શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
અથ રામશ્ચ સીતા ચ લક્ષ્મણશ્ચ કૃતાંજલિઃ ।
ઉપસંગૃહ્ય રાજાનં ચક્રુર્દીનાઃ પ્રદક્ષિણમ્ ॥ 1 ॥
તં ચાપિ સમનુજ્ઞાપ્ય ધર્મજ્ઞસ્સીતયા સહ ।
રાઘવ શ્શોકસમ્મૂઢો જનનીમભ્યવાદયત્ ॥ 2 ॥
અન્વક્ષં લક્ષ્મણો ભ્રાતુઃ કૌસલ્યાં અભ્યવાદયત્ ।
અથ માતુઃ સુમિત્રાયા જગ્રાહ ચરણૌ પુનઃ ॥ 3 ॥
તં વંદમાનં રુદતી માતા સૌમિત્રિમબ્રવીત્ ।
હિતકામા મહાબાહું મૂધ્નર્યુપાઘ્રાય લક્ષ્મણમ્ ॥ 4 ॥
સૃષ્ટસ્ત્વં વનવાસાય સ્વનુરક્તસ્સુહૃજ્જને ।
રામે પ્રમાદં મા કાર્ષીઃ પુત્ર ભ્રાતરિ ગચ્છતિ ॥ 5 ॥
વ્યસની વા સમૃદ્ધો વા ગતિરેષ તવાનઘ ।
એષ લોકે સતાં ધર્મો યજ્જ્યેષ્ઠવશગો ભવેત્ ॥ 6 ॥
ઇદં હિ વૃત્તમુચિતં કુલસ્યાસ્ય સનાતનમ્ ।
દાનં દીક્ષા ચ યજ્ઞેષુ તનુત્યાગો મૃધેષુ ચ ॥ 7 ॥
લક્ષ્મણં ત્વેવમુક્ત્વા સા સંસિદ્ધં પ્રિયરાઘવમ્ ।
સુમિત્રા ગચ્છ ગચ્છેતિ પુનઃ પુનરુવાચ તમ્ ॥ 8 ॥
રામં દશરથં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ જનકાત્મજામ્ ।
અયોધ્યામટવીં વિધ્દિ ગચ્છ તાત યથાસુખમ્ ॥ 9 ॥
તતઃ સુમંત્રઃ કાકુત્સ્થં પ્રાંજલિર્વાક્યમબ્રવીત્ ।
વિનીતો વિનયજ્ઞશ્ચ માતલિર્વાસવં યથા ॥ 10 ॥
રરથમારોહ ભદ્રં તે રાજપુત્ર મહાયશઃ ।
ક્ષિપ્રં ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ યત્ર માં રામ વક્ષ્યસિ ॥ 11 ॥
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વસ્તવ્યાનિ વને ત્વયા ।
તાન્યુપક્રમિતવ્યાનિ યાનિ દેવ્યાસિ ચોદિતઃ ॥ 12 ॥
તં રથં સૂર્યસંકાશં સીતા હૃષ્ટેન ચેતસા ।
આરુરોહ વરારોહા કૃત્વાલંકારમાત્મનઃ ॥ 13 ॥
અથો જ્વલનસંકાશં ચામીકરવિભૂષિતમ્ ।
તમારુરુહતુસ્તૂર્ણં ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 14 ॥
વનવાસં હિ સંખ્યાય વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ।
ભર્તારમનુગચ્છંત્યૈ સીતાયૈ શ્વશુરો દદૌ ॥ 15 ॥
તથૈવાયુધજાલાનિ ભ્રાતૃભ્યાં કવચાનિ ચ ।
રથોપસ્થે પ્રતિન્યસ્ય સચર્મ કઠિનં ચ તત્ ॥ 16 ॥
સીતાતૃતીયાનારૂઢાન્ દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટમચોદયત્ ।
સુમંત્રસ્સમ્મતાનશ્વાન્ વાયુવેગસમાન્જવે ॥ 17 ॥
પ્રતિયાતે મહારણ્યં ચિરરાત્રાય રાઘવે ।
બભૂવ નગરે મૂર્છા બલમૂર્છા જનસ્ય ચ ॥ 18 ॥
તત્સમાકુલસંભ્રાંતં મત્તસંકુપિતદ્વિપમ્ ।
હયશિંજિતનિર્ઘોષં પુરમાસીન્મહાસ્વનમ્ ॥ 19 ॥
તત સ્સબાલવૃદ્ધા સા પુરી પરમપીડિતા ।
રામમેવાભિદુદ્રાવ ઘર્માર્તા સલિલં યથા ॥ 20 ॥
પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતશ્ચાપિ લંબમાનાસ્તદુન્મુખાઃ ।
બાષ્પપૂર્ણમુખાસ્સર્વે તમૂચુર્ભૃશનિસ્વનાઃ ॥ 21 ॥
સંયચ્છ વાજિનાં રશ્મીન્ સૂત યાહિ શનૈશ્શનૈઃ ।
મુખં દ્રક્ષ્યામ રામસ્ય દુર્દર્શં નો ભવિષ્યતિ ॥ 22 ॥
આયસં હૃદયં નૂનં રામમાતુરસંશયમ્ ।
યદ્દેવગર્ભપ્રતિમે વનં યાતિ ન ભિદ્યતે ॥ 23 ॥
કૃતકૃત્યા હિ વૈદેહી છાયેવાનુગતા પતિમ્ ।
ન જહાતિ રતા ધર્મે મેરુમર્કપ્રભા યથા ॥ 24 ॥
અહો લક્ષ્મણ સિદ્ધાર્થ સ્સતતં પ્રિયવાદિનમ્ ।
ભ્રાતરં દેવસંકાશં યસ્ત્વં પરિચરિષ્યસિ ॥ 25 ॥
મહત્યેષા હિ તે સિધ્દિરેષ ચાભ્યુદયો મહાન્ ।
એષ સ્વર્ગસ્ય માર્ગશ્ચ યદેનમનુગચ્છસિ ॥ 26 ॥
એવં વદંતસ્તે સોઢું ન શેકુર્બાષ્પમાગતમ્ ।
નરાસ્તમનુગચ્છંતઃ પ્રિયમિક્ષ્વાકુનંદનમ્ ॥ 27 ॥
અથ રાજા વૃત સ્ત્રીભિર્દીનાભિર્દીનચેતનઃ ।
નિર્જગામ પ્રિયં પુત્રં દ્રક્ષ્યામીતિ બ્રુવન્ ગૃહાત્ ॥ 28 ॥
શુશ્રુવે ચાગ્રતઃ સ્ત્રીણાં રુદંતીનાં મહાસ્વનઃ ।
યથા નાદઃ કરેણૂનાં બદ્ધે મહતિ કુંજરે ॥ 29 ॥
પિતા હિ રાજા કાકુત્સ્થઃ શ્રીમાન્ સન્નસ્તદાઽભવત્ ।
પરિપૂર્ણઃ શશી કાલે ગ્રહેણોપપ્લુતો યથા ॥ 30 ॥
સ ચ શ્રીમાનચિંત્યાત્મા રામો દશરથાત્મજઃ ।
સૂતં સંચોદયામાસ ત્વરિતં વાહ્યતામિતિ ॥ 31 ॥
રામો યાહીતિ સૂતં તં તિષ્ઠેતિ સ જનસ્તદા ।
ઉભયં નાશકત્સૂતઃ કર્તુમધ્વનિ ચોદિતઃ ॥ 32 ॥
નિર્ગચ્છતિ મહાબાહૌ રામે પૌરજનાશ્રુભિઃ ।
પતિતૈરભ્યવહિતં પ્રશશામ મહીરજઃ ॥ 33 ॥
રુદિતાશ્રુપરિદ્યૂનં હાહાકૃતમચેતનમ્ ।
પ્રયાણે રાઘવસ્યાસીત્પુરં પરમપીડિતમ્ ॥ 34 ॥
સુસ્રાવ નયનૈઃ સ્ત્રીણામસ્રમાયાસસંભવમ્ ।
મીનસંક્ષોભચલિતૈ સ્સલિલં પંકજૈરિવ ॥ 35 ॥
દૃષ્ટ્વા તુ નૃપતિ શ્શ્રીમાનેકચિત્તગતં પુરમ્ ।
નિપપાતૈવ દુઃખેન હતમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ॥ 36 ॥
તતો હલહલાશબ્દો જજ્ઞે રામસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।
નરાણાં પ્રેક્ષ્ય રાજાનં સીદંતં ભૃશદુઃખિતમ્ ॥ 37 ॥
હા રામેતિ જનાઃ કેચિદ્રામમાતેતિ ચાપરે ।
અંતઃપુરં સમૃદ્ધં ચ ક્રોશંતઃ પર્યદેવયન્ ॥ 38 ॥
અન્વીક્ષમાણો રામસ્તુ વિષણ્ણં ભ્રાંતચેતસમ્ ।
રાજાનં માતરં ચૈવ દદર્શાનુગતૌ પથિ ॥ 39 ॥
સ બદ્ધ ઇવ પાશેન કિશોરો માતરં યથા ।
ધર્મપાશેન સંક્ષિપ્તઃ પ્રકાશં નાભ્યુદૈક્ષત ॥ 40 ॥
પદાતિનૌ ચ યાનાર્હાવદુઃખાર્હૌ સુખોચિતૌ ।
દૃષ્ટ્વા સંચોદયામાસ શીઘ્રં યાહીતિ સારથિમ્ ॥ 41 ॥
ન હિ તત્પુરુષવ્યાઘ્રો દુઃખદં દર્શનં પિતુઃ ।
માતુશ્ચ સહિતું શક્તસ્તોત્રાર્દિત ઇવ દ્વિપઃ ॥ 42 ॥
પ્રત્યગારમિવાયાંતી વત્સલા વત્સકારણાત્ ।
બદ્ધવત્સા યથા ધેનૂ રામમાતાભ્યધાવત ॥ 43 ॥
તથા રુદંતીં કૌસલ્યાં રથં તમનુધાવતીમ્ ।
ક્રોશંતીં રામ રામેતિ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ ॥ 44 ॥
રામલક્ષ્મણસીતાર્થં સ્રવંતીં વારિ નેત્રજમ્ ।
અસકૃત્પ્રૈક્ષત તદા નૃત્યંતીમિવ માતરમ્ ॥ 45 ॥
તિષ્ઠેતિ રાજા ચુક્રોશ યાહિ યાહીતિ રાઘવઃ ।
સુમંત્રસ્ય બભૂવાત્મા ચક્રયોરિવ ચાંતરા ॥ 46 ॥
નાશ્રૌષમિતિ રાજાનમુપાલબ્ધોઽપિ વક્ષ્યસિ ।
ચિરં દુઃખસ્ય પાપિષ્ઠમિતિ રામસ્તમબ્રવીત્ ॥ 47 ॥
રામસ્ય સ વચઃ કુર્વન્નનુજ્ઞાપ્ય ચ તં જનમ્ ।
વ્રજતોઽપિ હયાન્ શીઘ્રં ચોદયામાસ સારથિઃ ॥ 48 ॥
ન્યવર્તત જનો રાજ્ઞો રામં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્ ।
મનસાપ્યશ્રુવેગૈશ્ચ ન ન્યવર્તત માનુષમ્ ॥ 49 ॥
યમિચ્છેત્પુનરાયાંતં નૈનં દૂરમનુવ્રજેત્ ।
ઇત્યમાત્યા મહારાજમૂચુર્દશરથં વચઃ ॥ 50 ॥
તેષાં વચઃ સર્વગુણોપપન્નં પ્રસ્વિન્નગાત્રઃ પ્રવિષણ્ણરૂપઃ ।
નિશમ્ય રાજા કૃપણઃ સભાર્યો વ્યવસ્થિતસ્તં સુતમીક્ષમાણઃ ॥ 51 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
