ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ ചതുഃഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
വധമപ്രതിരൂപം തു മഹര്ഷേസ്തസ്യ രാഘവഃ ।
വിലപന്നേവ ധര്മാത്മാ കൌസല്യാം പുനരബ്രവീത് ॥ 1 ॥
തദജ്ഞാനാന്മഹത്പാപം കൃത്വാഹം സംകുലേംദ്രിയഃ ।
ഏകസ്ത്വചിംതയം ബുധ്യാ കഥം നു സുകൃതം ഭവേത് ॥ 2 ॥
തതസ്തം ഘടമാദായ പൂര്ണം പരമവാരിണാ ।
ആശ്രമം തമഹം പ്രാപ്യ യഥാഽഖ്യാതപഥം ഗതഃ ॥ 3 ॥
തത്രാഹം ദുര്ബലാവംധൌ വൃദ്ധാവപരിണായകൌ ।
അപശ്യം തസ്യ പിതരൌ ലൂനപക്ഷാവിവ ദ്വിജൌ ॥ 4 ॥
തന്നിമിത്താഭിരാസീനൌ കഥാഭിരപരിശ്രമൌ ।
താമാശാം മത്കൃതേ ഹീനാവുദാസീനാവനാഥവത് ॥ 5 ॥
ശോകോപഹതചിത്തശ്ച ഭയസംത്രസ്തചേതനഃ ।
തച്ചാഽശ്രമപദം ഗത്വാ ഭൂയശ്ശോകമഹം ഗതഃ ॥ 6 ॥
പദശബ്ദം തു മേ ശ്രുത്വാ മുനിർവാക്യമഭാഷത ।
കിം ചിരായസി മേ പുത്ര പാനീയം ക്ഷിപ്രമാനയ ॥ 7 ॥
യന്നിമിത്തമിദം താത സലിലേ ക്രീഡിതം ത്വയാ ।
ഉത്കംഠിതാ തേ മാതേയം പ്രവിശ ക്ഷിപ്രമാശ്രമമ് ॥ 8 ॥
യദ്വ്യലീകം കൃതം പുത്ര മാത്രാ തേ യദി വാ മയാ ।
ന തന്മനസി കര്തവ്യം ത്വയാ താത തപസ്വിനാ ॥ 9 ॥
ത്വം ഗതിസ്ത്വഗതീനാം ചക്ഷുസ്ത്വം ഹീനചക്ഷുഷാമ് ।
സമാസക്താസ്ത്വയി പ്രാണാഃ കിം ത്വം നോ നാഭിഭാഷസേ ॥ 10 ॥
മുനിമവ്യക്തയാ വാചാ തമഹം സജ്ജമാനയാ ।
ഹീനവ്യംജനയാ പ്രേക്ഷ്യ ഭീതചിത്ത ഇവാബ്രുവമ് ॥ 11 ॥
മനസഃ കര്മ ചേഷ്ടാഭിരഭിസംസ്തഭ്യ വാഗ്ബലമ് ।
ആചചക്ഷേ ത്വഹം തസ്മൈ പുത്രവ്യസനജം ഭയമ് ॥ 12 ॥
ക്ഷത്രിയോഽഹം ദശരഥോ നാഹം പുത്രോ മഹാത്മനഃ ।
സജ്ജനാവമതം ദുഃഖമിദം പ്രാപ്തം സ്വകര്മജമ് ॥ 13 ॥
ഭഗവംശ്ചാപഹസ്തോഽഹം സരയൂതീരമാഗതഃ ।
ജിഘാംസുശ്ശ്വാപദം കംചിന്നിപാനേ ചാഽഗതം ഗജമ് ॥ 14 ॥
തതശ്ശ്രുതോ മയാ ശബ്ദോ ജലേ കുംഭസ്യ പൂര്യതഃ ।
ദ്വിപോഽയമിതി മത്വാഽയം ബാണേനാഭിഹതോ മയാ ॥ 15 ॥
ഗത്വാ നദ്യാസ്തത സ്തീരമപശ്യമിഷുണാ ഹൃദി ।
വിനിര്ഭിന്നം ഗതപ്രാണം ശയാനം ഭുവി താപസമ് ॥ 16 ॥
ഭഗവച്ഛശബ്ദമാലക്ഷ്യ മയാ ഗജജിഘാംസുനാ ।
വിസൃപ്ടോഽംഭസി നാരാചസ്തേന തേ നിഹതസ്സുതഃ ॥ 17 ॥
തതസ്തസ്യൈവ വചനാദുപേത്യ പരിതപ്യതഃ ।
സ മയാ സഹസാ ബാണ ഉധൃതോ മര്മതസ്തദാ ॥ 18 ॥
സ ചോധൃതേന ബാണേന തത്രൈവ സ്വര്ഗമാസ്ഥിതഃ ।
ഭവംതൌ പിതരൌ ശോചന്നംധാവിതി വിലപ്യ ച ॥ 19 ॥
അജ്ഞാനാദ്ഭവതഃ പുത്ര സ്സഹസാഽഭിഹതോ മയാ ।
ശേഷമേവം ഗതേ യത്സ്യാത്തത്പ്രസീദതു മേ മുനിഃ ॥ 20 ॥
സ തച്ച്രുത്വാ വചഃ ക്രൂരം മയോക്തമഘശംസിനാ ।
നാശകത്തീവ്രമായാസമകര്തും ഭഗവാനൃഷിഃ ॥ 21 ॥
സ ബാഷ്പപൂര്ണവദനോ നിശ്ശ്വസന്ശോകകര്ശിതഃ ।
മാമുവാച മഹാതേജാഃ കൃതാംജലിമുപസ്ഥിതമ് ॥ 22 ॥
യദ്യേതദശുഭം കര്മ ന ത്വം മേ കഥയേസ്സ്വയമ് ।
ഫലേന്മൂര്ധാ സ്മ തേ രാജന് സദ്യ ശ്ശതസഹസ്രധാ ॥ 23 ॥
ക്ഷത്രിയേണ വധോ രാജന് വാനപ്രസ്ഥേ വിശേഷതഃ ।
ജ്ഞാനപൂർവം കൃത സ്സ്ഥാനാച്ച്യാവയേദപി വജ്രിണമ് ॥ 24 ॥
സപ്തധാ തു ഫലേന്മൂര്ധാ മുനൌ തപസി തിഷ്ഠതി ।
ജ്ഞാനാദ്വിസൃജതശ്ശസ്ത്രം താദൃശേ ബ്രഹ്മാവാദിനി ॥ 25 ॥
അജ്ഞാനാദ്ധികൃതം യസ്മാദിദം തേനൈവ ജവസി ।
അപി ഹ്യദ്യ കുലം ന സ്യാദിക്ഷ്വാകൂണാം കുതോ ഭവാന് ॥ 26 ॥
നയ നൌ നൃപ തം ദേശമിതി മാം ചാഭ്യഭാഷത ।
അദ്യ തം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാവഃ പുത്രം പശ്ചിമദര്ശനമ് ॥ 27 ॥
രുധിരേണാവസിക്താംഗം പ്രകീര്ണാജിനവാസസമ് ।
ശയാനം ഭുവി നിസ്സംജ്ഞം ധര്മ രാജവശം ഗതമ് ॥ 28 ॥
അഥാഹമേകസ്തം ദേശം നീത്വാ തൌ ഭൃശദുഃഖിതൌ ।
അസ്പര്ശയമഹം പുത്രം തം മുനിം സഹ ഭാര്യയാ ॥ 29 ॥
നാഭിവാദയസേ മാദ്യ ന ച മാഽമഭിഭാഷസേ ।
കിം നു ശേഷേ തു ഭൂമൌ ത്വം വത്സ കിം കുപിതോ ഹ്യസി ॥ 30 ॥
ന ത്വഹം തേ പ്രിയം പുത്ര മാതരം പശ്യ ധാര്മിക ।
കിം നു നാലിംഗസേ പുത്ര സുകുമാര വചോ വദ ॥ 31 ॥
കസ്യ വാഽപരരാത്രേഽഹം ശ്രോഷ്യാമി ഹൃദയംഗമമ് ।
അധീയാനസ്യ മധുരം ശാസ്ത്രം വാന്യദ്വിശേഷതഃ ॥ 32 ॥
കോ മാം സംദ്യാമുപാസ്യൈവ സ്നാത്വാ ഹുതഹുതാശനഃ ।
ശ്ലാഘയിഷ്യത്യുപാസീനഃ പുത്ര ശോകഭയാര്ദിതമ് ॥ 33 ॥
കംദമൂലഫലം ഹൃത്വാ കോ മാം പ്രിയമിവാതിഥിമ് ।
ഭോജയിഷ്യത്യകര്മണ്യമപ്രഗ്രഹമനായകമ് ॥ 34 ॥
ഇമാമംധാം ച വൃദ്ധാം ച മാതരം തേ തപസ്വിനീമ് ।
കഥം വത്സ ഭരിഷ്യാമി കൃപണാം പുത്രഗര്ധിനീമ് ॥ 35 ॥
തിഷ്ഠ മാം മാഗമഃ പുത്ര യമസ്യ സദനം പ്രതി ।
ശ്വോ മയാ സഹ ഗംതാസി ജനന്യാ ച സമേധിതഃ ॥ 36 ॥
തതോ വൈവസ്വതം ദൃഷ്ട്വാ തം പ്രവക്ഷ്യാമി ഭാരതീമ് ।
ക്ഷമതാം ധര്മരാജോ മേ ബിഭൃയാത്പിതരാവയമ് ॥ 37 ॥
ദാതുമര്ഹതി ധര്മാത്മാ ലോകപാലോ മഹായശാഃ ।
ഈദൃശസ്യ മമാക്ഷയ്യാ മേകാമഭയദക്ഷിണാമ് ॥ 38 ॥
അപാപോഽസി യദാ പുത്ര നിഹതഃ പാപകര്മണാ ।
തേന സത്യേന ഗച്ഛാഽഽശു യേ ലോകാശ്ശസ്ത്രയോധിനാമ് ॥ 39 ॥
യാംതി ശൂരാ ഗതിം യാം ച സംഗ്രാമേഷ്വനിവര്തിനഃ ।
ഹതാസ്ത്വഭിമുഖാഃ പുത്ര ഗതിം താം പരമാം വ്രജ ॥ 40 ॥
യാം ഗതിം സഗരശ്ശൈബ്യോ ദിലീപോ ജനമേജയഃ ।
നഹുഷോ ദുംദുമാരശ്ച പ്രാപ്താസ്താം ഗച്ഛ പുത്രക ॥ 41 ॥
യാ ഗതി സ്സർവസാധൂനാം സ്വാധ്യായാത്തപസാച യാ ।
യാ ഭൂമിദസ്യാഹിഽതാഗ്നേരേകപത്നീ വ്രതസ്യ ച ॥ 42 ॥
ഗോസഹസ്രപ്രദാതൃണാം യാ യാ ഗുരുഭൃതാമപി ।
ദേഹന്യാസകൃതാം യാ ച താം ഗതിം ഗച്ഛ പുത്രക ॥ 43 ॥
ന ഹി ത്വസ്മിന്കുലേ ജാതോ ഗച്ഛത്യകുശലാം ഗതിമ് ।
സ തു യാസ്യതി യേന ത്വം നിഹതോ മമ ബാംധവഃ ॥ 44 ॥
ഏവം സ കൃപണം തത്ര പര്യദേവയതാസകൃത് ।
തതോഽസ്മൈ കര്തുമുദകം പ്രവൃത്തസ്സഹഭാര്യയാ ॥ 45 ॥
സ തു ദിവ്യേന രൂപേണ മുനിപുത്രസ്സ്വകര്മഭിഃ ।
സ്വര്ഗമധ്യാരുഹത്ക്ഷിപ്രം ശക്രേണ സഹ ധര്മവിത് ॥ 46 ॥
ആബഭാഷേ ച വൃദ്ധൌ തൌ സഹ ശക്രേണ താപസഃ ।
ആശ്വാസ്യച മുഹൂര്തം തു പിതരൌ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 47 ॥
സ്ഥാനമസ്മി മഹത്പ്രാപ്തോ ഭവതോഃ പരിചാരണാത് ।
ഭവംതാവപി ച ക്ഷിപ്രം മമ മൂലമുപൈഷ്യതഃ ॥ 48 ॥
ഏവമുക്ത്വാ തു ദിവ്യേന വിമാനേന വപുഷ്മതാ ।
ആരുരോഹ ദിവം ക്ഷിപ്രം മുനിപുത്രോ ജിതേംദ്രിയഃ ॥ 49 ॥
സ കൃത്വാ തൂദകം തൂര്ണം താപസ സ്സഹ ഭാര്യയാ ।
മാമുവാച മഹാതേജാഃ കൃതാംജലിമുപസ്ഥിതമ് ॥ 50 ॥
അദ്യൈവ ജഹിം മാം രാജന്മരണേ നാസ്തി മേ വ്യഥാ ।
യച്ഛരേണൈകപുത്രം മാം ത്വമകര്ഷീരപുത്രകമ് ॥ 51 ॥
ത്വയാ തു യദവിജ്ഞാനാന്നിഹതോ മേ സുതശ്ശുചിഃ ।
തേന ത്വാമഭിശപ്സ്യാമി സുദുഃഖമതിദാരുണമ് ॥ 52 ॥
പുത്രവ്യസനജം ദുഃഖം യദേതന്മമ സാംപ്രതമ് ।
ഏവം ത്വം പുത്രശോകേന രാജന്കാലം കരിഷ്യസി ॥ 53 ॥
അജ്ഞാനാത്തു ഹതോ യസ്മാത്ക്ഷത്രിയേണ ത്വയാ മുനിഃ ।
തസ്മാത്ത്വാം നാവിശത്യാശു ബ്രഹ്മഹത്യാ നരാധിപ ॥ 54 ॥
ത്വാമപ്യേതാദൃശോ ഭാവഃ ക്ഷിപ്രമേവ ഗമിഷ്യതി ।
ജീവിതാംതകരോ ഘോരോ ദാതാരമിവ ദക്ഷിണാ ॥ 55 ॥
ഏവം ശാപം മയി ന്യസ്യ വിലപ്യ കരുണം ബഹു ।
ചിതാമാരോപ്യ ദേഹം തന്മിഥുനം സ്വര്ഗമഭ്യയാത് ॥ 56 ॥
തദേതച്ഛിംതയാനേന സ്മൃതം പാപം മയാ സ്വയമ് ।
തദാ ബാല്യാത്കൃതം ദേവി ശബ്ദവേധ്യനുശിക്ഷിണാ ॥ 57 ॥
തസ്യായം കര്മണോ ദേവി വിപാകസ്സമുപസ്ഥിതഃ ।
അപഥ്യൈസ്സഹംഭുക്തേ വ്യാധിരന്നരസേ യഥാ ॥ 58 ॥
തസ്മാന്മാമാഗതം ഭദ്രേ തസ്യോദാരസ്യ തദ്വചഃ ।
യദഹം പുത്രശോകേന സംത്യക്ഷ്യാമ്യദ്യ ജീവിതമ് ॥ 59 ॥
ചക്ഷുഭ്യാം ത്വാം ന പശ്യാമി കൌസല്യേ സാധു മാം സ്ഫൃശ ।
ഇത്യുക്ത്വാ സ രുദംസ്ത്രസ്തോ ഭാര്യാമാഹ ച ഭൂമിപഃ ॥ 60 ॥
ഏതന്മേ സദൃശം ദേവി യന്മയാ രാഘവേ കൃതമ് ।
സദൃശം തത്തു തസ്യൈവ യദനേന കൃതം മയി ॥ 61 ॥
ദുർവൃത്തമപി കഃ പുത്രം ത്യജേദ്ഭുവി വിചക്ഷണഃ ।
കശ്ച പ്രവ്രാജ്യമാനോ വാ നാസൂയേത്പിതരം സുതഃ ॥ 62 ॥
യദി മാം സംസ്പൃശേദ്രാമസ്സകൃദദ്യ ലഭേത വാ ।
യമക്ഷയമനുപ്രാപ്താ ദ്രക്ഷ്യംതി ന ഹി മാനവാഃ ॥ 63 ॥
ചക്ഷുഷാ ത്വാം ന പശ്യാമി സ്മൃതിര്മമ വിലുപ്യതേ ।
ദൂതാ വൈവസ്വതസ്യൈതേ കൌസല്യേ ത്വരയംതി മാമ് ॥ 64 ॥
അതസ്തു കിം ദുഃഖതരം യദഹം ജീവിതക്ഷയേ ।
ന ഹി പശ്യാമി ധര്മജ്ഞം രാമം സത്യപരാക്രമമ് ॥ 65 ॥
തസ്യാദര്ശനജശ്ശോകസ്സുതസ്യാപ്രതികര്മണഃ ।
ഉച്ഛോഷയതി മേ പ്രാണാന്വാരിസ്തോകമിവാതപഃ ॥ 66 ॥
ന തേ മനുഷ്യാ ദേവാസ്തേ യേ ചാരുശുഭകുംഡലമ് ।
മുഖം ദ്രക്ഷ്യംതി രാമസ്യ വര്ഷേ പംചദശേ പുനഃ ॥ 67 ॥
പദ്മപത്രേക്ഷണം സുഭ്രു സുദംഷ്ട്രം ചാരുനാസികമ് ।
ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യംതി രാമസ്യ താരാധിപനിഭം മുഖമ് ॥ 68 ॥
സദൃശം ശാരദസ്യേംദോഃ പുല്ലസ്യ കമലസ്യ ച ।
സുഗംധി മമ നാഥസ്യ ധന്യാ ദ്രക്ഷ്യംതി തന്മുഖമ് ॥ 69 ॥
നിവൃത്തവനവാസം തമയോധ്യാം പുനരാഗതമ് ।
ദ്രക്ഷ്യംതി സുഖിനോ രാമം ശുക്രം മാര്ഗഗതം യഥാ ॥ 70 ॥
കൌസല്യേ ചിത്തമോഹേന ഹൃദയം സീദതീവ മേ ।
വേദയേ ന ച സംയുക്താന് ശബ്ദസ്പര്ശരസാനഹമ് ॥ 71 ॥
ചിത്തനാശാദ്വിപദ്യംതേ സർവാണ്യേംദ്രിയാണി മേ ।
ക്ഷീണസ്നേഹസ്യ ദീപസ്യ സംസക്താ രശ്മയോ യഥാ ॥ 72 ॥
അയമാത്മഭവശ്ശോകോ മാമനാഥമചേതനമ് ।
സംസാദയതി വേഗേന യഥാ കൂലം നദീരയഃ ॥ 73 ॥
ഹാ രാഘവ മഹാബാഹോ ഹാ മമാഽയാസനാശന ।
ഹാ പിതൃപ്രിയ മേ നാഥ ഹാഽദ്യ ക്വാസി ഗതസ്സുത ॥ 74 ॥
ഹാ കൌസല്യേ നശിഷ്യാമി ഹാ സുമിത്രേ തപസ്വിനി ।
ഹാ നൃശംസേ മമാമിത്രേ കൈകേയി കുലപാംസനി ॥ 75 ॥
ഇതി രാമസ്യ മാതുശ്ച സുമിത്രായാശ്ച സന്നിധൌ ।
രാജാ ദശരഥ ശ്ശോചംജീവിതാംതമുപാഗമത് ॥ 76 ॥
യദാ തു ദീനം കഥയന്നരാധിപഃ പ്രിയസ്യ പുത്ത്രസ്യ വിവാസനാതുരഃ ।
ഗതേഽര്ധരാത്രേ ഭൃശദുഃഖപീഡിതസ്തദാ ജഹൌ പ്രാണമുദാരദര്ശനഃ ॥ 77 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ ചതുഃഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
