ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ ചതുസ്ത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।
തതഃ കമലപത്രാക്ഷഃ ശ്യാമോ നിരുപമോ മഹാന് ।
ഉവാച രാമ സ്തം സൂതം പിതുരാഖ്യാഹി മാമിതി ॥ 1 ॥
സ രാമപ്രേഷിതഃ ക്ഷിപ്രം സംതാപകലുഷേംദ്രിയഃ ।
പ്രവിശ്യ നൃപതിം സൂതോ നിശ്വസംതം ദദര്ശ ഹ ॥ 2 ॥
ഉപരക്തമിവാദിത്യം ഭസ്മച്ഛന്നമിവാനലമ് ।
തടാകമിവ നിസ്തോയമപശ്യജ്ജഗതീപതിമ് ॥ 3 ॥
ആലോക്യ തു മഹാപ്രാജ്ഞഃ പരമാകുലചേതസമ് ।
രാമമേവാനുശോചംതം സൂതഃ പ്രാംജലിരാസദത് ॥ 4 ॥
തം വര്ധയിത്വാ രാജാനം പൂർവം സൂതോ ജയാശിഷാ ।
ഭയവിക്ലബയാ വാചാ മംദയാ ശ്ലക്ഷ്ണമബ്രവീത് ॥ 5 ॥
അയം സ പുരുഷവ്യാഘ്രോ ദ്വാരി തിഷ്ഠതി തേ സുതഃ ।
ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ ധനം ദത്വാ സർവംചൈവോപജീവിനാമ് ॥ 6 ॥
ഗമിഷ്യതി മഹാരണ്യം തം പശ്യ ജഗതീപതേ ।
വൃതം രാജഗുണൈ സ്സർവൈരാദിത്യമിവ രശ്മിഭിഃ ॥ 7 ॥
സ സത്യവാദീ ധര്മാത്മാ ഗാംഭീര്യാത്സാഗരോപമഃ ।
ആകാശ ഇവ നിഷ്പംകോ നരേംദ്രഃ പ്രത്യുവാച തമ് ॥ 8 ॥
സുമംംത്രാനയ മേ ദാരാന് യേ കേചിദിഹ മാമകാഃ ।
ദാരൈഃ പരിവൃതസ്സർവൈര്ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ധാര്മികമ് ॥ 9 ॥
സോഽംതഃപുരമതീത്യൈവ സ്ത്രിയസ്താ വാക്യമബ്രവീത് ।
ആര്യാഹ്വയതി വോ രാജാ ഗമ്യതാം തത്ര മാ ചിരമ് ॥ 10 ॥
ഏവമുക്താഃ സ്ത്രിയ സ്സർവാഃ സുമംത്രേണ നൃപാജ്ഞയാ ।
പ്രചക്രമു സ്തദ്ഭവനം ഭര്തുരാജ്ഞായ ശാസനമ് ॥ 11 ॥
അര്ധസപ്തശതാസ്താസ്തു പ്രമദാസ്താമ്രലോചനാഃ ।
കൌസല്യാം പരിവാര്യാഥ ശനൈര്ജഗ്മുര്ധൃതവ്രതാഃ ॥ 12 ॥
ആഗതേഷു ച ദാരേഷു സമവേക്ഷ്യ മഹീപതിഃ ।
ഉവാച രാജാ തം സൂതം സുമംത്രാഽനയ മേ സുതമ് ॥ 13 ॥
സ സൂതോ രാമമാദായ ലക്ഷ്മണം മൈഥിലീം തദാ ।
ജഗാമാഭിമുഖസ്തൂര്ണം സകാശം ജഗതീപതേഃ ॥ 14 ॥
സ രാജാ പുത്രമായാംതം ദൃഷ്ട്വാ ദൂരാത്കൃതാംജലിമ് ।
ഉത്പപാതാസനാത്തൂര്ണമാര്ത സ്ത്രീജനസംവൃതഃ ॥ 15 ॥
സോഽഭിദുദ്രാവ വേഗേന രാമം ദൃഷ്ട്വാ വിശാംപതിഃ ।
തമസംപ്രാപ്യ ദുഃഖാര്തഃ പപാത ഭുവി മൂര്ഛിതഃ ॥ 16 ॥
തം രാമോഽഭ്യപതത് ക്ഷിപ്രം ലക്ഷ്മണശ്ച മഹാരഥഃ ।
വിസംജ്ഞമിവ ദുഃഖേന സശോകം നൃപതിം തദാ ॥ 17 ॥
സ്ത്രീസഹസ്രനിനാദശ്ച സംജജ്ഞേ രാജവേശ്മനി ।
ഹാ ഹാ രാമേതി സഹസാ ഭൂഷണധ്വനിമൂര്ഛിതഃ ॥ 18 ॥
തം പരിഷ്വജ്യ ബാഹുഭ്യാം താവുഭൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ।
പര്യംംകേ സീതയാ സാര്ധം രുദംതഃ സമവേശയന് ॥ 19 ॥
അഥ രാമോ മുഹൂര്തേന ലബ്ധസംജ്ഞം മഹീപതിമ് ।
ഉവാച പ്രാംജലിര്ഭൂത്വാ ശോകാര്ണവപരിപ്ലുതമ് ॥ 20 ॥
ആപൃച്ഛേ ത്വാം മഹാരാജ സർവേഷാമീശ്വരോഽസി നഃ ।
പ്രസ്ഥിതം ദംഡകാരണ്യം പശ്യ ത്വം കുശലേന മാമ് ॥ 21 ॥
ലക്ഷ്മണം ചാനുജാനീഹി സീതാ ചാന്വേതി മാം വനമ് ।
കാരണൈര്ബഹുഭി സ്തഥ്യൈർവാര്യമാണൌ ന ചേച്ഛതഃ ॥ 22 ॥
അനുജാനീഹി സർവാന്നഃ ശോകമുത്സൃജ്യ മാനദ ।
ലക്ഷ്മണം മാം ച സീതാം ച പ്രജാപതിരിവ പ്രജാഃ ॥ 23 ॥
പ്രതീക്ഷമാണമവ്യഗ്രമനുജ്ഞാം ജഗതീപതേഃ ।
ഉവാച രാജാ സംപ്രേക്ഷ്യ വനവാസായ രാഘവമ് ॥ 24 ॥
അഹം രാഘവ കൈകേയ്യാ വരദാനേന മോഹിതഃ ।
അയോധ്യായാസ്ത്വമേവാദ്യ ഭവ രാജാ നിഗൃഹ്യ മാമ് ॥ 25 ॥
ഏവമുക്തോ നൃപതിനാ രാമോ ധര്മഭൃതാം വരഃ ।
പ്രത്യുവാചാംജലിം കൃത്വാ പിതരം വാക്യകോവിദഃ ॥ 26 ॥
ഭവാന്വര്ഷ സഹസ്രായ പൃഥിവ്യാ നൃപതേ പതിഃ ।
അഹം ത്വരണ്യേവത്സ്യാമി ന മേ കാര്യം ത്വയാഽനൃതമ് ॥ 27 ॥
നവ പംച ച വര്ഷാണി വനവാസേ വിഹൃത്യ തേ ।
പുനഃപാദൌ ഗ്രഹീഷ്യാമി പ്രതിജ്ഞാംതേ നരാധിപ ॥ 28 ॥
രുദന്നാര്തഃ പ്രിയം പുത്രം സത്യപാശേന സംയതഃ ।
കൈകേയ്യാ ചോദ്യമാനസ്തു മിഥോ രാജാ തമബ്രവീത് ॥ 29 ॥
ശ്രേയസേ വൃദ്ധയേ താത പുനരാഗമനായ ച ।
ഗച്ഛസ്വാരിഷ്ടമവ്യഗ്രഃ പംഥാനമകുതോഭയമ് ॥ 30 ॥
ന ഹി സത്യാത്മനസ്താത ധര്മാഭിമനസ സ്തവ ।
വിനിവര്തയിതും ബുദ്ധിഃ ശക്യതേ രഘുനംദന ॥ 31 ॥
അദ്യ ത്വിദാനീം രജനീം പുത്ര മാ ഗച്ഛ സർവഥാ ।
ഏകാഹദര്ശനേനാപി സാധു താവച്ചരാമ്യഹമ് ॥ 32 ॥
മാതരം മാം ച സംപശ്യന് വസേമാമദ്യ ശർവരീമ് ।
തര്പിത സ്സർവകാമൈസ്ത്വം ശ്വഃ കാലേ സാധയിഷ്യസി ॥ 33 ॥
ദുഷ്കരം ക്രിയതേ പുത്ര സർവഥാ രാഘവ ത്വയാ ।
മത്പ്രിയാര്ഥം പ്രിയാംസ്ത്യക്ത്വാ യദ്യാസി വിജനം വനമ് ॥ 34 ॥
ന ചൈതന്മേ പ്രിയം പുത്ര ശപേ സത്യേന രാഘവ ।
ഛന്നയാ ചലിതസ്ത്വസ്മി സ്ത്രിയാ ഛന്നാഗ്നികല്പയാ ॥ 35 ॥
വംചനാ യാ തു ലബ്ധാ മേ താം ത്വം നിസ്തര്തുമിച്ഛസി ।
അനയാ വൃത്തസാദിന്യാ കൈകേയ്യാഽഭിപ്രചോദിതഃ ॥ 36 ॥
ന ചൈതദാശ്ചര്യതമം യത്തജ്യേഷ്ഠസ്സുതോ മമ ।
അപാനൃതകഥം പുത്ര പിതരം കര്തുമിച്ഛസി ॥ 37 ॥
അഥ രാമസ്തഥാ ശ്രുത്വാ പിതുരാര്തസ്യ ഭാഷിതമ് ।
ലക്ഷ്മണേന സഹ ഭ്രാത്രാ ദീനോ വചനമബ്രവീത് ॥ 38 ॥
പ്രാപ്സ്യാമി യാനദ്യ ഗുണാന്കോ മേ ശ്വസ്താന് പ്രദാസ്യതി ।
അപക്രമണമേവാതഃ സർവകാമൈരഹം വൃണേ ॥ 39 ॥
ഇയം സരാഷ്ട്രാ സജനാ ധനധാന്യസമാകുലാ ।
മയാ വിസൃഷ്ടാ വസുധാ ഭരതായ പ്രദീയതാമ് ॥ 40 ॥
വനവാസകൃതാ ബുദ്ധിര്ന ച മേഽദ്യ ചലിഷ്യതി ।
യസ്തുഷ്ടേന വരോ ദത്തഃ കൈകേയ്യൈ വരദ ത്വയാ ॥ 41 ॥
ദീയതാം നിഖിലേനൈവ സത്യസ്ത്വം ഭവ പാര്ഥിവ ।
അഹം നിദേശം ഭവതോ യഥോക്തമനുപാലയന് ॥ 42 ॥
ചതുര്ദശ സമാ വത്സ്യേ വനേ വനചരൈസ്സഹ ।
മാ വിമര്ശോ വസുമതീ ഭരതായ പ്രദീയതാമ് ॥ 43 ॥
ന ഹി മേ കാംക്ഷിതം രാജ്യം സുഖമാത്മനി വാ പ്രിയമ് ।
യഥാനിദേശം കര്തും വൈ തവൈവ രഘുനംദന ॥ 44 ॥
അപഗച്ഛതു തേ ദുഃഖം മാഭൂര്ബാഷ്പപരിപ്ലുതഃ ।
ന ഹി ക്ഷുഭ്യതി ദുര്ധര്ഷഃ സമുദ്രഃ സരിതാം പതിഃ ॥ 45 ॥
നൈവാഹം രാജ്യമിച്ഛാമി ന സുഖം ന ച മേദിനീമ് ।
നൈവ സർവാനിമാന് കാമാ ന്നസ്വര്ഗം നൈവ ജീവിതമ് ॥ 46 ॥
ത്വാമഹം സത്യമിച്ഛാമി നാനൃതം പുരുഷര്ഷഭ ।
പ്രത്യക്ഷം തവ സത്യേന സുകൃതേന ച തേ ശപേ ॥ 47 ॥
ന ച ശക്യം മയാ താത സ്ഥാതും ക്ഷണമപി പ്രഭോ ।
സ ശോകം ധാരയസ്വേമം ന ഹി മേഽസ്തി വിപര്യയഃ ॥ 48 ॥
അര്ഥിതോ ഹ്യസ്മി കൈകേയ്യാ വനം ഗച്ഛേതി രാഘവ ।
മയാ ചോക്തം വ്രജാമീതി തത്സത്യമനുപാലയേ ॥ 49 ॥
മാ ചോത്കംഠാം കൃഥാ ദേവ വനേ രംസ്യാമഹേ വയമ് ।
പ്രശാംതഹരിണാകീര്ണേ നാനാശകുനിനാദിതേ ॥ 50 ॥
പിതാ ഹി ദൈവതം താത ദേവതാനാമപി സ്മൃതമ് ।
തസ്മാദ്ദൈവതമിത്യേവ കരിഷ്യാമി പിതുർവചഃ ॥ 51 ॥
ചതുര്ദശസു വര്ഷേഷു ഗതേഷു നരസത്തമ ।
പുനര്ദ്രക്ഷ്യസി മാം പ്രാപ്തം സംതാപോഽയം വിമുച്യതാമ് ॥ 52 ॥
യേന സംസ്തംഭനീയോഽയം സർവോ ബാഷ്പഗലോ ജനഃ ।
സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല കിമര്ഥം വിക്രിയാം ഗതഃ ॥ 53 ॥
പുരം ച രാഷ്ട്രം ച മഹീ ച കേവലാ മയാ നിസൃഷ്ടാ ഭരതായ ദീയതാമ് ।
അഹം നിദേശം ഭവതോഽനുപാലയന് വനം ഗമിഷ്യാമി ചിരായ സേവിതുമ് ॥ 54 ॥
മയാ നിസൃഷ്ടാം ഭരതോ മഹീമിമാം സശൈലഷംഡാം സപുരാം സകാനനാമ് ।
ശിവാം സുസീമാമനുശാസ്തു കേവലം ത്വയാ യദുക്തം നൃപതേ തഥാസ്തു തത് ॥ 55 ॥
ന മേ തഥാ പാര്ഥിവ ധീയതേ മനോ മഹത്സു കാമേഷു ന ചാത്മനഃപ്രിയേ ।
യഥാ നിദേശേ തവ ശിഷ്ടസമ്മതേ വ്യപൈതു ദുഃഖം തവ മത്കൃതേഽനഘ ॥ 56 ॥
തദദ്യ നൈവാനഘ രാജ്യമവ്യയം ന സർവകാമാന്ന സുഖം ന മൈഥിലീമ് ।
ന ജീവിതം ത്വാമനൃതേന യോജയന് വൃണീയ സത്യം വ്രതമസ്തു തേ തഥാ ॥ 57 ॥
ഫലാനി മൂലാനി ച ഭക്ഷയന്വനേ ഗിരീംശ്ച പശ്യന് സരിതസ്സരാംസി ച ।
വനം പ്രവിശ്യൈവ വിചിത്രപാദപം സുഖീ ഭവിഷ്യാമി തവാസ്തു നിർവൃതിഃ ॥ 58 ॥
ഏവം സ രാജാ വ്യസനാഭിപന്നഃ ശോകേന ദുഃഖേന ച താമ്യമാനഃ ।
ആലിംഗ്യ പുത്രം സുവിനഷ്ടസംജ്ഞോ മോഹം ഗതോ നൈവ ചിചേഷ്ട കിംംചിത് ॥ 59 ॥
ദേവ്യസ്തത സ്സംരുരുദുസ്സമേതാ സ്താം വര്ജയിത്വാ നരദേവപത്നീമ് ।
രുദന് സുമംത്രോഽഽപി ജഗാമ മൂര്ഛാം ഹാഹാകൃതം തത്ര ബഭൂവ സർവമ് ॥ 60 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ ചതുസ്ത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥
