શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ચતુર્દશસ્સર્ગઃ ।
પુત્રશોકાર્દિતં પાપા વિસંજ્ઞં પતિતં ભુવિ ।
વિવેષ્ટમાનમુદ્વીક્ષ્ય સૈક્ષ્વાકમિદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
પાપં કૃત્વૈવ કિમિદં મમ સંશ્રુત્ય સંશ્રવમ્ ।
શેષે ક્ષિતિતલે સન્નઃ સ્થિત્યાં સ્થાતું ત્વમર્હસિ ॥ 2 ॥
આહુ સ્સત્યં હિ પરમં ધર્મં ધર્મવિદો જનાઃ ।
સત્યમાશ્રિત્ય હિ મયા ત્વં ચ ધર્મં પ્રબોધિતઃ ॥ 3 ॥
સંશ્રુત્ય શૈબ્યશ્શ્યેનાય સ્વાં તનું જગતીપતિઃ ।
પ્રદાય પક્ષિણે રાજ ન્જગામ ગતિમુત્તમામ્ ॥ 4 ॥
તથા હ્યલર્કસ્તેજસ્વી બ્રાહ્મણે વેદપારગે ।
યાચમાને સ્વકે નેત્રે ઉદ્ધૃત્યાવિમના દદૌ ॥ 5 ॥
સરિતાં તુ પતિસ્સ્વલ્પાં મર્યાદાં સત્યમન્વિતઃ ।
સત્યાનુરોધાત્સમયે સ્વાં વેલાં નાતિવર્તતે ॥ 6 ॥
સત્યમેકપદં બ્રહ્મ સત્યે ધર્મઃ પ્રતિષ્ટિતઃ ।
સત્યમેવાક્ષયા વેદા સત્યેનૈવાપ્યતે સ્પરમ્ ॥ 7 ॥
સત્યં સમનુવર્તસ્વ યદિ ધર્મે ધૃતા મતિઃ ।
સફલસ્સ વરો મેઽસ્તુ વરદો હ્યસિ સત્તમ ॥ 8 ॥
ધર્મસ્યૈહાભિકામાર્થં મમ ચૈવાભિચોદનાત્ ।
પ્રવ્રાજય સુતં રામં ત્રિઃખલુ ત્વાં બ્રવીમ્યહમ્ ॥ 9 ॥
સમયં ચ મમાર્યેમં યદિ ત્વં ન કરિષ્યસિ ।
અગ્રતસ્તે પરિત્યક્તા પરિત્યક્ષ્યામિ જીવિતમ્ ॥ 10 ॥
એવં પ્રચોદિતો રાજા કૈકેય્યા નિર્વિશંકયા ।
નાશકત્પાશમુન્મોક્તું બલિરિંદ્રકૃતં યથા ॥ 11 ॥
ઉદ્ભ્રાંતહૃદયશ્ચાપિ વિવર્ણવદનોઽભવત્ ।
સ ધુર્યોવૈપરિસ્પંદન્યુગચક્રાંતરં યથા ॥ 12 ॥
વિહ્વલાભ્યાં ચ નેત્રાભ્યામપશ્યન્નિવ ભૂપતિઃ ।
કૃચ્છ્રાદ્ધૈર્યેણ સંસ્તભ્ય કૈકેયીમિદમબ્રવીત્ ॥ 13 ॥
યસ્તે મંત્રકૃતઃ પાણિરગ્નૌ પાપે મયા ધૃતઃ ।
તં ત્યજામિ સ્વજં ચૈવ તવ પુત્રં ત્વયા સહ ॥ 14 ॥
પ્રયાતા રજની દેવિ સૂર્યસ્યોદયનંપ્રતિ ।
અભિષેકં ગુરુજનસ્ત્વરયિષ્યતિ માં ધ્રુવમ્ ॥ 15 ॥
રામાભિષેકસંભારૈસ્તદર્થમુપકલ્પિતૈઃ ।
રામઃ કારયિતવ્યો મે મૃતસ્ય સલિલક્રિયામ્ ॥ 16 ॥
ત્વયા સપુત્રયા નૈવ કર્તવ્યા સલિલક્રિયા ।
વ્યાહંતાઽસ્યશુભાચારે યદિ રામાભિષેચનમ્ ॥ 17 ॥
ન ચ શક્તોઽસ્મ્યહં દ્રષ્ટું દૃષ્ટ્વા પૂર્વં તથાસુખમ્ ।
હતહર્ષં નિરાનંદં પુનર્જનમવાઙ્મુખમ્ ॥ 18 ॥
તાં તથા બ્રુવતસ્તસ્ય ભૂમિપસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રભાતા શર્વરી પુણ્યા ચંદ્રનક્ષત્રશાલિની ॥ 19 ॥
તતઃ પાપસમાચારા કૈકેયી પાર્થિવં પુનઃ ।
ઉવાચ પરુષં વાક્યં વાક્યજ્ઞા રોષમૂર્છિતા ॥ 20 ॥
કિમિદં ભાષસે રાજન્વાક્યં ગરરુજોપમમ્ ।
આનાયયિતુમક્લિષ્ટં પુત્રં રામમિહાર્હસિ ॥ 21 ॥
સ્થાપ્ય રાજ્યે મમ સુતં કૃત્વા રામં વનેચરમ્ ।
નિસ્સપત્નાં ચ માં કૃત્વા કૃતકૃત્યો ભવિષ્યસિ ॥ 22 ॥
સ નુન્ન ઇવ તીક્ષ્ણેન પ્રતોદેન હયોત્તમઃ ।
રાજા પ્રચોદિતોઽભીક્ષ્ણં કૈકેયીમિદમબ્રવીત્ ॥ 23 ॥
ધર્મબંધેન બધ્દોઽસ્મિ નષ્ટા ચ મમ ચેતના ।
જ્યેષ્ઠં પુત્રં પ્રિયં રામં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ધાર્મિકમ્ ॥ 24 ॥
તતઃ પ્રભાતાં રજનીમુદિતે ચ દિવાકરે ।
પુણ્યે નક્ષત્રયોગે ચ મુહૂર્તે ચ સમાહિતે ॥ 25 ॥
વસિષ્ઠો ગુણસંપન્ન શ્શિષ્યૈ પરિવૃતસ્તદા ।
ઉપગૃહ્યાશુ સંભારાન્પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્ ॥ 26 ॥
સિક્તસમ્માર્જિતપથાં પતાકોત્તમ ભૂષિતામ્ ।
વિચિત્રકુસુમાકીર્ણાં નાનાસ્રગ્ભિર્વિરાજિતામ્ ॥ 27 ॥
સંહૃષ્ટમનુજોપેતાં સમૃદ્ધવિપણાપણામ્ ।
મહોત્સવસમાકીર્ણાં રાઘવાર્થે સમુત્સુકામ્ ॥ 28 ॥
ચંદનાગરુધૂપૈશ્ચ સર્વતઃ પ્રતિધૂપિતામ્ ।
તાં પુરીં સમતિક્રમ્ય પુરંદરપુરોપમામ્ ॥ 29 ॥
દદર્શાંતઃપુરશ્રેષ્ઠં નાનાદ્વિજગણાયુતમ્ ।
પૌરજાનપદાકીર્ણં બ્રાહ્મણૈરુપશોભિતમ્ ॥ 30 ॥
યજ્ઞવિદ્ભિ સ્સુસંપૂર્ણં સદસ્યૈઃ પરમદ્વિજૈઃ ।
તદંતઃપુરમાસાદ્ય વ્યતિચક્રામ તં જનમ્ ॥ 31 ॥
વસિષ્ઠઃ પરમપ્રીતઃ પરમર્ષિર્વિવેશ ચ ।
સત્વપશ્યદ્વિનિષ્ક્રાંતં સુમંત્રં નામ સારથિમ્ ॥ 32 ॥
દ્વારે મનુજસિંહસ્ય સચિવં પ્રિયદર્શનમ્ ।
તમુવાચ મહાતેજા સ્સૂતપુત્રં વિશારદમ્ ॥ 33 ॥
વસિષ્ઠઃ ક્ષિપ્રમાચક્ષ્વ નૃપતેર્મામિહાગતમ્ ।
ઇમે ગંગોદકઘટા સ્સાગરેભ્યશ્ચ કાંચનાઃ ॥ 34 ॥
ઔદુંબરં ભદ્રપીઠમભિષેકાર્થમાગતમ્ ।
સર્વબીજાનિ ગંધાશ્ચ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ 35 ॥
ક્ષૌદ્રં દધિ ઘૃતં લાજા દર્ભાસ્સુમનસઃ પયઃ ।
અષ્ટૌ ચ કન્યા રુચિરા મત્તશ્ચ વરવારણઃ ॥ 36 ॥
ચતુરશ્વો રથશ્શ્રીમાન્નિસ્ત્રિંશો ધનુરુત્તમમ્ ।
વાહનં નરસંયુક્તં છત્રં ચ શશિસન્નિભમ્ ॥ 37 ॥
શ્વેતે ચ વાલવ્યજને ભૃંગારુશ્ચ હિરણ્મયઃ ।
હેમદામપિનધ્દશ્ચ કકુદ્માન્પાંડુરો વૃષઃ ॥ 38 ॥
કેસરી ચ ચતુર્દંષ્ટ્રો હરિશ્રેષ્ઠો મહાબલઃ ।
સિંહાસનં વ્યાઘ્રતનુ સ્સમિદ્ધશ્ચ હુતાશનઃ ॥ 39 ॥
સર્વવાદિત્રસંઘાશ્ચ વેશ્યાશ્ચાલંકૃતા સ્સ્ત્રયઃ ।
આચાર્યા બ્રાહ્મણા ગાવઃ પુણ્યાશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ ॥ 40 ॥
પૌરજાનપદશ્રેષ્ઠા નૈગમાશ્ચ ગણૈ સ્સહ ।
એતે ચાન્યે ચ બહવો નીયમાનાઃ પ્રિયંવદાઃ ॥ 41 ॥
અભિષેકાય રામસ્ય સહ તિષ્ઠંતિ પાર્થિવૈઃ ।
ત્વરયસ્વ મહારાજં યથા સમુદિતેઽહનિ ॥ 42 ॥
પુષ્યે નક્ષત્રયોગે ચ રામો રાજ્યમવાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ તસ્ય વચ શ્શ્રુત્વા સૂતપુત્રો મહાત્મનઃ ॥ 43 ॥
સ્તુવન્નૃપતિશાર્દૂલં પ્રવિવેશ નિવેશનમ્ ।
તં તુ પૂર્વોદિતં વૃધ્દં દ્વારસ્થા રાજ સમ્મતમ્ ॥ 44 ॥
ન શેકુરભિસંરોધ્દું રાજ્ઞઃ પ્રિયચિકીર્ષવઃ ।
સ સમીપસ્થિતો રાજ્ઞસ્તામવસ્થામજજ્ઞિવાન્ ॥ 45 ॥
વાગ્ભિઃ પરમતુષ્ટાભિરભિષ્ટોતું પ્રચક્રમે ।
તત સ્સૂતો યથાકાલં પાર્થિવસ્ય નિવેશને ॥ 46 ॥
સુમંત્રઃ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા તુષ્ટાવ જગતીપતિમ્ ।
યથા નંદતિ તેજસ્વી સાગરો ભાસ્કરોદયે ॥ 47 ॥
પ્રીતઃ પ્રીતેન મનસા તથાઽનંદઘન સ્સ્વતઃ ।
ઇંદ્રમસ્યાં તુ વેલાયામભિતુષ્ટાવ માતલિઃ ॥ 48 ॥
સોઽજયદ્દાનવાન્સર્વાંસ્તથા ત્વાં બોધયામ્યહમ્ ।
વેદાસ્સહાંગવિદ્યાશ્ચ યથાહ્યાત્મભુવં વિભુમ્ ॥ 49 ॥
બ્રહ્માણં બોધયંત્યદ્ય તથા ત્વાં બોધયામ્યહમ્ ।
આદિત્યસ્સહ ચંદ્રેણ યથા ભૂતધરાં શુભામ્ ॥ 50 ॥
બોધયત્યદ્ય પૃથિવીં તથા ત્વાં બોધયામ્યહમ્ ।
ઉત્તિષ્ઠાશુ મહારાજ કૃતકૌતુકમંગલઃ ॥ 51 ॥
વિરાજમાનો વપુષા મેરોરિવ દિવાકરઃ ।
સોમસૂર્યૌ ચ કાકુત્સ્થ શિવવૈશ્રવણાવપિ ॥ 52 ॥
વરુણશ્ચાગ્નિરિંદ્રશ્ચ વિજયં પ્રદિશંતુ તે ।
ગતા ભગવતી રાત્રિઃ કૃતં કૃત્યમિદં તવ ॥ 53 ॥
બુદ્ધ્યસ્વ નૃપશાર્દૂલ કુરુ કાર્યમનંતરમ્ ।
ઉદતિષ્ઠત રામસ્ય સમગ્રમભિષેચનમ્ ॥ 54 ॥
પૌરજાનાપદૈશ્ચાપિ નૈગમૈશ્ચ કૃતાંજલિઃ ।
સ્વયં વશિષ્ઠો ભગવાન્બ્રાહ્મણૈ સ્સહ તિષ્ઠતિ ॥ 55 ॥
ક્ષિપ્રમાજ્ઞાપ્યતાં રાજન્રાઘવસ્યાભિષેચનમ્ ।
યથા હ્યપાલાઃ પશવો યથા સેના હ્યનાયકા ॥ 56 ॥
યથા ચંદ્રં વિના રાત્રિર્યથા ગાવો વિના વૃષમ્ ।
એવં હિ ભવિતા રાષ્ટ્રં યત્ર રાજા ન દૃશ્યતે ॥ 57 ॥
ઇતિ તસ્ય વચ શ્શૃત્વા સાંત્વપૂર્વમિવાર્થવત્ ।
અભ્યકીર્યત શોકેન ભૂય એવ મહીપતિઃ ॥ 58 ॥
તત સ્સરાજા તં સૂતં સન્નહર્ષ સ્સુતં પ્રતિ ।
શોકરક્તેક્ષણ શ્શ્રીમાનુદ્વીક્ષ્યોવાચ ધાર્મિકઃ ॥ 59 ॥
વાક્યૈસ્તુ ખલુ મર્માણિ મમ ભૂયો નિકૃંતસિ ।
સુમંત્રઃ કરુણં શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા દીનં ચ પાર્થિવમ્ ।
પ્રગૃહીતાંજલિઃ કિંચિત્તસ્માદ્દેશાદપાક્રમત્ ॥ 60 ॥
યદા વક્તું સ્વયં દૈન્યાન્ન શશાક મહીપતિઃ ॥ 61 ॥
તદા સુમંત્રં મંત્રજ્ઞા કૈકેયી પ્રત્યુવાચ હ ।
સુમંત્ર રાજા રજનીં રામહર્ષસમુત્સુકઃ ॥ 62 ॥
પ્રજાગરપરિશ્રાંતો નિદ્રાયા વશમુપેયિવાન્ ।
તદ્ગચ્છ ત્વરિતં સૂત રાજપુત્રં યશસ્વિનમ્ ॥ 63 ॥
રામમાનય ભદ્રં તે નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
સ મન્યમાનઃ કલ્યાણં હૃદયેન નનંદ ચ ॥ 64 ॥
નિર્જગામ ચ સંપ્રીત્યા ત્વરિતો રાજશાસનાત્ ।
સુમંત્રશ્ચિંતયામાસ ત્વરિતં ચોદિતસ્તયા ॥ 65 ॥
વ્યક્તં રામોઽભિષેકાર્થમિહાયાસ્યતિ ધર્મવિત્ ।
ઇતિ સૂતો મતિં કૃત્વા હર્ષેણ મહતાઽઽવૃતઃ ॥ 66 ॥
નિર્જગામ મહાબાહો રાઘવસ્ય દિદૃક્ષયા ।
સાગરહ્રદસંકાશાત્સુમંત્રોઽંતઃપુરાચ્છુભાત્ ॥ 67 ॥
નિષ્ક્રમ્ય જનસંબાધં દદર્શ દ્વારમગ્રતઃ ।
તતઃ પુરસ્તાત્સહસા વિનિર્ગતો મહીપતીંદ્વારગતો વિલોકયન્ ।
દદર્શ પૌરાન્વિવિધાન્મહાધના નુપસ્થિતાંદ્વારમુપેત્ય વિષ્ઠિતાન્ ॥ 68 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ચતુર્દશસ્સર્ગઃ ॥
