śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha chatuḥṣaṣṭitamassargaḥ ।
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣēstasya rāghavaḥ ।
vilapannēva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt ॥ 1 ॥
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulēndriyaḥ ।
ēkastvachintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavēt ॥ 2 ॥
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā ।
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ ॥ 3 ॥
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau ।
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau ॥ 4 ॥
tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau ।
tāmāśāṃ matkṛtē hīnāvudāsīnāvanāthavat ॥ 5 ॥
śōkōpahatachittaścha bhayasantrastachētanaḥ ।
tachchā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśōkamahaṃ gataḥ ॥ 6 ॥
padaśabdaṃ tu mē śrutvā munirvākyamabhāṣata ।
kiṃ chirāyasi mē putra pānīyaṃ kṣipramānaya ॥ 7 ॥
yannimittamidaṃ tāta salilē krīḍitaṃ tvayā ।
utkaṇṭhitā tē mātēyaṃ praviśa kṣipramāśramam ॥ 8 ॥
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā tē yadi vā mayā ।
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā ॥ 9 ॥
tvaṃ gatistvagatīnāṃ chakṣustvaṃ hīnachakṣuṣām ।
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ nō nābhibhāṣasē ॥ 10 ॥
munimavyaktayā vāchā tamahaṃ sajjamānayā ।
hīnavyañjanayā prēkṣya bhītachitta ivābruvam ॥ 11 ॥
manasaḥ karma chēṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam ।
āchachakṣē tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam ॥ 12 ॥
kṣatriyō'haṃ daśarathō nāhaṃ putrō mahātmanaḥ ।
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam ॥ 13 ॥
bhagavaṃśchāpahastō'haṃ sarayūtīramāgataḥ ।
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañchinnipānē chā'gataṃ gajam ॥ 14 ॥
tataśśrutō mayā śabdō jalē kumbhasya pūryataḥ ।
dvipō'yamiti matvā'yaṃ bāṇēnābhihatō mayā ॥ 15 ॥
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi ।
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam ॥ 16 ॥
bhagavachChaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā ।
visṛpṭō'mbhasi nārāchastēna tē nihatassutaḥ ॥ 17 ॥
tatastasyaiva vachanādupētya paritapyataḥ ।
sa mayā sahasā bāṇa udhṛtō marmatastadā ॥ 18 ॥
sa chōdhṛtēna bāṇēna tatraiva svargamāsthitaḥ ।
bhavantau pitarau śōchannandhāviti vilapya cha ॥ 19 ॥
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihatō mayā ।
śēṣamēvaṃ gatē yatsyāttatprasīdatu mē muniḥ ॥ 20 ॥
sa tachchrutvā vachaḥ krūraṃ mayōktamaghaśaṃsinā ।
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ ॥ 21 ॥
sa bāṣpapūrṇavadanō niśśvasanśōkakarśitaḥ ।
māmuvācha mahātējāḥ kṛtāñjalimupasthitam ॥ 22 ॥
yadyētadaśubhaṃ karma na tvaṃ mē kathayēssvayam ।
phalēnmūrdhā sma tē rājan sadya śśatasahasradhā ॥ 23 ॥
kṣatriyēṇa vadhō rājan vānaprasthē viśēṣataḥ ।
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāchchyāvayēdapi vajriṇam ॥ 24 ॥
saptadhā tu phalēnmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati ।
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśē brahmāvādini ॥ 25 ॥
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tēnaiva javasi ।
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kutō bhavān ॥ 26 ॥
naya nau nṛpa taṃ dēśamiti māṃ chābhyabhāṣata ।
adya taṃ draṣṭumichChāvaḥ putraṃ paśchimadarśanam ॥ 27 ॥
rudhirēṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam ।
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam ॥ 28 ॥
athāhamēkastaṃ dēśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau ।
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā ॥ 29 ॥
nābhivādayasē mādya na cha mā'mabhibhāṣasē ।
kiṃ nu śēṣē tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupitō hyasi ॥ 30 ॥
na tvahaṃ tē priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika ।
kiṃ nu nāliṅgasē putra sukumāra vachō vada ॥ 31 ॥
kasya vā'pararātrē'haṃ śrōṣyāmi hṛdayaṅgamam ।
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśēṣataḥ ॥ 32 ॥
kō māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ ।
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śōkabhayārditam ॥ 33 ॥
kandamūlaphalaṃ hṛtvā kō māṃ priyamivātithim ।
bhōjayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam ॥ 34 ॥
imāmandhāṃ cha vṛddhāṃ cha mātaraṃ tē tapasvinīm ।
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm ॥ 35 ॥
tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati ।
śvō mayā saha gantāsi jananyā cha samēdhitaḥ ॥ 36 ॥
tatō vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm ।
kṣamatāṃ dharmarājō mē bibhṛyātpitarāvayam ॥ 37 ॥
dātumarhati dharmātmā lōkapālō mahāyaśāḥ ।
īdṛśasya mamākṣayyā mēkāmabhayadakṣiṇām ॥ 38 ॥
apāpō'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā ।
tēna satyēna gachChā''śu yē lōkāśśastrayōdhinām ॥ 39 ॥
yānti śūrā gatiṃ yāṃ cha saṅgrāmēṣvanivartinaḥ ।
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja ॥ 40 ॥
yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyō dilīpō janamējayaḥ ।
nahuṣō dundumāraścha prāptāstāṃ gachCha putraka ॥ 41 ॥
yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasācha yā ।
yā bhūmidasyāhi'tāgnērēkapatnī vratasya cha ॥ 42 ॥
gōsahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi ।
dēhanyāsakṛtāṃ yā cha tāṃ gatiṃ gachCha putraka ॥ 43 ॥
na hi tvasminkulē jātō gachChatyakuśalāṃ gatim ।
sa tu yāsyati yēna tvaṃ nihatō mama bāndhavaḥ ॥ 44 ॥
ēvaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadēvayatāsakṛt ।
tatō'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā ॥ 45 ॥
sa tu divyēna rūpēṇa muniputrassvakarmabhiḥ ।
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakrēṇa saha dharmavit ॥ 46 ॥
ābabhāṣē cha vṛddhau tau saha śakrēṇa tāpasaḥ ।
āśvāsyacha muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt ॥ 47 ॥
sthānamasmi mahatprāptō bhavatōḥ parichāraṇāt ।
bhavantāvapi cha kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ ॥ 48 ॥
ēvamuktvā tu divyēna vimānēna vapuṣmatā ।
ārurōha divaṃ kṣipraṃ muniputrō jitēndriyaḥ ॥ 49 ॥
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā ।
māmuvācha mahātējāḥ kṛtāñjalimupasthitam ॥ 50 ॥
adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇē nāsti mē vyathā ।
yachCharēṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam ॥ 51 ॥
tvayā tu yadavijñānānnihatō mē sutaśśuchiḥ ।
tēna tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam ॥ 52 ॥
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadētanmama sāmpratam ।
ēvaṃ tvaṃ putraśōkēna rājankālaṃ kariṣyasi ॥ 53 ॥
ajñānāttu hatō yasmātkṣatriyēṇa tvayā muniḥ ।
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa ॥ 54 ॥
tvāmapyētādṛśō bhāvaḥ kṣipramēva gamiṣyati ।
jīvitāntakarō ghōrō dātāramiva dakṣiṇā ॥ 55 ॥
ēvaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu ।
chitāmārōpya dēhaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt ॥ 56 ॥
tadētachChintayānēna smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam ।
tadā bālyātkṛtaṃ dēvi śabdavēdhyanuśikṣiṇā ॥ 57 ॥
tasyāyaṃ karmaṇō dēvi vipākassamupasthitaḥ ।
apathyaissahambhuktē vyādhirannarasē yathā ॥ 58 ॥
tasmānmāmāgataṃ bhadrē tasyōdārasya tadvachaḥ ।
yadahaṃ putraśōkēna santyakṣyāmyadya jīvitam ॥ 59 ॥
chakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalyē sādhu māṃ sphṛśa ।
ityuktvā sa rudaṃstrastō bhāryāmāha cha bhūmipaḥ ॥ 60 ॥
ētanmē sadṛśaṃ dēvi yanmayā rāghavē kṛtam ।
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanēna kṛtaṃ mayi ॥ 61 ॥
durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajēdbhuvi vichakṣaṇaḥ ।
kaścha pravrājyamānō vā nāsūyētpitaraṃ sutaḥ ॥ 62 ॥
yadi māṃ saṃspṛśēdrāmassakṛdadya labhēta vā ।
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ ॥ 63 ॥
chakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyatē ।
dūtā vaivasvatasyaitē kausalyē tvarayanti mām ॥ 64 ॥
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣayē ।
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam ॥ 65 ॥
tasyādarśanajaśśōkassutasyāpratikarmaṇaḥ ।
uchChōṣayati mē prāṇānvāristōkamivātapaḥ ॥ 66 ॥
na tē manuṣyā dēvāstē yē chāruśubhakuṇḍalam ।
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣē pañchadaśē punaḥ ॥ 67 ॥
padmapatrēkṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ chārunāsikam ।
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham ॥ 68 ॥
sadṛśaṃ śāradasyēndōḥ pullasya kamalasya cha ।
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham ॥ 69 ॥
nivṛttavanavāsaṃ tamayōdhyāṃ punarāgatam ।
drakṣyanti sukhinō rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā ॥ 70 ॥
kausalyē chittamōhēna hṛdayaṃ sīdatīva mē ।
vēdayē na cha saṃyuktān śabdasparśarasānaham ॥ 71 ॥
chittanāśādvipadyantē sarvāṇyēndriyāṇi mē ।
kṣīṇasnēhasya dīpasya saṃsaktā raśmayō yathā ॥ 72 ॥
ayamātmabhavaśśōkō māmanāthamachētanam ।
saṃsādayati vēgēna yathā kūlaṃ nadīrayaḥ ॥ 73 ॥
hā rāghava mahābāhō hā mamā'yāsanāśana ।
hā pitṛpriya mē nātha hā'dya kvāsi gatassuta ॥ 74 ॥
hā kausalyē naśiṣyāmi hā sumitrē tapasvini ।
hā nṛśaṃsē mamāmitrē kaikēyi kulapāṃsani ॥ 75 ॥
iti rāmasya mātuścha sumitrāyāścha sannidhau ।
rājā daśaratha śśōchañjīvitāntamupāgamat ॥ 76 ॥
yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ ।
gatē'rdharātrē bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ ॥ 77 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē chatuḥṣaṣṭitamassargaḥ ॥