શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાંડમ્ ।
અથ ત્રિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
સા તં સંપ્રેક્ષ્ય સુશ્રોણી કુસુમાન્યપચિન્વતી ।
હેમરાજતવર્ણાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યામુપશોભિતમ્ ॥ 1 ॥
પ્રહૃષ્ટા ચાનવદ્યાંગી મૃષ્ટહાટકવર્ણિની ।
ભર્તારમપિ ચક્રંદ લક્ષ્મણં ચાપિ સાયુધમ્ ॥ 2 ॥
તયાઽઽહૂતૌ નરવ્યાઘ્રૌ વૈદેહ્યા રામલક્ષ્મણૌ ।
વીક્ષમાણૌ તુ તૌ દેશં તદા દદૃશતુર્મૃગમ્ ॥ 3 ॥
શંકમાનસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણો રામમબ્રવીત્ ।
તમેવૈનમહં મન્યે મારીચં રાક્ષસં મૃગમ્ ॥ 4 ॥
ચરંતોમૃગયાં હૃષ્ટાઃ પાપેનોપાધિના વને ।
અનેન નિહતા રાજન્ રાજાનઃ કામરૂપિણા ॥ 5 ॥
અસ્ય માયાવિદો માયામૃગરૂપમિદં કૃતમ્ ।
ભાનુમત્પુરુષવ્યાઘ્ર ગંધર્વપુરસન્નિભમ્ ॥ 6 ॥
મૃગો હ્યેવંવિધો રત્નવિચિત્રો નાસ્તિ રાઘવ ।
જગત્યાં જગતીનાથ માયૈષા હિ ન સંશયઃ ॥ 7 ॥
એવં બ્રુવાણં કાકુત્સ્થં પ્રતિવાર્ય શુચિસ્મિતા ।
ઉવાચ સીતા સંહૃષ્ટા ચર્મણા હૃતચેતના ॥ 8 ॥
આર્યપુત્રાભિરામોઽસૌ મૃગો હરતિ મે મનઃ ।
આનયૈનં મહાબાહો ક્રીડાર્થં નો ભવિષ્યતિ ॥ 9 ॥
ઇહાશ્રમપદેઽસ્માકં બહવઃ પુણ્યદર્શનાઃ ।
મૃગાશ્ચરંતિ સહિતાશ્ચમરાસ્સૃમરાસ્તથા ॥ 10 ॥
ઋક્ષાઃ પૃષતસંઘાશ્ચ વાનરાઃ કિન્નરાસ્તથા ।
વિચરંતિ મહાબાહો રુપશ્રેષ્ઠા મનોહરાઃ ॥ 11 ॥
ન ચાસ્ય સદૃશો રાજંદૃષ્ટપૂર્વો મૃગો મયા ।
તેજસા ક્ષમયા દીપ્ત્યા યથાઽયં મૃગસત્તમઃ ॥ 12 ॥
નાનાવર્ણવિચિત્રાંગો રત્નબિંદુસમાચિતઃ ।
દ્યોતયન્વનમવ્યગ્રં શોભતે શશિસન્નિભઃ ॥ 13 ॥
અહો રૂપમહો લક્ષ્મીસ્સ્વરસંપચ્ચ શોભના ।
મૃગોઽદ્ભુતો વિચિત્રાંગો હૃદયં હરતીવ મે ॥ 14 ॥
યદિ ગ્રહણમભ્યેતિ જીવન્નેવ મૃગસ્તવ ।
આશ્ચર્યભૂતં ભવતિ વિસ્મયં જનયિષ્યતિ ॥ 15 ॥
સમાપ્તવનવાસાનાં રાજ્યસ્થાનાં ચ નઃ પુનઃ ।
અંતઃપુરવિભૂષાર્થો મૃગ એષ ભવિષ્યતિ ॥ 16 ॥
ભરતસ્યાર્યપુત્રસ્ય શ્વશ્રૂણાં મમ ચ પ્રભો ।
મૃગરૂપમિદં વ્યક્તં વિસ્મયં જનયિષ્યતિ ॥ 17 ॥
જીવન્ન યદિ તેઽભ્યેતિ ગ્રહણં મૃગસત્તમઃ ।
અજિનં નરશાર્દૂલ રુચિરં મે ભવિષ્યતિ ॥ 18 ॥
નિહતસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય જાંબૂનદમયત્વચિ ।
શષ્પબૃસ્યાં વિનીતાયામિચ્છામ્યહમુપાસિતુમ્ ॥ 19 ॥
કામવૃત્તમિદં રૌદ્રં સ્ત્રીણામસદૃશં મતમ્ ।
વપુષા ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય વિસ્મયો જનિતો મમ ॥ 20 ॥
તેન કાંચનવર્ણેન મણિપ્રવરશૃંગિણા ।
તરુણાદિત્યવર્ણેન નક્ષત્રપથવર્ચસા ॥ 21 ॥
બભૂવ રાઘવસ્યાપિ મનો વિસ્મયમાગતમ્ ।
એવં સીતાવચઃ શ્રુત્વા તં દૃષ્ટ્વા મૃગમદ્ભુતમ્ ॥ 22 ॥
લોભિતસ્તેન રૂપેણ સીતયા ચ પ્રચોદિતઃ ।
ઉવાચ રાઘવો હૃષ્ટો ભ્રાતરં લક્ષ્મણં વચઃ ॥ 23 ॥
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાઃ સ્પૃહાં મૃગગતામિમામ્ ।
રૂપશ્રેષ્ઠતયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ ॥ 24 ॥
ન વને નંદનોદ્ધેશે ન ચૈત્રરથસંશ્રયે ।
કુતઃપૃથિવ્યાં સૌમિત્રે યોઽસ્ય કશ્ચિત્સમો મૃગઃ ॥ 25 ॥
પ્રતિલોમાનુલોમાશ્ચ રુચિરા રોમરાજયઃ ।
શોભંતે મૃગમાશ્રિત્ય ચિત્રાઃ કનકબિંદવઃ ॥ 26 ॥
પશ્યાસ્ય જૃંભમાણસ્ય દીપ્તામગ્નિશિખોપમામ્ ।
જિહ્વાં મુખાન્નિસ્સરંતીં મેઘાદિવ શતહ્રદામ્ ॥ 27 ॥
મસારગલ્લર્કમુખશ્શંખમુક્તાનિભોદરઃ ।
કસ્ય નામાભિરૂપ્યોઽસૌ ન મનો લોભયેન્મૃગઃ ॥ 28 ॥
કસ્ય રૂપમિદં દૃષ્ટ્વા જાંબૂનદ મયપ્રભમ્ ।
નાનારત્નમયં દિવ્યં ન મનો વિસ્મયં વ્રજેત્ ॥ 29 ॥
માંસહેતોરપિ મૃગાન્વિનોદાર્થં ચ ધન્વનઃ ।
ઘ્નંતિ લક્ષ્મણ રાજાનો મૃગયાયાં મહાવને ॥ 30 ॥
ધનાનિ વ્યવસાયેન વિચીયંતે મહાવને ।
ધાતવો વિવિધાશ્ચાપિ મણિરત્નસુવર્ણિનઃ ॥ 31 ॥
તત્સારમખિલં નૃણાં ધનં નિચયવર્ધનમ્ ।
મનસા ચિંતિતં સર્વં યથા શુક્રસ્ય લક્ષ્મણ ॥ 32 ॥
અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્યવિચારયન્ ।
તમર્થમર્થશાસ્ત્રજ્ઞાઃ પ્રાહુરર્થ્યાશ્ચ લક્ષ્મણ ॥ 33 ॥
એતસ્ય મૃગરત્નસ્ય પરાર્ધ્યે કાંચનત્વચિ ।
ઉપવેક્ષ્યતિ વૈદેહી મયા સહ સુમધ્યમા ॥ 34 ॥
ન કાદલી ન પ્રિયકી ન પ્રવેણી ન ચાવિકી ।
ભવેદેતસ્ય સદૃશી સ્પર્શનેનેતિ મે મતિઃ ॥ 35 ॥
એષ ચૈવ મૃગશ્શ્રીમાન્ યશ્ચ દિવ્યો નભશ્ચરઃ ।
ઉભાવેતૌ મૃગૌ દિવ્યૌ તારામૃગમહીમૃગૌ ॥ 36 ॥
યદિ વાઽયં તથા યન્માં ભવેદ્વદસિ લક્ષ્મણ ।
માયૈષા રાક્ષસસ્યેતિ કર્તવ્યોસ્ય વધો મયા ॥ 37 ॥
એતેન હિ નૃશંસેન મારીચેનાકૃતાત્મના ।
વને વિચરતા પૂર્વં હિંસિતા મુનિપુંગવાઃ ॥ 38 ॥
ઉત્થાય બહવો યેન મૃગયાયાં જનાધિપાઃ ।
નિહતાઃ પરમેષ્વાસાસ્તસ્માદ્વધ્યસ્ત્વયં મૃગઃ ॥ 39 ॥
પુરસ્તાદિહ વાતાપિઃ પરિભૂય તપસ્વિનઃ ।
ઉદરસ્થો દ્વિજાન્હંતિસ્વગર્ભોઽશ્વતરીમિવ ॥ 40 ॥
સ કદાચિચ્ચિરાલ્લોભાદાસસાદ મહામુનિમ્ ।
અગસ્ત્યં તેજસા યુક્તં ભક્ષસ્તસ્ય બભૂવ હ ॥ 41 ॥
સમુત્થાને વ તદ્રૂપં કર્તુકામં સમીક્ષ્ય તમ્ ।
ઉત્સ્મયિત્વા તુ ભગવાન્વાતાપિમિદમબ્રવીત્ ॥ 42 ॥
ત્વયાઽવિગણ્ય વાતાપે પરિભૂતાસ્સ્વતેજસા ।
જીવલોકે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તસ્માદસિ જરાં ગતઃ ॥ 43 ॥
તદેવં ન ભવેદ્રક્ષોવાતાપિરિવ લક્ષ્મણ ।
મદ્વિધં યોઽતિમન્યેત ધર્મનિત્યં જિતેંદ્રિયમ્ ॥ 44 ॥
ભવેદ્ધતોઽયં વાતાપિરગસ્ત્યેનેવ માં ગતઃ ।
ઇહ ત્વં ભવ સન્નદ્દો યંત્રિતો રક્ષ મૈથિલીમ્ ॥ 45 ॥
અસ્યામાયત્તમસ્માકં યત્કૃત્યં રઘુનંદન ।
અહમેનં વધિષ્યામિ ગ્રહીષ્યામ્યપિ વા મૃગમ્ ॥ 46 ॥
યાવદ્ગચ્છામિ સૌમિત્રે મૃગમાનયિતું દ્રુતમ્ ।
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહીં મૃગત્વચિ ગતસ્પૃહામ્ ॥ 47 ॥
ત્વચા પ્રધાનયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ ।
અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યમાશ્રમસ્થેન સીતયા ॥ 48 ॥
યાવત્પૃષતમેકેન સાયકેન નિહન્મ્યહમ્ ।
હત્વૈતચ્ચર્મ ચાદાય શીઘ્રમેષ્યામિ લક્ષ્મણ ॥ 49 ॥
પ્રદક્ષિણેનાતિબલેન પક્ષિણા જટાયુષા બુદ્ધિમતા ચ લક્ષ્મણ ।
ભવાપ્રમત્તઃ પરિગૃહ્ય મૈથિલીં પ્રતિક્ષણં સર્વત એવ શંકિતઃ ॥ 50 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાંડે ત્રિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
