શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
વધમપ્રતિરૂપં તુ મહર્ષેસ્તસ્ય રાઘવઃ ।
વિલપન્નેવ ધર્માત્મા કૌસલ્યાં પુનરબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
તદજ્ઞાનાન્મહત્પાપં કૃત્વાહં સંકુલેંદ્રિયઃ ।
એકસ્ત્વચિંતયં બુધ્યા કથં નુ સુકૃતં ભવેત્ ॥ 2 ॥
તતસ્તં ઘટમાદાય પૂર્ણં પરમવારિણા ।
આશ્રમં તમહં પ્રાપ્ય યથાઽખ્યાતપથં ગતઃ ॥ 3 ॥
તત્રાહં દુર્બલાવંધૌ વૃદ્ધાવપરિણાયકૌ ।
અપશ્યં તસ્ય પિતરૌ લૂનપક્ષાવિવ દ્વિજૌ ॥ 4 ॥
તન્નિમિત્તાભિરાસીનૌ કથાભિરપરિશ્રમૌ ।
તામાશાં મત્કૃતે હીનાવુદાસીનાવનાથવત્ ॥ 5 ॥
શોકોપહતચિત્તશ્ચ ભયસંત્રસ્તચેતનઃ ।
તચ્ચાઽશ્રમપદં ગત્વા ભૂયશ્શોકમહં ગતઃ ॥ 6 ॥
પદશબ્દં તુ મે શ્રુત્વા મુનિર્વાક્યમભાષત ।
કિં ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયં ક્ષિપ્રમાનય ॥ 7 ॥
યન્નિમિત્તમિદં તાત સલિલે ક્રીડિતં ત્વયા ।
ઉત્કંઠિતા તે માતેયં પ્રવિશ ક્ષિપ્રમાશ્રમમ્ ॥ 8 ॥
યદ્વ્યલીકં કૃતં પુત્ર માત્રા તે યદિ વા મયા ।
ન તન્મનસિ કર્તવ્યં ત્વયા તાત તપસ્વિના ॥ 9 ॥
ત્વં ગતિસ્ત્વગતીનાં ચક્ષુસ્ત્વં હીનચક્ષુષામ્ ।
સમાસક્તાસ્ત્વયિ પ્રાણાઃ કિં ત્વં નો નાભિભાષસે ॥ 10 ॥
મુનિમવ્યક્તયા વાચા તમહં સજ્જમાનયા ।
હીનવ્યંજનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતચિત્ત ઇવાબ્રુવમ્ ॥ 11 ॥
મનસઃ કર્મ ચેષ્ટાભિરભિસંસ્તભ્ય વાગ્બલમ્ ।
આચચક્ષે ત્વહં તસ્મૈ પુત્રવ્યસનજં ભયમ્ ॥ 12 ॥
ક્ષત્રિયોઽહં દશરથો નાહં પુત્રો મહાત્મનઃ ।
સજ્જનાવમતં દુઃખમિદં પ્રાપ્તં સ્વકર્મજમ્ ॥ 13 ॥
ભગવંશ્ચાપહસ્તોઽહં સરયૂતીરમાગતઃ ।
જિઘાંસુશ્શ્વાપદં કંચિન્નિપાને ચાઽગતં ગજમ્ ॥ 14 ॥
તતશ્શ્રુતો મયા શબ્દો જલે કુંભસ્ય પૂર્યતઃ ।
દ્વિપોઽયમિતિ મત્વાઽયં બાણેનાભિહતો મયા ॥ 15 ॥
ગત્વા નદ્યાસ્તત સ્તીરમપશ્યમિષુણા હૃદિ ।
વિનિર્ભિન્નં ગતપ્રાણં શયાનં ભુવિ તાપસમ્ ॥ 16 ॥
ભગવચ્છશબ્દમાલક્ષ્ય મયા ગજજિઘાંસુના ।
વિસૃપ્ટોઽંભસિ નારાચસ્તેન તે નિહતસ્સુતઃ ॥ 17 ॥
તતસ્તસ્યૈવ વચનાદુપેત્ય પરિતપ્યતઃ ।
સ મયા સહસા બાણ ઉધૃતો મર્મતસ્તદા ॥ 18 ॥
સ ચોધૃતેન બાણેન તત્રૈવ સ્વર્ગમાસ્થિતઃ ।
ભવંતૌ પિતરૌ શોચન્નંધાવિતિ વિલપ્ય ચ ॥ 19 ॥
અજ્ઞાનાદ્ભવતઃ પુત્ર સ્સહસાઽભિહતો મયા ।
શેષમેવં ગતે યત્સ્યાત્તત્પ્રસીદતુ મે મુનિઃ ॥ 20 ॥
સ તચ્ચ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરં મયોક્તમઘશંસિના ।
નાશકત્તીવ્રમાયાસમકર્તું ભગવાનૃષિઃ ॥ 21 ॥
સ બાષ્પપૂર્ણવદનો નિશ્શ્વસન્શોકકર્શિતઃ ।
મામુવાચ મહાતેજાઃ કૃતાંજલિમુપસ્થિતમ્ ॥ 22 ॥
યદ્યેતદશુભં કર્મ ન ત્વં મે કથયેસ્સ્વયમ્ ।
ફલેન્મૂર્ધા સ્મ તે રાજન્ સદ્ય શ્શતસહસ્રધા ॥ 23 ॥
ક્ષત્રિયેણ વધો રાજન્ વાનપ્રસ્થે વિશેષતઃ ।
જ્ઞાનપૂર્વં કૃત સ્સ્થાનાચ્ચ્યાવયેદપિ વજ્રિણમ્ ॥ 24 ॥
સપ્તધા તુ ફલેન્મૂર્ધા મુનૌ તપસિ તિષ્ઠતિ ।
જ્ઞાનાદ્વિસૃજતશ્શસ્ત્રં તાદૃશે બ્રહ્માવાદિનિ ॥ 25 ॥
અજ્ઞાનાદ્ધિકૃતં યસ્માદિદં તેનૈવ જવસિ ।
અપિ હ્યદ્ય કુલં ન સ્યાદિક્ષ્વાકૂણાં કુતો ભવાન્ ॥ 26 ॥
નય નૌ નૃપ તં દેશમિતિ માં ચાભ્યભાષત ।
અદ્ય તં દ્રષ્ટુમિચ્છાવઃ પુત્રં પશ્ચિમદર્શનમ્ ॥ 27 ॥
રુધિરેણાવસિક્તાંગં પ્રકીર્ણાજિનવાસસમ્ ।
શયાનં ભુવિ નિસ્સંજ્ઞં ધર્મ રાજવશં ગતમ્ ॥ 28 ॥
અથાહમેકસ્તં દેશં નીત્વા તૌ ભૃશદુઃખિતૌ ।
અસ્પર્શયમહં પુત્રં તં મુનિં સહ ભાર્યયા ॥ 29 ॥
નાભિવાદયસે માદ્ય ન ચ માઽમભિભાષસે ।
કિં નુ શેષે તુ ભૂમૌ ત્વં વત્સ કિં કુપિતો હ્યસિ ॥ 30 ॥
ન ત્વહં તે પ્રિયં પુત્ર માતરં પશ્ય ધાર્મિક ।
કિં નુ નાલિંગસે પુત્ર સુકુમાર વચો વદ ॥ 31 ॥
કસ્ય વાઽપરરાત્રેઽહં શ્રોષ્યામિ હૃદયંગમમ્ ।
અધીયાનસ્ય મધુરં શાસ્ત્રં વાન્યદ્વિશેષતઃ ॥ 32 ॥
કો માં સંદ્યામુપાસ્યૈવ સ્નાત્વા હુતહુતાશનઃ ।
શ્લાઘયિષ્યત્યુપાસીનઃ પુત્ર શોકભયાર્દિતમ્ ॥ 33 ॥
કંદમૂલફલં હૃત્વા કો માં પ્રિયમિવાતિથિમ્ ।
ભોજયિષ્યત્યકર્મણ્યમપ્રગ્રહમનાયકમ્ ॥ 34 ॥
ઇમામંધાં ચ વૃદ્ધાં ચ માતરં તે તપસ્વિનીમ્ ।
કથં વત્સ ભરિષ્યામિ કૃપણાં પુત્રગર્ધિનીમ્ ॥ 35 ॥
તિષ્ઠ માં માગમઃ પુત્ર યમસ્ય સદનં પ્રતિ ।
શ્વો મયા સહ ગંતાસિ જનન્યા ચ સમેધિતઃ ॥ 36 ॥
તતો વૈવસ્વતં દૃષ્ટ્વા તં પ્રવક્ષ્યામિ ભારતીમ્ ।
ક્ષમતાં ધર્મરાજો મે બિભૃયાત્પિતરાવયમ્ ॥ 37 ॥
દાતુમર્હતિ ધર્માત્મા લોકપાલો મહાયશાઃ ।
ઈદૃશસ્ય મમાક્ષય્યા મેકામભયદક્ષિણામ્ ॥ 38 ॥
અપાપોઽસિ યદા પુત્ર નિહતઃ પાપકર્મણા ।
તેન સત્યેન ગચ્છાઽઽશુ યે લોકાશ્શસ્ત્રયોધિનામ્ ॥ 39 ॥
યાંતિ શૂરા ગતિં યાં ચ સંગ્રામેષ્વનિવર્તિનઃ ।
હતાસ્ત્વભિમુખાઃ પુત્ર ગતિં તાં પરમાં વ્રજ ॥ 40 ॥
યાં ગતિં સગરશ્શૈબ્યો દિલીપો જનમેજયઃ ।
નહુષો દુંદુમારશ્ચ પ્રાપ્તાસ્તાં ગચ્છ પુત્રક ॥ 41 ॥
યા ગતિ સ્સર્વસાધૂનાં સ્વાધ્યાયાત્તપસાચ યા ।
યા ભૂમિદસ્યાહિઽતાગ્નેરેકપત્ની વ્રતસ્ય ચ ॥ 42 ॥
ગોસહસ્રપ્રદાતૃણાં યા યા ગુરુભૃતામપિ ।
દેહન્યાસકૃતાં યા ચ તાં ગતિં ગચ્છ પુત્રક ॥ 43 ॥
ન હિ ત્વસ્મિન્કુલે જાતો ગચ્છત્યકુશલાં ગતિમ્ ।
સ તુ યાસ્યતિ યેન ત્વં નિહતો મમ બાંધવઃ ॥ 44 ॥
એવં સ કૃપણં તત્ર પર્યદેવયતાસકૃત્ ।
તતોઽસ્મૈ કર્તુમુદકં પ્રવૃત્તસ્સહભાર્યયા ॥ 45 ॥
સ તુ દિવ્યેન રૂપેણ મુનિપુત્રસ્સ્વકર્મભિઃ ।
સ્વર્ગમધ્યારુહત્ક્ષિપ્રં શક્રેણ સહ ધર્મવિત્ ॥ 46 ॥
આબભાષે ચ વૃદ્ધૌ તૌ સહ શક્રેણ તાપસઃ ।
આશ્વાસ્યચ મુહૂર્તં તુ પિતરૌ વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 47 ॥
સ્થાનમસ્મિ મહત્પ્રાપ્તો ભવતોઃ પરિચારણાત્ ।
ભવંતાવપિ ચ ક્ષિપ્રં મમ મૂલમુપૈષ્યતઃ ॥ 48 ॥
એવમુક્ત્વા તુ દિવ્યેન વિમાનેન વપુષ્મતા ।
આરુરોહ દિવં ક્ષિપ્રં મુનિપુત્રો જિતેંદ્રિયઃ ॥ 49 ॥
સ કૃત્વા તૂદકં તૂર્ણં તાપસ સ્સહ ભાર્યયા ।
મામુવાચ મહાતેજાઃ કૃતાંજલિમુપસ્થિતમ્ ॥ 50 ॥
અદ્યૈવ જહિં માં રાજન્મરણે નાસ્તિ મે વ્યથા ।
યચ્છરેણૈકપુત્રં માં ત્વમકર્ષીરપુત્રકમ્ ॥ 51 ॥
ત્વયા તુ યદવિજ્ઞાનાન્નિહતો મે સુતશ્શુચિઃ ।
તેન ત્વામભિશપ્સ્યામિ સુદુઃખમતિદારુણમ્ ॥ 52 ॥
પુત્રવ્યસનજં દુઃખં યદેતન્મમ સાંપ્રતમ્ ।
એવં ત્વં પુત્રશોકેન રાજન્કાલં કરિષ્યસિ ॥ 53 ॥
અજ્ઞાનાત્તુ હતો યસ્માત્ક્ષત્રિયેણ ત્વયા મુનિઃ ।
તસ્માત્ત્વાં નાવિશત્યાશુ બ્રહ્મહત્યા નરાધિપ ॥ 54 ॥
ત્વામપ્યેતાદૃશો ભાવઃ ક્ષિપ્રમેવ ગમિષ્યતિ ।
જીવિતાંતકરો ઘોરો દાતારમિવ દક્ષિણા ॥ 55 ॥
એવં શાપં મયિ ન્યસ્ય વિલપ્ય કરુણં બહુ ।
ચિતામારોપ્ય દેહં તન્મિથુનં સ્વર્ગમભ્યયાત્ ॥ 56 ॥
તદેતચ્છિંતયાનેન સ્મૃતં પાપં મયા સ્વયમ્ ।
તદા બાલ્યાત્કૃતં દેવિ શબ્દવેધ્યનુશિક્ષિણા ॥ 57 ॥
તસ્યાયં કર્મણો દેવિ વિપાકસ્સમુપસ્થિતઃ ।
અપથ્યૈસ્સહંભુક્તે વ્યાધિરન્નરસે યથા ॥ 58 ॥
તસ્માન્મામાગતં ભદ્રે તસ્યોદારસ્ય તદ્વચઃ ।
યદહં પુત્રશોકેન સંત્યક્ષ્યામ્યદ્ય જીવિતમ્ ॥ 59 ॥
ચક્ષુભ્યાં ત્વાં ન પશ્યામિ કૌસલ્યે સાધુ માં સ્ફૃશ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ રુદંસ્ત્રસ્તો ભાર્યામાહ ચ ભૂમિપઃ ॥ 60 ॥
એતન્મે સદૃશં દેવિ યન્મયા રાઘવે કૃતમ્ ।
સદૃશં તત્તુ તસ્યૈવ યદનેન કૃતં મયિ ॥ 61 ॥
દુર્વૃત્તમપિ કઃ પુત્રં ત્યજેદ્ભુવિ વિચક્ષણઃ ।
કશ્ચ પ્રવ્રાજ્યમાનો વા નાસૂયેત્પિતરં સુતઃ ॥ 62 ॥
યદિ માં સંસ્પૃશેદ્રામસ્સકૃદદ્ય લભેત વા ।
યમક્ષયમનુપ્રાપ્તા દ્રક્ષ્યંતિ ન હિ માનવાઃ ॥ 63 ॥
ચક્ષુષા ત્વાં ન પશ્યામિ સ્મૃતિર્મમ વિલુપ્યતે ।
દૂતા વૈવસ્વતસ્યૈતે કૌસલ્યે ત્વરયંતિ મામ્ ॥ 64 ॥
અતસ્તુ કિં દુઃખતરં યદહં જીવિતક્ષયે ।
ન હિ પશ્યામિ ધર્મજ્ઞં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ॥ 65 ॥
તસ્યાદર્શનજશ્શોકસ્સુતસ્યાપ્રતિકર્મણઃ ।
ઉચ્છોષયતિ મે પ્રાણાન્વારિસ્તોકમિવાતપઃ ॥ 66 ॥
ન તે મનુષ્યા દેવાસ્તે યે ચારુશુભકુંડલમ્ ।
મુખં દ્રક્ષ્યંતિ રામસ્ય વર્ષે પંચદશે પુનઃ ॥ 67 ॥
પદ્મપત્રેક્ષણં સુભ્રુ સુદંષ્ટ્રં ચારુનાસિકમ્ ।
ધન્યા દ્રક્ષ્યંતિ રામસ્ય તારાધિપનિભં મુખમ્ ॥ 68 ॥
સદૃશં શારદસ્યેંદોઃ પુલ્લસ્ય કમલસ્ય ચ ।
સુગંધિ મમ નાથસ્ય ધન્યા દ્રક્ષ્યંતિ તન્મુખમ્ ॥ 69 ॥
નિવૃત્તવનવાસં તમયોધ્યાં પુનરાગતમ્ ।
દ્રક્ષ્યંતિ સુખિનો રામં શુક્રં માર્ગગતં યથા ॥ 70 ॥
કૌસલ્યે ચિત્તમોહેન હૃદયં સીદતીવ મે ।
વેદયે ન ચ સંયુક્તાન્ શબ્દસ્પર્શરસાનહમ્ ॥ 71 ॥
ચિત્તનાશાદ્વિપદ્યંતે સર્વાણ્યેંદ્રિયાણિ મે ।
ક્ષીણસ્નેહસ્ય દીપસ્ય સંસક્તા રશ્મયો યથા ॥ 72 ॥
અયમાત્મભવશ્શોકો મામનાથમચેતનમ્ ।
સંસાદયતિ વેગેન યથા કૂલં નદીરયઃ ॥ 73 ॥
હા રાઘવ મહાબાહો હા મમાઽયાસનાશન ।
હા પિતૃપ્રિય મે નાથ હાઽદ્ય ક્વાસિ ગતસ્સુત ॥ 74 ॥
હા કૌસલ્યે નશિષ્યામિ હા સુમિત્રે તપસ્વિનિ ।
હા નૃશંસે મમામિત્રે કૈકેયિ કુલપાંસનિ ॥ 75 ॥
ઇતિ રામસ્ય માતુશ્ચ સુમિત્રાયાશ્ચ સન્નિધૌ ।
રાજા દશરથ શ્શોચંજીવિતાંતમુપાગમત્ ॥ 76 ॥
યદા તુ દીનં કથયન્નરાધિપઃ પ્રિયસ્ય પુત્ત્રસ્ય વિવાસનાતુરઃ ।
ગતેઽર્ધરાત્રે ભૃશદુઃખપીડિતસ્તદા જહૌ પ્રાણમુદારદર્શનઃ ॥ 77 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
