śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha chaturdaśassargaḥ ।
putraśōkārditaṃ pāpā visañjñaṃ patitaṃ bhuvi ।
vivēṣṭamānamudvīkṣya saikṣvākamidamabravīt ॥ 1 ॥
pāpaṃ kṛtvaiva kimidaṃ mama saṃśrutya saṃśravam ।
śēṣē kṣititalē sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvamarhasi ॥ 2 ॥
āhu ssatyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavidō janāḥ ।
satyamāśritya hi mayā tvaṃ cha dharmaṃ prabōdhitaḥ ॥ 3 ॥
saṃśrutya śaibyaśśyēnāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ ।
pradāya pakṣiṇē rāja njagāma gatimuttamām ॥ 4 ॥
tathā hyalarkastējasvī brāhmaṇē vēdapāragē ।
yāchamānē svakē nētrē uddhṛtyāvimanā dadau ॥ 5 ॥
saritāṃ tu patissvalpāṃ maryādāṃ satyamanvitaḥ ।
satyānurōdhātsamayē svāṃ vēlāṃ nātivartatē ॥ 6 ॥
satyamēkapadaṃ brahma satyē dharmaḥ pratiṣṭitaḥ ।
satyamēvākṣayā vēdā satyēnaivāpyatē sparam ॥ 7 ॥
satyaṃ samanuvartasva yadi dharmē dhṛtā matiḥ ।
saphalassa varō mē'stu varadō hyasi sattama ॥ 8 ॥
dharmasyaihābhikāmārthaṃ mama chaivābhichōdanāt ।
pravrājaya sutaṃ rāmaṃ triḥkhalu tvāṃ bravīmyaham ॥ 9 ॥
samayaṃ cha mamāryēmaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi ।
agratastē parityaktā parityakṣyāmi jīvitam ॥ 10 ॥
ēvaṃ prachōditō rājā kaikēyyā nirviśaṅkayā ।
nāśakatpāśamunmōktuṃ balirindrakṛtaṃ yathā ॥ 11 ॥
udbhrāntahṛdayaśchāpi vivarṇavadanō'bhavat ।
sa dhuryōvaiparispandanyugachakrāntaraṃ yathā ॥ 12 ॥
vihvalābhyāṃ cha nētrābhyāmapaśyanniva bhūpatiḥ ।
kṛchChrāddhairyēṇa saṃstabhya kaikēyīmidamabravīt ॥ 13 ॥
yastē mantrakṛtaḥ pāṇiragnau pāpē mayā dhṛtaḥ ।
taṃ tyajāmi svajaṃ chaiva tava putraṃ tvayā saha ॥ 14 ॥
prayātā rajanī dēvi sūryasyōdayanamprati ।
abhiṣēkaṃ gurujanastvarayiṣyati māṃ dhruvam ॥ 15 ॥
rāmābhiṣēkasambhāraistadarthamupakalpitaiḥ ।
rāmaḥ kārayitavyō mē mṛtasya salilakriyām ॥ 16 ॥
tvayā saputrayā naiva kartavyā salilakriyā ।
vyāhantā'syaśubhāchārē yadi rāmābhiṣēchanam ॥ 17 ॥
na cha śaktō'smyahaṃ draṣṭuṃ dṛṣṭvā pūrvaṃ tathāsukham ।
hataharṣaṃ nirānandaṃ punarjanamavāṅmukham ॥ 18 ॥
tāṃ tathā bruvatastasya bhūmipasya mahātmanaḥ ।
prabhātā śarvarī puṇyā chandranakṣatraśālinī ॥ 19 ॥
tataḥ pāpasamāchārā kaikēyī pārthivaṃ punaḥ ।
uvācha paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā rōṣamūrChitā ॥ 20 ॥
kimidaṃ bhāṣasē rājanvākyaṃ gararujōpamam ।
ānāyayitumakliṣṭaṃ putraṃ rāmamihārhasi ॥ 21 ॥
sthāpya rājyē mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanēcharam ।
nissapatnāṃ cha māṃ kṛtvā kṛtakṛtyō bhaviṣyasi ॥ 22 ॥
sa nunna iva tīkṣṇēna pratōdēna hayōttamaḥ ।
rājā prachōditō'bhīkṣṇaṃ kaikēyīmidamabravīt ॥ 23 ॥
dharmabandhēna badhdō'smi naṣṭā cha mama chētanā ।
jyēṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭumichChāmi dhārmikam ॥ 24 ॥
tataḥ prabhātāṃ rajanīmuditē cha divākarē ।
puṇyē nakṣatrayōgē cha muhūrtē cha samāhitē ॥ 25 ॥
vasiṣṭhō guṇasampanna śśiṣyai parivṛtastadā ।
upagṛhyāśu sambhārānpravivēśa purōttamam ॥ 26 ॥
siktasammārjitapathāṃ patākōttama bhūṣitām ।
vichitrakusumākīrṇāṃ nānāsragbhirvirājitām ॥ 27 ॥
saṃhṛṣṭamanujōpētāṃ samṛddhavipaṇāpaṇām ।
mahōtsavasamākīrṇāṃ rāghavārthē samutsukām ॥ 28 ॥
chandanāgarudhūpaiścha sarvataḥ pratidhūpitām ।
tāṃ purīṃ samatikramya purandarapurōpamām ॥ 29 ॥
dadarśāntaḥpuraśrēṣṭhaṃ nānādvijagaṇāyutam ।
paurajānapadākīrṇaṃ brāhmaṇairupaśōbhitam ॥ 30 ॥
yajñavidbhi ssusampūrṇaṃ sadasyaiḥ paramadvijaiḥ ।
tadantaḥpuramāsādya vyatichakrāma taṃ janam ॥ 31 ॥
vasiṣṭhaḥ paramaprītaḥ paramarṣirvivēśa cha ।
satvapaśyadviniṣkrāntaṃ sumantraṃ nāma sārathim ॥ 32 ॥
dvārē manujasiṃhasya sachivaṃ priyadarśanam ।
tamuvācha mahātējā ssūtaputraṃ viśāradam ॥ 33 ॥
vasiṣṭhaḥ kṣipramāchakṣva nṛpatērmāmihāgatam ।
imē gaṅgōdakaghaṭā ssāgarēbhyaścha kāñchanāḥ ॥ 34 ॥
audumbaraṃ bhadrapīṭhamabhiṣēkārthamāgatam ।
sarvabījāni gandhāścha ratnāni vividhāni cha ॥ 35 ॥
kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāssumanasaḥ payaḥ ।
aṣṭau cha kanyā ruchirā mattaścha varavāraṇaḥ ॥ 36 ॥
chaturaśvō rathaśśrīmānnistriṃśō dhanuruttamam ।
vāhanaṃ narasaṃyuktaṃ Chatraṃ cha śaśisannibham ॥ 37 ॥
śvētē cha vālavyajanē bhṛṅgāruścha hiraṇmayaḥ ।
hēmadāmapinadhdaścha kakudmānpāṇḍurō vṛṣaḥ ॥ 38 ॥
kēsarī cha chaturdaṃṣṭrō hariśrēṣṭhō mahābalaḥ ।
siṃhāsanaṃ vyāghratanu ssamiddhaścha hutāśanaḥ ॥ 39 ॥
sarvavāditrasaṅghāścha vēśyāśchālaṅkṛtā sstrayaḥ ।
āchāryā brāhmaṇā gāvaḥ puṇyāścha mṛgapakṣiṇaḥ ॥ 40 ॥
paurajānapadaśrēṣṭhā naigamāścha gaṇai ssaha ।
ētē chānyē cha bahavō nīyamānāḥ priyaṃvadāḥ ॥ 41 ॥
abhiṣēkāya rāmasya saha tiṣṭhanti pārthivaiḥ ।
tvarayasva mahārājaṃ yathā samuditē'hani ॥ 42 ॥
puṣyē nakṣatrayōgē cha rāmō rājyamavāpnuyāt ।
iti tasya vacha śśrutvā sūtaputrō mahātmanaḥ ॥ 43 ॥
stuvannṛpatiśārdūlaṃ pravivēśa nivēśanam ।
taṃ tu pūrvōditaṃ vṛdhdaṃ dvārasthā rāja sammatam ॥ 44 ॥
na śēkurabhisaṃrōdhduṃ rājñaḥ priyachikīrṣavaḥ ।
sa samīpasthitō rājñastāmavasthāmajajñivān ॥ 45 ॥
vāgbhiḥ paramatuṣṭābhirabhiṣṭōtuṃ prachakramē ।
tata ssūtō yathākālaṃ pārthivasya nivēśanē ॥ 46 ॥
sumantraḥ prāñjalirbhūtvā tuṣṭāva jagatīpatim ।
yathā nandati tējasvī sāgarō bhāskarōdayē ॥ 47 ॥
prītaḥ prītēna manasā tathā'nandaghana ssvataḥ ।
indramasyāṃ tu vēlāyāmabhituṣṭāva mātaliḥ ॥ 48 ॥
sō'jayaddānavānsarvāṃstathā tvāṃ bōdhayāmyaham ।
vēdāssahāṅgavidyāścha yathāhyātmabhuvaṃ vibhum ॥ 49 ॥
brahmāṇaṃ bōdhayantyadya tathā tvāṃ bōdhayāmyaham ।
ādityassaha chandrēṇa yathā bhūtadharāṃ śubhām ॥ 50 ॥
bōdhayatyadya pṛthivīṃ tathā tvāṃ bōdhayāmyaham ।
uttiṣṭhāśu mahārāja kṛtakautukamaṅgalaḥ ॥ 51 ॥
virājamānō vapuṣā mērōriva divākaraḥ ।
sōmasūryau cha kākutstha śivavaiśravaṇāvapi ॥ 52 ॥
varuṇaśchāgnirindraścha vijayaṃ pradiśantu tē ।
gatā bhagavatī rātriḥ kṛtaṃ kṛtyamidaṃ tava ॥ 53 ॥
buddhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram ।
udatiṣṭhata rāmasya samagramabhiṣēchanam ॥ 54 ॥
paurajānāpadaiśchāpi naigamaiścha kṛtāñjaliḥ ।
svayaṃ vaśiṣṭhō bhagavānbrāhmaṇai ssaha tiṣṭhati ॥ 55 ॥
kṣipramājñāpyatāṃ rājanrāghavasyābhiṣēchanam ।
yathā hyapālāḥ paśavō yathā sēnā hyanāyakā ॥ 56 ॥
yathā chandraṃ vinā rātriryathā gāvō vinā vṛṣam ।
ēvaṃ hi bhavitā rāṣṭraṃ yatra rājā na dṛśyatē ॥ 57 ॥
iti tasya vacha śśṛtvā sāntvapūrvamivārthavat ।
abhyakīryata śōkēna bhūya ēva mahīpatiḥ ॥ 58 ॥
tata ssarājā taṃ sūtaṃ sannaharṣa ssutaṃ prati ।
śōkaraktēkṣaṇa śśrīmānudvīkṣyōvācha dhārmikaḥ ॥ 59 ॥
vākyaistu khalu marmāṇi mama bhūyō nikṛntasi ।
sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ cha pārthivam ।
pragṛhītāñjaliḥ kiñchittasmāddēśādapākramat ॥ 60 ॥
yadā vaktuṃ svayaṃ dainyānna śaśāka mahīpatiḥ ॥ 61 ॥
tadā sumantraṃ mantrajñā kaikēyī pratyuvācha ha ।
sumantra rājā rajanīṃ rāmaharṣasamutsukaḥ ॥ 62 ॥
prajāgarapariśrāntō nidrāyā vaśamupēyivān ।
tadgachCha tvaritaṃ sūta rājaputraṃ yaśasvinam ॥ 63 ॥
rāmamānaya bhadraṃ tē nātra kāryā vichāraṇā ।
sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayēna nananda cha ॥ 64 ॥
nirjagāma cha samprītyā tvaritō rājaśāsanāt ।
sumantraśchintayāmāsa tvaritaṃ chōditastayā ॥ 65 ॥
vyaktaṃ rāmō'bhiṣēkārthamihāyāsyati dharmavit ।
iti sūtō matiṃ kṛtvā harṣēṇa mahatā''vṛtaḥ ॥ 66 ॥
nirjagāma mahābāhō rāghavasya didṛkṣayā ।
sāgarahradasaṅkāśātsumantrō'ntaḥpurāchChubhāt ॥ 67 ॥
niṣkramya janasambādhaṃ dadarśa dvāramagrataḥ ।
tataḥ purastātsahasā vinirgatō mahīpatīndvāragatō vilōkayan ।
dadarśa paurānvividhānmahādhanā nupasthitāndvāramupētya viṣṭhitān ॥ 68 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē chaturdaśassargaḥ ॥