શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાંડમ્ ।
અથ ષોડશસ્સર્ગઃ ।
વસતસ્તસ્ય તુ સુખં રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।
શરદ્વ્યપાયે હેમંતઋતુરિષ્ટઃ પ્રવર્તત ॥ 1 ॥
સ કદાચિત્પ્રભાતાયાં શર્વર્યાં રઘુનંદનઃ ।
પ્રયયાવભિષેકાર્થં રમ્યાં ગોદાવરીં નદીમ્ ॥ 2 ॥
પ્રહ્વઃ કલશહસ્તસ્તં સીતયા સહ વીર્યવાન્ ।
પૃષ્ઠતોઽનુવ્રજન્ભ્રાતા સૌમિત્રિરિદમબ્રવીત્ ॥ 3 ॥
અયં સ કાલઃ સંપ્રાપ્તઃ પ્રિયો યસ્તે પ્રિયંવદ ।
અલંકૃત ઇવાભાતિ યેન સંવત્સરઃ શુભઃ ॥ 4 ॥
નીહારપરુષો લોકઃ પૃથિવી સસ્યશાલિની ।
જલાન્યનુપભોગ્યાનિ સુભગો હવ્યવાહનઃ ॥ 5 ॥
નવાગ્રયણપૂજાભિરભ્યર્ચ્ય પિતૃદેવતાઃ ।
કૃતાગ્રયણકાઃ કાલે સંતો વિગતકલ્મષાઃ ॥ 6 ॥
પ્રાજ્યકામા જનપદાસ્સંપન્નતરગોરસાઃ ।
વિચરંતિ મહીપાલા યાત્રાસ્થા વિજિગીષવઃ ॥ 7 ॥
સેવમાને દૃઢં સૂર્યે દિશમંતક સેવિતામ્ ।
વિહીનતિલકેવ સ્ત્રી નોત્તરા દિક્પ્રકાશતે ॥ 8 ॥
પ્રકૃત્યા હિમકોશાઢ્યો દૂરસૂર્યશ્ચ સાંપ્રતમ્ ।
યથાર્થનામા સુવ્યક્તં હિમવાન્હિમવાન્ગિરિઃ ॥ 9 ॥
અત્યંતસુખસંચારા મધ્યાહ્ને સ્પર્શતસ્સુખાઃ ।
દિવસાસ્સુભગાદિત્યાશ્ચાયાસલિલદુર્ભગાઃ ॥ 10 ॥
મૃદુસૂર્યાસ્સનીહારાઃ પટુશીતાસ્સમારુતાઃ ।
શૂન્યારણ્યા હિમધ્વસ્તા દિવસા ભાંતિસાંપ્રતમ્ ॥ 11 ॥
નિવૃત્તાકાશશયનાઃ પુષ્યનીતા હિમારુણાઃ ।
શીતા વૃદ્ધતરાયામાસ્ત્રિયામા યાંતિ સાંપ્રતમ્ ॥ 12 ॥
રવિસંક્રાંતસૌભાગ્ય સ્તુષારારુણમંડલઃ ।
નિશ્શ્વાસાંધ ઇવાદર્શન્છંદ્રમા ન પ્રકાશતે ॥ 13 ॥
જ્યોત્સ્ન તુષારમલિના પૌર્ણમાસ્યાં ન રાજતે ।
સીતેવ ચાતપશ્યામા લક્ષ્યતે ન તુ શોભતે ॥ 14 ॥
પ્રકૃત્યા શીતલસ્પર્શો હિમવિદ્ધશ્ચ સાંપ્રતમ્ ।
પ્રવાતિ પશ્ચિમો વાયુઃ કાલે દ્વિગુણશીતલઃ ॥ 15 ॥
બાષ્પચ્છન્નાન્યરણ્યાનિ યવગોધૂમવંતિ ચ ।
શોભંતેઽભ્યુદિતે સૂર્યે નદ્ભિ ક્રૌંચસારસૈઃ ॥ 16 ॥
ખર્જૂરપુષ્પાકૃતિભિશ્શિરોભિઃ પૂર્ણતંડુલૈઃ ।
શોભંતે કિંચિદાનમ્રાશ્શાલયઃ કનકપ્રભાઃ ॥ 17 ॥
મયૂખૈરુપસર્પદ્ભિર્હિમનીહારસંવૃતૈઃ ।
દૂરમભ્યુદિતસ્સૂર્યશ્શશાંક ઇવ લક્ષ્યતે ॥ 18 ॥
અગ્રાહ્યવીર્યઃ પૂર્વાહ્ણે મધ્યાહ્ને સ્પર્શતસ્સુખઃ ।
સંરક્તઃ કિંચિદાપાંડુરાતપશ્શોભતે ક્ષિતૌ ॥ 19 ॥
અવશ્યાયનિપાતેન કિંચિત્પ્રક્લિન્નશાદ્વલા ।
વનાનાં શોભતે ભૂમિર્નિવિષ્ટતરુણાતપા ॥ 20 ॥
સ્પૃશંસ્તુ વિમલં શીતમુદકં દ્વિરદસ્સુખમ્ ।
અત્યંતતૃષિતો વન્યઃ પ્રતિસંહરતે કરમ્ ॥ 21 ॥
એતે હિ સમુપાસીના વિહગા જલચારિણઃ ।
નાવગાહંતિ સલિલમપ્રગલ્ભા ઇવાહવમ્ ॥ 22 ॥
અવશ્યાયતમોનદ્ધા નીહારતમસાઽવૃતાઃ ।
પ્રસુપ્તા ઇવ લક્ષ્યંતે વિપુષ્પા વનરાજયઃ ॥ 23 ॥
બાષ્પસંછન્નસલિલા રુતવિજ્ઞેયસારસાઃ ।
હિમાર્દ્રવાલુકૈસ્તીરૈસ્સરિતો ભાંતિ સાંપ્રતમ્ ॥ 24 ॥
તુષારપતનાચ્ચૈવ મૃદુત્વાદ્ભાસ્કરસ્ય ચ ।
શૈત્યાદગાગ્રસ્થમપિ પ્રાયેણ રસવજ્જલમ્ ॥ 25 ॥
જરાજર્જરિતૈઃ પદ્મૈશશીર્ણકેસરકર્ણિકૈઃ ।
નાલષેર્હિમધ્વસ્સૈર્ન ભંતિ કમલાકરાઃ ॥ 26 ॥
અસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રઃ કાલે દુઃખસમન્વિતઃ ।
તપશ્ચરતિ ધર્માત્મા ત્વદ્ભક્ત્યા ભરતઃ પુરે ॥ 27 ॥
ત્યક્ત્વા રાજ્યં ચ માનં ચ ભોગાંશ્ચ વિવિધાન્બહૂન્ ।
તપસ્સ્વી નિયતાહારશ્શેતે શીતે મહીતલે ॥ 28 ॥
સોઽપિ વેલામિમાં નૂનમભિષેકાર્થમુદ્યતઃ ।
વૃતઃ પ્રકૃતિભિર્નિત્યં પ્રયાતિ સરયૂં નદીમ્ ॥ 29 ॥
અત્યંતસુખસંવૃદ્ધસ્સુકુમારસ્સુખોચિતઃ ।
કથં ન્વપરરાત્રેષુ સરયૂમવગાહતે ॥ 30 ॥
પદ્મપત્રેક્ષણો વીરશ્શ્યામો નિરુદરો મહાન્ ।
ધર્મજ્ઞ સ્સત્યવાદી ચ હ્રીનિષેધો જિતેંદ્રિયઃ ॥ 31 ॥
પ્રિયાભિભાષી મધુરો દીર્ઘબાહુરરિંદમઃ ।
સંત્યજ્ય વિવિધાન્ભોગાનાર્યં સર્વાત્મના શ્રિતઃ ॥ 32 ॥
જિતસ્સ્વર્ગસ્તવ ભ્રાત્રા ભરતેન મહાત્મના ।
વનસ્થમપિ તાપસ્યે યસ્ત્વામનુવિધીયતે ॥ 33 ॥
ન પિત્ર્યમનુવર્તંતે માતૃકં દ્વિપદા ઇતિ ।
ખ્યાતો લોકપ્રવાદોઽયં ભરતેનાન્યથા કૃતઃ ॥ 34 ॥
ભર્તા દશરથો યસ્યાસ્સાધુશ્ચ ભરતસ્સુતઃ ।
કથં નુ સાઽંબા કૈકેયી તાદૃશી ક્રૂરશીલિની ॥ 35 ॥
ઇત્યેવં લક્ષ્મણે વાક્યં સ્નેહાદ્બ્રુવતિ ધાર્મિકે ।
પરિવાદં જનન્યાસ્તમસહન્રાઘવોઽબ્રવીત્ ॥ 36 ॥
સ તેઽંબા મધ્યમા તાત ગર્હિતવ્યા કથંચન ।
તામેવેક્ષ્વાકુનાથસ્ય ભરતસ્ય કથાં કુરુ ॥ 37 ॥
નિશ્ચિતાઽપિ હિ મે બુદ્ધિર્વનવાસે દૃઢવ્રતા ।
ભરતસ્નેહસંતપ્તા બાલિશીક્રિયતે પુનઃ ॥ 38 ॥
સંસ્મરામ્યસ્ય વાક્યાનિ પ્રિયાણિ મધુરાણિ ચ ।
હૃદ્યાન્યમૃતકલ્પાનિ મનઃપ્રહ્લાદનાનિ ચ ॥ 39 ॥
કદાન્વહં સમેષ્યામિ ભરતેન મહાત્મના ।
શત્રુઘ્નેન ચ વીરેણ ત્વયા ચ રઘુનંદન ॥ 40 ॥
ઇત્યેવં વિલપંસ્તત્ર પ્રાપ્ય ગોદાવરીં નદીમ્ ।
ચક્રેઽભિષેકં કાકુત્સ્થસ્સાનુજસ્સહ સીતયા ॥ 41 ॥
તર્પયિત્વાઽથ સલિલૈસ્તે પિતૃંદૈવતાનિ ચ ।
સ્તુવંતિ સ્મોદિતં સૂર્યં દેવતાશ્ચ સમાહિતાઃ ॥ 42 ॥
કૃતાભિષેકસ્સરરાજ રામઃ સીતાદ્વિતીયસ્સહ લક્ષ્મણેન ।
કૃતાભિષેકો ગિરિરાજપુત્ર્યા રુદ્રસ્સનંદી ભગવાનિવેશઃ ॥ 43 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાંડે ષોડશસ્સર્ગઃ ॥
