ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ରାମାୟଣେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତଃ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଃ ଶ୍ୟାମୋ ନିରୁପମୋ ମହାନ୍ ।
ଉଵାଚ ରାମ ସ୍ତଂ ସୂତଂ ପିତୁରାଖ୍ୟାହି ମାମିତି ॥ 1 ॥
ସ ରାମପ୍ରେଷିତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସଂତାପକଲୁଷେଂଦ୍ରିୟଃ ।
ପ୍ରଵିଶ୍ୟ ନୃପତିଂ ସୂତୋ ନିଶ୍ଵସଂତଂ ଦଦର୍ଶ ହ ॥ 2 ॥
ଉପରକ୍ତମିଵାଦିତ୍ୟଂ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍ ।
ତଟାକମିଵ ନିସ୍ତୋୟମପଶ୍ୟଜ୍ଜଗତୀପତିମ୍ ॥ 3 ॥
ଆଲୋକ୍ୟ ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରମାକୁଲଚେତସମ୍ ।
ରାମମେଵାନୁଶୋଚଂତଂ ସୂତଃ ପ୍ରାଂଜଲିରାସଦତ୍ ॥ 4 ॥
ତଂ ଵର୍ଧୟିତ୍ଵା ରାଜାନଂ ପୂର୍ଵଂ ସୂତୋ ଜୟାଶିଷା ।
ଭୟଵିକ୍ଲବୟା ଵାଚା ମଂଦୟା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 5 ॥
ଅୟଂ ସ ପୁରୁଷଵ୍ୟାଘ୍ରୋ ଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତି ତେ ସୁତଃ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ୟୋ ଧନଂ ଦତ୍ଵା ସର୍ଵଂଚୈଵୋପଜୀଵିନାମ୍ ॥ 6 ॥
ଗମିଷ୍ୟତି ମହାରଣ୍ୟଂ ତଂ ପଶ୍ୟ ଜଗତୀପତେ ।
ଵୃତଂ ରାଜଗୁଣୈ ସ୍ସର୍ଵୈରାଦିତ୍ୟମିଵ ରଶ୍ମିଭିଃ ॥ 7 ॥
ସ ସତ୍ୟଵାଦୀ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗାଂଭୀର୍ୟାତ୍ସାଗରୋପମଃ ।
ଆକାଶ ଇଵ ନିଷ୍ପଂକୋ ନରେଂଦ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ୟୁଵାଚ ତମ୍ ॥ 8 ॥
ସୁମଂଂତ୍ରାନୟ ମେ ଦାରାନ୍ ୟେ କେଚିଦିହ ମାମକାଃ ।
ଦାରୈଃ ପରିଵୃତସ୍ସର୍ଵୈର୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଧାର୍ମିକମ୍ ॥ 9 ॥
ସୋଽଂତଃପୁରମତୀତ୍ୟୈଵ ସ୍ତ୍ରିୟସ୍ତା ଵାକ୍ୟମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଆର୍ୟାହ୍ଵୟତି ଵୋ ରାଜା ଗମ୍ୟତାଂ ତତ୍ର ମା ଚିରମ୍ ॥ 10 ॥
ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସ୍ତ୍ରିୟ ସ୍ସର୍ଵାଃ ସୁମଂତ୍ରେଣ ନୃପାଜ୍ଞୟା ।
ପ୍ରଚକ୍ରମୁ ସ୍ତଦ୍ଭଵନଂ ଭର୍ତୁରାଜ୍ଞାୟ ଶାସନମ୍ ॥ 11 ॥
ଅର୍ଧସପ୍ତଶତାସ୍ତାସ୍ତୁ ପ୍ରମଦାସ୍ତାମ୍ରଲୋଚନାଃ ।
କୌସଲ୍ୟାଂ ପରିଵାର୍ୟାଥ ଶନୈର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଧୃତଵ୍ରତାଃ ॥ 12 ॥
ଆଗତେଷୁ ଚ ଦାରେଷୁ ସମଵେକ୍ଷ୍ୟ ମହୀପତିଃ ।
ଉଵାଚ ରାଜା ତଂ ସୂତଂ ସୁମଂତ୍ରାଽନୟ ମେ ସୁତମ୍ ॥ 13 ॥
ସ ସୂତୋ ରାମମାଦାୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମୈଥିଲୀଂ ତଦା ।
ଜଗାମାଭିମୁଖସ୍ତୂର୍ଣଂ ସକାଶଂ ଜଗତୀପତେଃ ॥ 14 ॥
ସ ରାଜା ପୁତ୍ରମାୟାଂତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୂରାତ୍କୃତାଂଜଲିମ୍ ।
ଉତ୍ପପାତାସନାତ୍ତୂର୍ଣମାର୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଜନସଂଵୃତଃ ॥ 15 ॥
ସୋଽଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶାଂପତିଃ ।
ତମସଂପ୍ରାପ୍ୟ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଛିତଃ ॥ 16 ॥
ତଂ ରାମୋଽଭ୍ୟପତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାରଥଃ ।
ଵିସଂଜ୍ଞମିଵ ଦୁଃଖେନ ସଶୋକଂ ନୃପତିଂ ତଦା ॥ 17 ॥
ସ୍ତ୍ରୀସହସ୍ରନିନାଦଶ୍ଚ ସଂଜଜ୍ଞେ ରାଜଵେଶ୍ମନି ।
ହା ହା ରାମେତି ସହସା ଭୂଷଣଧ୍ଵନିମୂର୍ଛିତଃ ॥ 18 ॥
ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ୟ ବାହୁଭ୍ୟାଂ ତାଵୁଭୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।
ପର୍ୟଂଂକେ ସୀତୟା ସାର୍ଧଂ ରୁଦଂତଃ ସମଵେଶୟନ୍ ॥ 19 ॥
ଅଥ ରାମୋ ମୁହୂର୍ତେନ ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞଂ ମହୀପତିମ୍ ।
ଉଵାଚ ପ୍ରାଂଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଶୋକାର୍ଣଵପରିପ୍ଲୁତମ୍ ॥ 20 ॥
ଆପୃଚ୍ଛେ ତ୍ଵାଂ ମହାରାଜ ସର୍ଵେଷାମୀଶ୍ଵରୋଽସି ନଃ ।
ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଦଂଡକାରଣ୍ୟଂ ପଶ୍ୟ ତ୍ଵଂ କୁଶଲେନ ମାମ୍ ॥ 21 ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚାନୁଜାନୀହି ସୀତା ଚାନ୍ଵେତି ମାଂ ଵନମ୍ ।
କାରଣୈର୍ବହୁଭି ସ୍ତଥ୍ୟୈର୍ଵାର୍ୟମାଣୌ ନ ଚେଚ୍ଛତଃ ॥ 22 ॥
ଅନୁଜାନୀହି ସର୍ଵାନ୍ନଃ ଶୋକମୁତ୍ସୃଜ୍ୟ ମାନଦ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମାଂ ଚ ସୀତାଂ ଚ ପ୍ରଜାପତିରିଵ ପ୍ରଜାଃ ॥ 23 ॥
ପ୍ରତୀକ୍ଷମାଣମଵ୍ୟଗ୍ରମନୁଜ୍ଞାଂ ଜଗତୀପତେଃ ।
ଉଵାଚ ରାଜା ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଵନଵାସାୟ ରାଘଵମ୍ ॥ 24 ॥
ଅହଂ ରାଘଵ କୈକେୟ୍ୟା ଵରଦାନେନ ମୋହିତଃ ।
ଅୟୋଧ୍ୟାୟାସ୍ତ୍ଵମେଵାଦ୍ୟ ଭଵ ରାଜା ନିଗୃହ୍ୟ ମାମ୍ ॥ 25 ॥
ଏଵମୁକ୍ତୋ ନୃପତିନା ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ ।
ପ୍ରତ୍ୟୁଵାଚାଂଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ପିତରଂ ଵାକ୍ୟକୋଵିଦଃ ॥ 26 ॥
ଭଵାନ୍ଵର୍ଷ ସହସ୍ରାୟ ପୃଥିଵ୍ୟା ନୃପତେ ପତିଃ ।
ଅହଂ ତ୍ଵରଣ୍ୟେଵତ୍ସ୍ୟାମି ନ ମେ କାର୍ୟଂ ତ୍ଵୟାଽନୃତମ୍ ॥ 27 ॥
ନଵ ପଂଚ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଵନଵାସେ ଵିହୃତ୍ୟ ତେ ।
ପୁନଃପାଦୌ ଗ୍ରହୀଷ୍ୟାମି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂତେ ନରାଧିପ ॥ 28 ॥
ରୁଦନ୍ନାର୍ତଃ ପ୍ରିୟଂ ପୁତ୍ରଂ ସତ୍ୟପାଶେନ ସଂୟତଃ ।
କୈକେୟ୍ୟା ଚୋଦ୍ୟମାନସ୍ତୁ ମିଥୋ ରାଜା ତମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 29 ॥
ଶ୍ରେୟସେ ଵୃଦ୍ଧୟେ ତାତ ପୁନରାଗମନାୟ ଚ ।
ଗଚ୍ଛସ୍ଵାରିଷ୍ଟମଵ୍ୟଗ୍ରଃ ପଂଥାନମକୁତୋଭୟମ୍ ॥ 30 ॥
ନ ହି ସତ୍ୟାତ୍ମନସ୍ତାତ ଧର୍ମାଭିମନସ ସ୍ତଵ ।
ଵିନିଵର୍ତୟିତୁଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ଶକ୍ୟତେ ରଘୁନଂଦନ ॥ 31 ॥
ଅଦ୍ୟ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ରଜନୀଂ ପୁତ୍ର ମା ଗଚ୍ଛ ସର୍ଵଥା ।
ଏକାହଦର୍ଶନେନାପି ସାଧୁ ତାଵଚ୍ଚରାମ୍ୟହମ୍ ॥ 32 ॥
ମାତରଂ ମାଂ ଚ ସଂପଶ୍ୟନ୍ ଵସେମାମଦ୍ୟ ଶର୍ଵରୀମ୍ ।
ତର୍ପିତ ସ୍ସର୍ଵକାମୈସ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ଵଃ କାଲେ ସାଧୟିଷ୍ୟସି ॥ 33 ॥
ଦୁଷ୍କରଂ କ୍ରିୟତେ ପୁତ୍ର ସର୍ଵଥା ରାଘଵ ତ୍ଵୟା ।
ମତ୍ପ୍ରିୟାର୍ଥଂ ପ୍ରିୟାଂସ୍ତ୍ୟକ୍ତ୍ଵା ୟଦ୍ୟାସି ଵିଜନଂ ଵନମ୍ ॥ 34 ॥
ନ ଚୈତନ୍ମେ ପ୍ରିୟଂ ପୁତ୍ର ଶପେ ସତ୍ୟେନ ରାଘଵ ।
ଛନ୍ନୟା ଚଲିତସ୍ତ୍ଵସ୍ମି ସ୍ତ୍ରିୟା ଛନ୍ନାଗ୍ନିକଲ୍ପୟା ॥ 35 ॥
ଵଂଚନା ୟା ତୁ ଲବ୍ଧା ମେ ତାଂ ତ୍ଵଂ ନିସ୍ତର୍ତୁମିଚ୍ଛସି ।
ଅନୟା ଵୃତ୍ତସାଦିନ୍ୟା କୈକେୟ୍ୟାଽଭିପ୍ରଚୋଦିତଃ ॥ 36 ॥
ନ ଚୈତଦାଶ୍ଚର୍ୟତମଂ ୟତ୍ତଜ୍ୟେଷ୍ଠସ୍ସୁତୋ ମମ ।
ଅପାନୃତକଥଂ ପୁତ୍ର ପିତରଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥ 37 ॥
ଅଥ ରାମସ୍ତଥା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତୁରାର୍ତସ୍ୟ ଭାଷିତମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦୀନୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 38 ॥
ପ୍ରାପ୍ସ୍ୟାମି ୟାନଦ୍ୟ ଗୁଣାନ୍କୋ ମେ ଶ୍ଵସ୍ତାନ୍ ପ୍ରଦାସ୍ୟତି ।
ଅପକ୍ରମଣମେଵାତଃ ସର୍ଵକାମୈରହଂ ଵୃଣେ ॥ 39 ॥
ଇୟଂ ସରାଷ୍ଟ୍ରା ସଜନା ଧନଧାନ୍ୟସମାକୁଲା ।
ମୟା ଵିସୃଷ୍ଟା ଵସୁଧା ଭରତାୟ ପ୍ରଦୀୟତାମ୍ ॥ 40 ॥
ଵନଵାସକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ନ ଚ ମେଽଦ୍ୟ ଚଲିଷ୍ୟତି ।
ୟସ୍ତୁଷ୍ଟେନ ଵରୋ ଦତ୍ତଃ କୈକେୟ୍ୟୈ ଵରଦ ତ୍ଵୟା ॥ 41 ॥
ଦୀୟତାଂ ନିଖିଲେନୈଵ ସତ୍ୟସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ପାର୍ଥିଵ ।
ଅହଂ ନିଦେଶଂ ଭଵତୋ ୟଥୋକ୍ତମନୁପାଲୟନ୍ ॥ 42 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ସମା ଵତ୍ସ୍ୟେ ଵନେ ଵନଚରୈସ୍ସହ ।
ମା ଵିମର୍ଶୋ ଵସୁମତୀ ଭରତାୟ ପ୍ରଦୀୟତାମ୍ ॥ 43 ॥
ନ ହି ମେ କାଂକ୍ଷିତଂ ରାଜ୍ୟଂ ସୁଖମାତ୍ମନି ଵା ପ୍ରିୟମ୍ ।
ୟଥାନିଦେଶଂ କର୍ତୁଂ ଵୈ ତଵୈଵ ରଘୁନଂଦନ ॥ 44 ॥
ଅପଗଚ୍ଛତୁ ତେ ଦୁଃଖଂ ମାଭୂର୍ବାଷ୍ପପରିପ୍ଲୁତଃ ।
ନ ହି କ୍ଷୁଭ୍ୟତି ଦୁର୍ଧର୍ଷଃ ସମୁଦ୍ରଃ ସରିତାଂ ପତିଃ ॥ 45 ॥
ନୈଵାହଂ ରାଜ୍ୟମିଚ୍ଛାମି ନ ସୁଖଂ ନ ଚ ମେଦିନୀମ୍ ।
ନୈଵ ସର୍ଵାନିମାନ୍ କାମା ନ୍ନସ୍ଵର୍ଗଂ ନୈଵ ଜୀଵିତମ୍ ॥ 46 ॥
ତ୍ଵାମହଂ ସତ୍ୟମିଚ୍ଛାମି ନାନୃତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଂ ତଵ ସତ୍ୟେନ ସୁକୃତେନ ଚ ତେ ଶପେ ॥ 47 ॥
ନ ଚ ଶକ୍ୟଂ ମୟା ତାତ ସ୍ଥାତୁଂ କ୍ଷଣମପି ପ୍ରଭୋ ।
ସ ଶୋକଂ ଧାରୟସ୍ଵେମଂ ନ ହି ମେଽସ୍ତି ଵିପର୍ୟୟଃ ॥ 48 ॥
ଅର୍ଥିତୋ ହ୍ୟସ୍ମି କୈକେୟ୍ୟା ଵନଂ ଗଚ୍ଛେତି ରାଘଵ ।
ମୟା ଚୋକ୍ତଂ ଵ୍ରଜାମୀତି ତତ୍ସତ୍ୟମନୁପାଲୟେ ॥ 49 ॥
ମା ଚୋତ୍କଂଠାଂ କୃଥା ଦେଵ ଵନେ ରଂସ୍ୟାମହେ ଵୟମ୍ ।
ପ୍ରଶାଂତହରିଣାକୀର୍ଣେ ନାନାଶକୁନିନାଦିତେ ॥ 50 ॥
ପିତା ହି ଦୈଵତଂ ତାତ ଦେଵତାନାମପି ସ୍ମୃତମ୍ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦୈଵତମିତ୍ୟେଵ କରିଷ୍ୟାମି ପିତୁର୍ଵଚଃ ॥ 51 ॥
ଚତୁର୍ଦଶସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଗତେଷୁ ନରସତ୍ତମ ।
ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ୟସି ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସଂତାପୋଽୟଂ ଵିମୁଚ୍ୟତାମ୍ ॥ 52 ॥
ୟେନ ସଂସ୍ତଂଭନୀୟୋଽୟଂ ସର୍ଵୋ ବାଷ୍ପଗଲୋ ଜନଃ ।
ସ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ କିମର୍ଥଂ ଵିକ୍ରିୟାଂ ଗତଃ ॥ 53 ॥
ପୁରଂ ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ମହୀ ଚ କେଵଲା ମୟା ନିସୃଷ୍ଟା ଭରତାୟ ଦୀୟତାମ୍ ।
ଅହଂ ନିଦେଶଂ ଭଵତୋଽନୁପାଲୟନ୍ ଵନଂ ଗମିଷ୍ୟାମି ଚିରାୟ ସେଵିତୁମ୍ ॥ 54 ॥
ମୟା ନିସୃଷ୍ଟାଂ ଭରତୋ ମହୀମିମାଂ ସଶୈଲଷଂଡାଂ ସପୁରାଂ ସକାନନାମ୍ ।
ଶିଵାଂ ସୁସୀମାମନୁଶାସ୍ତୁ କେଵଲଂ ତ୍ଵୟା ୟଦୁକ୍ତଂ ନୃପତେ ତଥାସ୍ତୁ ତତ୍ ॥ 55 ॥
ନ ମେ ତଥା ପାର୍ଥିଵ ଧୀୟତେ ମନୋ ମହତ୍ସୁ କାମେଷୁ ନ ଚାତ୍ମନଃପ୍ରିୟେ ।
ୟଥା ନିଦେଶେ ତଵ ଶିଷ୍ଟସମ୍ମତେ ଵ୍ୟପୈତୁ ଦୁଃଖଂ ତଵ ମତ୍କୃତେଽନଘ ॥ 56 ॥
ତଦଦ୍ୟ ନୈଵାନଘ ରାଜ୍ୟମଵ୍ୟୟଂ ନ ସର୍ଵକାମାନ୍ନ ସୁଖଂ ନ ମୈଥିଲୀମ୍ ।
ନ ଜୀଵିତଂ ତ୍ଵାମନୃତେନ ୟୋଜୟନ୍ ଵୃଣୀୟ ସତ୍ୟଂ ଵ୍ରତମସ୍ତୁ ତେ ତଥା ॥ 57 ॥
ଫଲାନି ମୂଲାନି ଚ ଭକ୍ଷୟନ୍ଵନେ ଗିରୀଂଶ୍ଚ ପଶ୍ୟନ୍ ସରିତସ୍ସରାଂସି ଚ ।
ଵନଂ ପ୍ରଵିଶ୍ୟୈଵ ଵିଚିତ୍ରପାଦପଂ ସୁଖୀ ଭଵିଷ୍ୟାମି ତଵାସ୍ତୁ ନିର୍ଵୃତିଃ ॥ 58 ॥
ଏଵଂ ସ ରାଜା ଵ୍ୟସନାଭିପନ୍ନଃ ଶୋକେନ ଦୁଃଖେନ ଚ ତାମ୍ୟମାନଃ ।
ଆଲିଂଗ୍ୟ ପୁତ୍ରଂ ସୁଵିନଷ୍ଟସଂଜ୍ଞୋ ମୋହଂ ଗତୋ ନୈଵ ଚିଚେଷ୍ଟ କିଂଂଚିତ୍ ॥ 59 ॥
ଦେଵ୍ୟସ୍ତତ ସ୍ସଂରୁରୁଦୁସ୍ସମେତା ସ୍ତାଂ ଵର୍ଜୟିତ୍ଵା ନରଦେଵପତ୍ନୀମ୍ ।
ରୁଦନ୍ ସୁମଂତ୍ରୋଽଽପି ଜଗାମ ମୂର୍ଛାଂ ହାହାକୃତଂ ତତ୍ର ବଭୂଵ ସର୍ଵମ୍ ॥ 60 ॥
ଇତ୍ୟାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ଆଦିକାଵ୍ୟେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
