ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ରାମାୟଣେ ଅରଣ୍ୟକାଂଡମ୍ ।
ଅଥ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଵସତସ୍ତସ୍ୟ ତୁ ସୁଖଂ ରାଘଵସ୍ୟ ମହାତ୍ମନଃ ।
ଶରଦ୍ଵ୍ୟପାୟେ ହେମଂତଋତୁରିଷ୍ଟଃ ପ୍ରଵର୍ତତ ॥ 1 ॥
ସ କଦାଚିତ୍ପ୍ରଭାତାୟାଂ ଶର୍ଵର୍ୟାଂ ରଘୁନଂଦନଃ ।
ପ୍ରୟୟାଵଭିଷେକାର୍ଥଂ ରମ୍ୟାଂ ଗୋଦାଵରୀଂ ନଦୀମ୍ ॥ 2 ॥
ପ୍ରହ୍ଵଃ କଲଶହସ୍ତସ୍ତଂ ସୀତୟା ସହ ଵୀର୍ୟଵାନ୍ ।
ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଵ୍ରଜନ୍ଭ୍ରାତା ସୌମିତ୍ରିରିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 3 ॥
ଅୟଂ ସ କାଲଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରିୟୋ ୟସ୍ତେ ପ୍ରିୟଂଵଦ ।
ଅଲଂକୃତ ଇଵାଭାତି ୟେନ ସଂଵତ୍ସରଃ ଶୁଭଃ ॥ 4 ॥
ନୀହାରପରୁଷୋ ଲୋକଃ ପୃଥିଵୀ ସସ୍ୟଶାଲିନୀ ।
ଜଲାନ୍ୟନୁପଭୋଗ୍ୟାନି ସୁଭଗୋ ହଵ୍ୟଵାହନଃ ॥ 5 ॥
ନଵାଗ୍ରୟଣପୂଜାଭିରଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟ ପିତୃଦେଵତାଃ ।
କୃତାଗ୍ରୟଣକାଃ କାଲେ ସଂତୋ ଵିଗତକଲ୍ମଷାଃ ॥ 6 ॥
ପ୍ରାଜ୍ୟକାମା ଜନପଦାସ୍ସଂପନ୍ନତରଗୋରସାଃ ।
ଵିଚରଂତି ମହୀପାଲା ୟାତ୍ରାସ୍ଥା ଵିଜିଗୀଷଵଃ ॥ 7 ॥
ସେଵମାନେ ଦୃଢଂ ସୂର୍ୟେ ଦିଶମଂତକ ସେଵିତାମ୍ ।
ଵିହୀନତିଲକେଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନୋତ୍ତରା ଦିକ୍ପ୍ରକାଶତେ ॥ 8 ॥
ପ୍ରକୃତ୍ୟା ହିମକୋଶାଢ୍ୟୋ ଦୂରସୂର୍ୟଶ୍ଚ ସାଂପ୍ରତମ୍ ।
ୟଥାର୍ଥନାମା ସୁଵ୍ୟକ୍ତଂ ହିମଵାନ୍ହିମଵାନ୍ଗିରିଃ ॥ 9 ॥
ଅତ୍ୟଂତସୁଖସଂଚାରା ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ସ୍ପର୍ଶତସ୍ସୁଖାଃ ।
ଦିଵସାସ୍ସୁଭଗାଦିତ୍ୟାଶ୍ଚାୟାସଲିଲଦୁର୍ଭଗାଃ ॥ 10 ॥
ମୃଦୁସୂର୍ୟାସ୍ସନୀହାରାଃ ପଟୁଶୀତାସ୍ସମାରୁତାଃ ।
ଶୂନ୍ୟାରଣ୍ୟା ହିମଧ୍ଵସ୍ତା ଦିଵସା ଭାଂତିସାଂପ୍ରତମ୍ ॥ 11 ॥
ନିଵୃତ୍ତାକାଶଶୟନାଃ ପୁଷ୍ୟନୀତା ହିମାରୁଣାଃ ।
ଶୀତା ଵୃଦ୍ଧତରାୟାମାସ୍ତ୍ରିୟାମା ୟାଂତି ସାଂପ୍ରତମ୍ ॥ 12 ॥
ରଵିସଂକ୍ରାଂତସୌଭାଗ୍ୟ ସ୍ତୁଷାରାରୁଣମଂଡଲଃ ।
ନିଶ୍ଶ୍ଵାସାଂଧ ଇଵାଦର୍ଶନ୍ଛଂଦ୍ରମା ନ ପ୍ରକାଶତେ ॥ 13 ॥
ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନ ତୁଷାରମଲିନା ପୌର୍ଣମାସ୍ୟାଂ ନ ରାଜତେ ।
ସୀତେଵ ଚାତପଶ୍ୟାମା ଲକ୍ଷ୍ୟତେ ନ ତୁ ଶୋଭତେ ॥ 14 ॥
ପ୍ରକୃତ୍ୟା ଶୀତଲସ୍ପର୍ଶୋ ହିମଵିଦ୍ଧଶ୍ଚ ସାଂପ୍ରତମ୍ ।
ପ୍ରଵାତି ପଶ୍ଚିମୋ ଵାୟୁଃ କାଲେ ଦ୍ଵିଗୁଣଶୀତଲଃ ॥ 15 ॥
ବାଷ୍ପଚ୍ଛନ୍ନାନ୍ୟରଣ୍ୟାନି ୟଵଗୋଧୂମଵଂତି ଚ ।
ଶୋଭଂତେଽଭ୍ୟୁଦିତେ ସୂର୍ୟେ ନଦ୍ଭି କ୍ରୌଂଚସାରସୈଃ ॥ 16 ॥
ଖର୍ଜୂରପୁଷ୍ପାକୃତିଭିଶ୍ଶିରୋଭିଃ ପୂର୍ଣତଂଡୁଲୈଃ ।
ଶୋଭଂତେ କିଂଚିଦାନମ୍ରାଶ୍ଶାଲୟଃ କନକପ୍ରଭାଃ ॥ 17 ॥
ମୟୂଖୈରୁପସର୍ପଦ୍ଭିର୍ହିମନୀହାରସଂଵୃତୈଃ ।
ଦୂରମଭ୍ୟୁଦିତସ୍ସୂର୍ୟଶ୍ଶଶାଂକ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ୟତେ ॥ 18 ॥
ଅଗ୍ରାହ୍ୟଵୀର୍ୟଃ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ସ୍ପର୍ଶତସ୍ସୁଖଃ ।
ସଂରକ୍ତଃ କିଂଚିଦାପାଂଡୁରାତପଶ୍ଶୋଭତେ କ୍ଷିତୌ ॥ 19 ॥
ଅଵଶ୍ୟାୟନିପାତେନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରକ୍ଲିନ୍ନଶାଦ୍ଵଲା ।
ଵନାନାଂ ଶୋଭତେ ଭୂମିର୍ନିଵିଷ୍ଟତରୁଣାତପା ॥ 20 ॥
ସ୍ପୃଶଂସ୍ତୁ ଵିମଲଂ ଶୀତମୁଦକଂ ଦ୍ଵିରଦସ୍ସୁଖମ୍ ।
ଅତ୍ୟଂତତୃଷିତୋ ଵନ୍ୟଃ ପ୍ରତିସଂହରତେ କରମ୍ ॥ 21 ॥
ଏତେ ହି ସମୁପାସୀନା ଵିହଗା ଜଲଚାରିଣଃ ।
ନାଵଗାହଂତି ସଲିଲମପ୍ରଗଲ୍ଭା ଇଵାହଵମ୍ ॥ 22 ॥
ଅଵଶ୍ୟାୟତମୋନଦ୍ଧା ନୀହାରତମସାଽଵୃତାଃ ।
ପ୍ରସୁପ୍ତା ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ୟଂତେ ଵିପୁଷ୍ପା ଵନରାଜୟଃ ॥ 23 ॥
ବାଷ୍ପସଂଛନ୍ନସଲିଲା ରୁତଵିଜ୍ଞେୟସାରସାଃ ।
ହିମାର୍ଦ୍ରଵାଲୁକୈସ୍ତୀରୈସ୍ସରିତୋ ଭାଂତି ସାଂପ୍ରତମ୍ ॥ 24 ॥
ତୁଷାରପତନାଚ୍ଚୈଵ ମୃଦୁତ୍ଵାଦ୍ଭାସ୍କରସ୍ୟ ଚ ।
ଶୈତ୍ୟାଦଗାଗ୍ରସ୍ଥମପି ପ୍ରାୟେଣ ରସଵଜ୍ଜଲମ୍ ॥ 25 ॥
ଜରାଜର୍ଜରିତୈଃ ପଦ୍ମୈଶଶୀର୍ଣକେସରକର୍ଣିକୈଃ ।
ନାଲଷେର୍ହିମଧ୍ଵସ୍ସୈର୍ନ ଭଂତି କମଲାକରାଃ ॥ 26 ॥
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ୟାଘ୍ରଃ କାଲେ ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ ।
ତପଶ୍ଚରତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତ୍ୟା ଭରତଃ ପୁରେ ॥ 27 ॥
ତ୍ୟକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ୟଂ ଚ ମାନଂ ଚ ଭୋଗାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ବହୂନ୍ ।
ତପସ୍ସ୍ଵୀ ନିୟତାହାରଶ୍ଶେତେ ଶୀତେ ମହୀତଲେ ॥ 28 ॥
ସୋଽପି ଵେଲାମିମାଂ ନୂନମଭିଷେକାର୍ଥମୁଦ୍ୟତଃ ।
ଵୃତଃ ପ୍ରକୃତିଭିର୍ନିତ୍ୟଂ ପ୍ରୟାତି ସରୟୂଂ ନଦୀମ୍ ॥ 29 ॥
ଅତ୍ୟଂତସୁଖସଂଵୃଦ୍ଧସ୍ସୁକୁମାରସ୍ସୁଖୋଚିତଃ ।
କଥଂ ନ୍ଵପରରାତ୍ରେଷୁ ସରୟୂମଵଗାହତେ ॥ 30 ॥
ପଦ୍ମପତ୍ରେକ୍ଷଣୋ ଵୀରଶ୍ଶ୍ୟାମୋ ନିରୁଦରୋ ମହାନ୍ ।
ଧର୍ମଜ୍ଞ ସ୍ସତ୍ୟଵାଦୀ ଚ ହ୍ରୀନିଷେଧୋ ଜିତେଂଦ୍ରିୟଃ ॥ 31 ॥
ପ୍ରିୟାଭିଭାଷୀ ମଧୁରୋ ଦୀର୍ଘବାହୁରରିଂଦମଃ ।
ସଂତ୍ୟଜ୍ୟ ଵିଵିଧାନ୍ଭୋଗାନାର୍ୟଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଶ୍ରିତଃ ॥ 32 ॥
ଜିତସ୍ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତଵ ଭ୍ରାତ୍ରା ଭରତେନ ମହାତ୍ମନା ।
ଵନସ୍ଥମପି ତାପସ୍ୟେ ୟସ୍ତ୍ଵାମନୁଵିଧୀୟତେ ॥ 33 ॥
ନ ପିତ୍ର୍ୟମନୁଵର୍ତଂତେ ମାତୃକଂ ଦ୍ଵିପଦା ଇତି ।
ଖ୍ୟାତୋ ଲୋକପ୍ରଵାଦୋଽୟଂ ଭରତେନାନ୍ୟଥା କୃତଃ ॥ 34 ॥
ଭର୍ତା ଦଶରଥୋ ୟସ୍ୟାସ୍ସାଧୁଶ୍ଚ ଭରତସ୍ସୁତଃ ।
କଥଂ ନୁ ସାଽଂବା କୈକେୟୀ ତାଦୃଶୀ କ୍ରୂରଶୀଲିନୀ ॥ 35 ॥
ଇତ୍ୟେଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଵାକ୍ୟଂ ସ୍ନେହାଦ୍ବ୍ରୁଵତି ଧାର୍ମିକେ ।
ପରିଵାଦଂ ଜନନ୍ୟାସ୍ତମସହନ୍ରାଘଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 36 ॥
ସ ତେଽଂବା ମଧ୍ୟମା ତାତ ଗର୍ହିତଵ୍ୟା କଥଂଚନ ।
ତାମେଵେକ୍ଷ୍ଵାକୁନାଥସ୍ୟ ଭରତସ୍ୟ କଥାଂ କୁରୁ ॥ 37 ॥
ନିଶ୍ଚିତାଽପି ହି ମେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵନଵାସେ ଦୃଢଵ୍ରତା ।
ଭରତସ୍ନେହସଂତପ୍ତା ବାଲିଶୀକ୍ରିୟତେ ପୁନଃ ॥ 38 ॥
ସଂସ୍ମରାମ୍ୟସ୍ୟ ଵାକ୍ୟାନି ପ୍ରିୟାଣି ମଧୁରାଣି ଚ ।
ହୃଦ୍ୟାନ୍ୟମୃତକଲ୍ପାନି ମନଃପ୍ରହ୍ଲାଦନାନି ଚ ॥ 39 ॥
କଦାନ୍ଵହଂ ସମେଷ୍ୟାମି ଭରତେନ ମହାତ୍ମନା ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ଚ ଵୀରେଣ ତ୍ଵୟା ଚ ରଘୁନଂଦନ ॥ 40 ॥
ଇତ୍ୟେଵଂ ଵିଲପଂସ୍ତତ୍ର ପ୍ରାପ୍ୟ ଗୋଦାଵରୀଂ ନଦୀମ୍ ।
ଚକ୍ରେଽଭିଷେକଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ସାନୁଜସ୍ସହ ସୀତୟା ॥ 41 ॥
ତର୍ପୟିତ୍ଵାଽଥ ସଲିଲୈସ୍ତେ ପିତୃଂଦୈଵତାନି ଚ ।
ସ୍ତୁଵଂତି ସ୍ମୋଦିତଂ ସୂର୍ୟଂ ଦେଵତାଶ୍ଚ ସମାହିତାଃ ॥ 42 ॥
କୃତାଭିଷେକସ୍ସରରାଜ ରାମଃ ସୀତାଦ୍ଵିତୀୟସ୍ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ।
କୃତାଭିଷେକୋ ଗିରିରାଜପୁତ୍ର୍ୟା ରୁଦ୍ରସ୍ସନଂଦୀ ଭଗଵାନିଵେଶଃ ॥ 43 ॥
ଇତ୍ୟାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ଆଦିକାଵ୍ୟେ ଅରଣ୍ୟକାଂଡେ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
