શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાંડમ્ ।
અથ ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
સ દીનો દીનયા વાચા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્ ।
શીઘ્રં લક્ષ્મણ જાનીહિ ગત્વા ગોદાવરીં નદીમ્ ॥ 1 ॥
અપિ ગોદાવરીં સીતા પદ્માન્યાનયિતું ગતા ।
એવમુક્તસ્તુ રામેણ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ॥ 2 ॥
નદીં ગોદાવરીં રમ્યાં જગામ લઘુવિક્રમઃ ।
તાં લક્ષ્મણસ્તીર્થવતી વિચિત્વા રામમબ્રવીત્ ॥ 3 ॥
નૈનાં પશ્યામિ તીર્થેષુ ક્રોશતો ન શૃણોતિ મે ।
કં નુ વા દેશમાપન્ના વૈદેહી ક્લેશનાશિની ॥ 4 ॥
ન હ્યહં વેદ તં દેશં યત્ર સા જનકાત્મજા ।
લક્ષ્મણસ્ય વચશ્શ્રુત્વા દીનસ્સંતાપમોહિતઃ ॥ 5 ॥
રામસ્સમભિચક્રામ સ્વયં ગોદાવરીં નદીમ્ ।
સ તામુપસ્થિતો રામઃ ક્વ સીતેત્યેવમબ્રવીત્ ॥ 6 ॥
ભૂતાનિ રાક્ષસેંદ્રેણ વધાર્હેણ હૃતામિતિ ।
ન તાં શશંસૂ રામાય તથા ગોદાવરી નદિ ॥ 7 ॥
તતઃ પ્રચોદિતા ભૂતૈશ્શંસાસ્મૈતાં પ્રિયામિતિ ।
ન તુ સાભ્યવદતસિતાં પૃષ્ટા રામેણ શોચતા ॥ 8 ॥
રાવણસ્ય તુ તદ્રૂપં કર્માણિ ચ દુરાત્મનઃ ।
ધ્યાત્વા ભયાત્તુ વૈદેહીં સા નદી ન શશંસ તામ્ ॥ 9 ॥
નિરાશસ્તુ તયા નદ્યા સીતાયા દર્શને કૃતઃ ।
ઉવાચ રામસ્સૌમિત્રિં સીતાદર્શનકર્શિતઃ ॥ 10 ॥
એષા ગોદાવરી સૌમ્ય કિંચિન્ન પ્રતિ ભાષતે ।
કિં નુ લક્ષ્મણ વક્ષ્યામિ સમેત્ય જનકં વચઃ ॥ 11 ॥
માતરં ચૈવ વૈદેહ્યા વિના તામહમપ્રિયમ્ ।
યા મે રાજ્યવિહીનસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ ॥ 12 ॥
સર્વં વ્યપનયેચ્છોકં વૈદેહી ક્વ નુ સા ગતા ।
જ્ઞાતિપક્ષવિહીનસ્ય રાજપુત્રીમપશ્યતઃ ॥ 13 ॥
મન્યે દીર્ઘા ભવિષ્યંતિ રાત્રયો મમ જાગ્રતઃ ।
ગોદાવરીં જનસ્થાનમિમં પ્રસ્રવણં ગિરિમ્ ॥ 14 ॥
સર્વાણ્યનુગમિષ્યામિ યદિ સીતા હિ દૃશ્યતે ।
એતે મૃગા મહાવીર્ય મામીક્ષંતે મુહુર્મુહુઃ ॥ 15 ॥
વક્તુકામા ઇવ હિ મે ઇંગિતાન્યુપલક્ષયે ।
તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્રો રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥ 16 ॥
ક્વ સીતેતિ નિરીક્ષન્વૈ બાષ્પસંરુદ્ધયા દૃશા ।
એવમુક્તા નરેંદ્રેણ તે મૃગાસ્સહસોત્થિતાઃ ॥ 17 ॥
દક્ષિણાભિમુખાસ્સર્વે દર્શયંતો નભસ્થલમ્ ।
મૈથિલી હ્રિયમાણા સા દિશં યામન્વપદ્યત ॥ 18 ॥
તેન માર્ગેણ ધાવંતો નિરીક્ષંતે નરાધિપમ્ ।
યેન માર્ગં ચ ભૂમિં ચ નિરીક્ષંતે સ્મ તે મૃગાઃ ॥ 19 ॥
પુનશ્ચ માર્ગમિચ્છંતિ લક્ષ્મણેનોપલક્ષિતાઃ ।
તેષાં વચનસર્વસ્વં લક્ષયામાસ ચેંગિતમ્ ॥ 20 ॥
ઉવાચ લક્ષ્મણો જ્યેષ્ઠં ધીમાન્ભ્રાતરમાર્તવત્ ।
ક્વ સિતેતિ ત્વયા પૃષ્ટા યથેમે સહસોત્થિતાઃ ॥ 21 ॥
દર્શયંતિ ક્ષિતિં ચૈવ દક્ષિણાં ચ દિશં મૃગાઃ ।
સાધુ ગચ્છાવહે દેવ દિશમેતાં હિ નૈઋતિમ્ ॥ 22 ॥
યદિ સ્યાદાગમઃ કશ્ચિદાર્યા વા સાઽથ લક્ષ્યતે ।
બાઢમિત્યેવ કાકુત્સ્થઃ પ્રસ્થિતો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 23 ॥
લક્ષ્મણાનુગતશ્શીમન્વીક્ષમાણો વસુંધરામ્ ।
એવં સંભાષમાણૌ તાવન્યોન્યં ભ્રાતરાવુભૌ ॥ 24 ॥
વસુંધરાયાં પતિતં પુષ્પમાર્ગમપશ્યતામ્ ।
તાં પુષ્પવૃષ્ટિં પતિતાં દૃષ્ટ્વા રામો મહીતલે ॥ 25 ॥
ઉવાચ લક્ષ્મણં વીરો દુઃખિતો દુઃખિતં વચઃ ।
અભિજાનામિ પુષ્પાણિ તાનીમાનીહ લક્ષ્મણ ॥ 26 ॥
પિનદ્ધાનિ હિ વૈદેહ્યા મયા દત્તાનિ કાનને ।
મન્યે સૂર્યશ્ચ વાયુશ્ચ મેદિની ચ યશસ્વિની ॥ 27 ॥
અભિરક્ષંતિ પુષ્પાણિ પ્રકુર્વંતો મમ પ્રિયમ્ ।
એવમુક્ત્વા મહાબાહું લક્ષ્મણં પુરુષર્ષભઃ ॥ 28 ॥
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા ગિરિં પ્રસ્રવણાકુલમ્ ।
કચ્ચિત્ ક્ષિતિભૃતાં નાથ દૃષ્ટા સર્વાંગસુંદરી ॥ 29 ॥
રામા રમ્યે વનોદ્દેશે મયા વિરહિતા ત્વયા ।
ક્રુદ્ધોઽબ્રવીદ્ગિરિં તત્ર સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા ॥ 30 ॥
તાં હેમવર્ણાં હેમાભાં સીતાં દર્શય પર્વત ।
યાવત્સાનૂનિ સર્વાણિ ન તે વિધ્વંસયામ્યહમ્ ॥ 31 ॥
એવમુક્તસ્તુ રામેણ પર્વતો મૈથિલીં પ્રતિ ।
શંસન્નિવ તતસ્સીતાં નાદર્શયત રાઘવે ॥ 32 ॥
તતો દાશરથી રામ ઉવાચ ચ શિલોચ્ચયમ્ ।
મમ બાણાગ્નિનિર્દગ્ધો ભસ્મીભૂતો ભવિષ્યસિ ॥ 33 ॥
અસેવ્યઃ સતતં ચૈવ નિસ્તૃણદ્રુમપલ્લવઃ ।
ઇમાં વા સરિતં ચાદ્ય શોષયિષ્યામિ લક્ષ્મણ ॥ 34 ॥
યદિ નાખ્યાતિ મે સીતામાર્યાં ચંદ્રનિભાનનામ્ ।
એવં સ રુષિતો રામો દિધક્ષન્નિવ ચક્ષુષા ॥ 35 ॥
દદર્શ ભૂમૌ નિષ્ક્રાંતં રાક્ષસસ્ય પદં મહત્ ।
ત્રસ્તાયા રામકાંક્ષિણ્યાઃ પ્રધાવંત્યા ઇતસ્તતઃ ॥ 36 ॥
રાક્ષસેનાનુવૃત્તાયા મૈથિલ્યાશ્ચ પદાન્યથ ।
સ સમીક્ષ્ય પરિક્રાંતં સીતાયા રાક્ષસસ્ય ચ ॥ 37 ॥
ભગ્નં ધનુશ્ચ તૂણી ચ વિકીર્ણં બહુધા રથમ્ ।
સંભ્રાંતહૃદયો રામશ્શશંસ ભ્રાતરંપ્રિયમ્ ॥ 38 ॥
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાશશીર્ણાઃ કનકબિંદવઃ ।
ભૂષણાનાં હિ સૌમિત્રે માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ 39 ॥
તપ્તબિંદુનિકાશૈશ્ચ ચિત્રૈઃ ક્ષતજબિંદુભિઃ ।
આવૃતં પશ્ય સૌમિત્રે સર્વતો ધરણીતલમ્ ॥ 40 ॥
મન્યે લક્ષ્મણ વૈદેહી રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ ।
ભિત્વાભિત્વા વિભક્તા વા ભક્ષિતા વા ભવિષ્યતિ ॥ 41 ॥
તસ્યા નિમિત્તં વૈદેહ્યા દ્વયોર્વિવદમાનયોઃ ।
બભૂવ યુદ્ધં સૌમિત્રે ઘોરં રાક્ષસયોરિહ ॥ 42 ॥
મુક્તામણિમયં ચેદં તપનીયવિભૂષિતમ્ ।
ધરણ્યાં પતિતં સૌમ્ય કસ્ય ભગ્નં મહદ્ધનુઃ ॥ 43 ॥
તરુણાદિત્યસંકાશં વૈડૂર્યગુલિકાચિતમ્ ।
વિશીર્ણં પતિતં ભૂમૌ કવચં કસ્ય કાંચનમ્ ॥ 44 ॥
છત્રં શતશલાકં ચ દિવ્યમાલ્યોપશોભિતમ્ ।
ભગ્નદંડમિદં કસ્ય ભૂમૌ સમ્યઙ્નિપાતિતમ્ ॥ 45 ॥
કાંચનોરશ્છદા શ્ચેમે પિશાચવદનાઃ ખરાઃ ।
ભીમરૂપા મહાકાયાઃ કસ્ય વા નિહતા રણે ॥ 46 ॥
દીપ્તપાવકસંકાશો દ્યુતિમાન્સમરધ્વજઃ ।
અપવિદ્ધશ્ચ ભગ્નશ્ચ કસ્ય સાંગ્રામિકો રથઃ ॥ 47 ॥
રથાક્ષમાત્રા વિશિખાસ્તપનીયવિભૂષણાઃ ।
કસ્યેમેઽભિહતા બાણાઃ પ્રકીર્ણા ઘોરકર્મણઃ ॥ 48 ॥
શરાવરૌ શરૈઃ પૂર્ણૌ વિધ્વસ્તૌ પશ્ય લક્ષ્મણ ।
પ્રતોદાભીશુહસ્તો વૈ કસ્યાયં સારથિર્હતઃ ॥ 49 ॥
કસ્યેમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર શયાતે નિહતૌ યુધિ ।
ચામરગ્રાહિણૌ સૌમ્ય સોષ્ણીષમણિકુંડલૌ ॥ 50 ॥
પદવીપુરુષસ્યૈષા વ્યક્તં કસ્યાપિ રક્ષસઃ ।
વૈરં શતગુણં પશ્ય મમેદં જીવિતાંતકમ્ ॥ 51 ॥
સુઘોરહૃદયૈસ્સૌમ્ય રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ ।
હૃતા મૃતા વા સીતા સા ભક્ષિતા વા તપસ્વિની ॥ 52 ॥
નધર્મસ્ત્રાયતે સીતાં હ્રિયમાણાં મહાવને ।
ભક્ષિતાયાં હિ વૈદેહ્યાં હૃતાયામપિ લક્ષ્મણ ॥ 53 ॥
કે હિ લોકે પ્રિયં કર્તું શક્તાસ્સૌમ્ય મમેશ્વરાઃ ।
કર્તારમપિ લોકાનાં શૂરં કરુણવેદિનમ્ ॥ 54 ॥
અજ્ઞાનાદવમન્યેરત્સર્વભૂતાનિ લક્ષ્મણ ।
મૃદું લોકહિતે યુક્તં દાંતં કરુણવેદિનમ્ ॥ 55 ॥
નિર્વીર્ય ઇતિ મન્યંતે નૂનં માં ત્રિદશેશ્વરાઃ ।
માં પ્રાપ્ય હિ ગુણો દોષસ્સંવૃત્તઃ પશ્ય લક્ષ્મણ ॥ 56 ॥
અદ્યૈવ સર્વભૂતાનાં રક્ષસામભવાય ચ ।
સંહૃત્યૈવ શશિજ્યોત્સ્નાં મહાન્સૂર્ય ઇવોદિતઃ ॥ 57 ॥
સંહૃત્યૈવ ગુણાન્સર્વાન્મમ તેજઃ પ્રકાશતે ।
નૈવ યક્ષા ન ગંધર્વા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ ॥ 58 ॥
કિન્નરા વા મનુષ્યા વા સુખં પ્રાપ્સ્યંતિ લિક્ષ્મણ ।
મમાસ્ત્રબાણસંપૂર્ણમાકાશં પશ્ય લક્ષ્મણ ॥ 59 ॥
નિસ્સંપાતં કરિષ્યામિ હ્યદ્ય ત્રૈલોક્યચારિણામ્ ।
સન્નિરુદ્ધગ્રહગણમાવારિતનિશાકરમ્ ॥ 60 ॥
વિપ્રણષ્ટાનલમરુદ્ભાસ્કરદ્યુતિસંવૃતમ્ ।
વિનિર્મથિતશૈલાગ્રં શુષ્યમાણજલાશયમ્ ॥ 61 ॥
ધ્વસ્તદ્રુમલતાગુલ્મં વિપ્રણાશિતસાગરમ્ ।
ત્રૈલોક્યં તુ કરિષ્યામિ સંયુક્તં કાલકર્મણા ॥ 62 ॥
ન તાં કુશલિનીં સીતાં પ્રદાસ્યંતિ મમેશ્વરાઃ ।
અસ્મિન્મુહૂર્તે સૌમિત્રે મમ દ્રક્ષ્યંતિ વિક્રમમ્ ॥ 63 ॥
નાકાશમુત્પતિષ્યંતિ સર્વભૂતાનિ લક્ષ્મણ ।
મમ ચાપગુણોન્મુક્તૈર્બાણજાલૈર્નિરંતરમ્ ॥ 64 ॥
અર્દિતં મમ નારાચૈર્ધ્વસ્તભ્રાંતમૃગદ્વિજમ્ ।
સમાકુલમમર્યાદં જગત્પશ્યાદ્ય લક્ષ્મણ ॥ 65 ॥
આકર્ણપૂર્ણૈરિષુભિર્જીવલોકં દુરાવરૈઃ ।
કરિષ્યે મૈથિલીહેતોરપિશાચમરાક્ષસમ્ ॥ 66 ॥
મમ રોષપ્રયુક્તાનાં સાયકાનાં બલં સુરાઃ ।
દ્રક્ષ્યંત્યદ્ય વિમુક્તાનામતિદૂરાતિગામિનામ્ ॥ 67 ॥
નૈવ દેવા ન દૈતેયા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ ।
ભવિષ્યંતિ મમ ક્રોધાત્ત્રૈલોક્યે વિપ્રણાશિતે ॥ 68 ॥
દેવદાનવયક્ષાણાં લોકા યે રક્ષસામપિ ।
બહુધા ન ભવિષ્યંતિ બાણૌઘૈશ્શકલીકૃતાઃ ॥ 69 ॥
નિર્મર્યાદાનિમાન્લોકાન્કરિષ્યામ્યદ્ય સાયકૈઃ ।
હૃતાં મૃતાં વા સૌમિત્રે ન દાસ્યંતિ મમેશ્વરાઃ ॥ 70 ॥
તથારુપાં હિ વૈદેહીં ન દાસ્યંતિ યદિ પ્રિયામ્ ।
નાશયામિ જગત્સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥ 71 ॥
ઇત્યુક્ત્વા રોષતામ્રાક્ષો રામો નિષ્પીડ્ય કાર્મુકમ્ ।
શરમાદાય સંદીપ્તં ઘોરમાશીવિષોપમમ્ ॥ 72 ॥
સંધાય ધનુષિ શ્રીમાન્રામઃ પરપુરંજયઃ ।
યુગાંતાગ્નિરિવ ક્રુદ્ધ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 73 ॥
યથા જરા યથા મૃત્યુર્યથા કાલો યથા વિધિઃ ।
નિત્યં ન પ્રતિહન્યંતે સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ ॥ 74 ॥
તથાહં ક્રોધસંયુક્તો ન નિવાર્યોઽસ્મિ સર્વથા ।
પુરેવ મે ચારુદંતીમનિંદિતાં દિશંતિ સીતાં યદિ નાદ્ય મૈથિલીમ્ ।
સદેવગંધર્વમનુષ્યપન્નગં જગત્સશૈલં પરિવર્તયામ્યહમ્ ॥ 75 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાંડે ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
