌ ગ્રહીષ્યામિ પ્રતિજ્ઞાંતે નરાધિપ ॥ 28 ॥
રુદન્નાર્તઃ પ્રિયં પુત્રં સત્યપાશેન સંયતઃ ।
કૈકેય્યા ચોદ્યમાનસ્તુ મિથો રાજા તમબ્રવીત્ ॥ 29 ॥
શ્રેયસે વૃદ્ધયે તાત પુનરાગમનાય ચ ।
ગચ્છસ્વારિષ્ટમવ્યગ્રઃ પંથાનમકુતોભયમ્ ॥ 30 ॥
ન હિ સત્યાત્મનસ્તાત ધર્માભિમનસ સ્તવ ।
વિનિવર્તયિતું બુદ્ધિઃ શક્યતે રઘુનંદન ॥ 31 ॥
અદ્ય ત્વિદાનીં રજનીં પુત્ર મા ગચ્છ સર્વથા ।
એકાહદર્શનેનાપિ સાધુ તાવચ્ચરામ્યહમ્ ॥ 32 ॥
માતરં માં ચ સંપશ્યન્ વસેમામદ્ય શર્વરીમ્ ।
તર્પિત સ્સર્વકામૈસ્ત્વં શ્વઃ કાલે સાધયિષ્યસિ ॥ 33 ॥
દુષ્કરં ક્રિયતે પુત્ર સર્વથા રાઘવ ત્વયા ।
મત્પ્રિયાર્થં પ્રિયાંસ્ત્યક્ત્વા યદ્યાસિ વિજનં વનમ્ ॥ 34 ॥
ન ચૈતન્મે પ્રિયં પુત્ર શપે સત્યેન રાઘવ ।
છન્નયા ચલિતસ્ત્વસ્મિ સ્ત્રિયા છન્નાગ્નિકલ્પયા ॥ 35 ॥
વંચના યા તુ લબ્ધા મે તાં ત્વં નિસ્તર્તુમિચ્છસિ ।
અનયા વૃત્તસાદિન્યા કૈકેય્યાઽભિપ્રચોદિતઃ ॥ 36 ॥
ન ચૈતદાશ્ચર્યતમં યત્તજ્યેષ્ઠસ્સુતો મમ ।
અપાનૃતકથં પુત્ર પિતરં કર્તુમિચ્છસિ ॥ 37 ॥
અથ રામસ્તથા શ્રુત્વા પિતુરાર્તસ્ય ભાષિતમ્ ।
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા દીનો વચનમબ્રવીત્ ॥ 38 ॥
પ્રાપ્સ્યામિ યાનદ્ય ગુણાન્કો મે શ્વસ્તાન્ પ્રદાસ્યતિ ।
અપક્રમણમેવાતઃ સર્વકામૈરહં વૃણે ॥ 39 ॥
ઇયં સરાષ્ટ્રા સજના ધનધાન્યસમાકુલા ।
મયા વિસૃષ્ટા વસુધા ભરતાય પ્રદીયતામ્ ॥ 40 ॥
વનવાસકૃતા બુદ્ધિર્ન ચ મેઽદ્ય ચલિષ્યતિ ।
યસ્તુષ્ટેન વરો દત્તઃ કૈકેય્યૈ વરદ ત્વયા ॥ 41 ॥
દીયતાં નિખિલેનૈવ સત્યસ્ત્વં ભવ પાર્થિવ ।
અહં નિદેશં ભવતો યથોક્તમનુપાલયન્ ॥ 42 ॥
ચતુર્દશ સમા વત્સ્યે વને વનચરૈસ્સહ ।
મા વિમર્શો વસુમતી ભરતાય પ્રદીયતામ્ ॥ 43 ॥
ન હિ મે કાંક્ષિતં રાજ્યં સુખમાત્મનિ વા પ્રિયમ્ ।
યથાનિદેશં કર્તું વૈ તવૈવ રઘુનંદન ॥ 44 ॥
અપગચ્છતુ તે દુઃખં માભૂર્બાષ્પપરિપ્લુતઃ ।
ન હિ ક્ષુભ્યતિ દુર્ધર્ષઃ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ ॥ 45 ॥
નૈવાહં રાજ્યમિચ્છામિ ન સુખં ન ચ મેદિનીમ્ ।
નૈવ સર્વાનિમાન્ કામા ન્નસ્વર્ગં નૈવ જીવિતમ્ ॥ 46 ॥
ત્વામહં સત્યમિચ્છામિ નાનૃતં પુરુષર્ષભ ।
પ્રત્યક્ષં તવ સત્યેન સુકૃતેન ચ તે શપે ॥ 47 ॥
ન ચ શક્યં મયા તાત સ્થાતું ક્ષણમપિ પ્રભો ।
સ શોકં ધારયસ્વેમં ન હિ મેઽસ્તિ વિપર્યયઃ ॥ 48 ॥
અર્થિતો હ્યસ્મિ કૈકેય્યા વનં ગચ્છેતિ રાઘવ ।
મયા ચોક્તં વ્રજામીતિ તત્સત્યમનુપાલયે ॥ 49 ॥
મા ચોત્કંઠાં કૃથા દેવ વને રંસ્યામહે વયમ્ ।
પ્રશાંતહરિણાકીર્ણે નાનાશકુનિનાદિતે ॥ 50 ॥
પિતા હિ દૈવતં તાત દેવતાનામપિ સ્મૃતમ્ ।
તસ્માદ્દૈવતમિત્યેવ કરિષ્યામિ પિતુર્વચઃ ॥ 51 ॥
ચતુર્દશસુ વર્ષેષુ ગતેષુ નરસત્તમ ।
પુનર્દ્રક્ષ્યસિ માં પ્રાપ્તં સંતાપોઽયં વિમુચ્યતામ્ ॥ 52 ॥
યેન સંસ્તંભનીયોઽયં સર્વો બાષ્પગલો જનઃ ।
સ ત્વં પુરુષશાર્દૂલ કિમર્થં વિક્રિયાં ગતઃ ॥ 53 ॥
પુરં ચ રાષ્ટ્રં ચ મહી ચ કેવલા મયા નિસૃષ્ટા ભરતાય દીયતામ્ ।
અહં નિદેશં ભવતોઽનુપાલયન્ વનં ગમિષ્યામિ ચિરાય સેવિતુમ્ ॥ 54 ॥
મયા નિસૃષ્ટાં ભરતો મહીમિમાં સશૈલષંડાં સપુરાં સકાનનામ્ ।
શિવાં સુસીમામનુશાસ્તુ કેવલં ત્વયા યદુક્તં નૃપતે તથાસ્તુ તત્ ॥ 55 ॥
ન મે તથા પાર્થિવ ધીયતે મનો મહત્સુ કામેષુ ન ચાત્મનઃપ્રિયે ।
યથા નિદેશે તવ શિષ્ટસમ્મતે વ્યપૈતુ દુઃખં તવ મત્કૃતેઽનઘ ॥ 56 ॥
તદદ્ય નૈવાનઘ રાજ્યમવ્યયં ન સર્વકામાન્ન સુખં ન મૈથિલીમ્ ।
ન જીવિતં ત્વામનૃતેન યોજયન્ વૃણીય સત્યં વ્રતમસ્તુ તે તથા ॥ 57 ॥
ફલાનિ મૂલાનિ ચ ભક્ષયન્વને ગિરીંશ્ચ પશ્યન્ સરિતસ્સરાંસિ ચ ।
વનં પ્રવિશ્યૈવ વિચિત્રપાદપં સુખી ભવિષ્યામિ તવાસ્તુ નિર્વૃતિઃ ॥ 58 ॥
એવં સ રાજા વ્યસનાભિપન્નઃ શોકેન દુઃખેન ચ તામ્યમાનઃ ।
આલિંગ્ય પુત્રં સુવિનષ્ટસંજ્ઞો મોહં ગતો નૈવ ચિચેષ્ટ કિંંચિત્ ॥ 59 ॥
દેવ્યસ્તત સ્સંરુરુદુસ્સમેતા સ્તાં વર્જયિત્વા નરદેવપત્નીમ્ ।
રુદન્ સુમંત્રોઽઽપિ જગામ મૂર્છાં હાહાકૃતં તત્ર બભૂવ સર્વમ્ ॥ 60 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ચતુસ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
