ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ ചതുര്ദശസ്സര്ഗഃ ।
പുത്രശോകാര്ദിതം പാപാ വിസംജ്ഞം പതിതം ഭുവി ।
വിവേഷ്ടമാനമുദ്വീക്ഷ്യ സൈക്ഷ്വാകമിദമബ്രവീത് ॥ 1 ॥
പാപം കൃത്വൈവ കിമിദം മമ സംശ്രുത്യ സംശ്രവമ് ।
ശേഷേ ക്ഷിതിതലേ സന്നഃ സ്ഥിത്യാം സ്ഥാതും ത്വമര്ഹസി ॥ 2 ॥
ആഹു സ്സത്യം ഹി പരമം ധര്മം ധര്മവിദോ ജനാഃ ।
സത്യമാശ്രിത്യ ഹി മയാ ത്വം ച ധര്മം പ്രബോധിതഃ ॥ 3 ॥
സംശ്രുത്യ ശൈബ്യശ്ശ്യേനായ സ്വാം തനും ജഗതീപതിഃ ।
പ്രദായ പക്ഷിണേ രാജ ന്ജഗാമ ഗതിമുത്തമാമ് ॥ 4 ॥
തഥാ ഹ്യലര്കസ്തേജസ്വീ ബ്രാഹ്മണേ വേദപാരഗേ ।
യാചമാനേ സ്വകേ നേത്രേ ഉദ്ധൃത്യാവിമനാ ദദൌ ॥ 5 ॥
സരിതാം തു പതിസ്സ്വല്പാം മര്യാദാം സത്യമന്വിതഃ ।
സത്യാനുരോധാത്സമയേ സ്വാം വേലാം നാതിവര്തതേ ॥ 6 ॥
സത്യമേകപദം ബ്രഹ്മ സത്യേ ധര്മഃ പ്രതിഷ്ടിതഃ ।
സത്യമേവാക്ഷയാ വേദാ സത്യേനൈവാപ്യതേ സ്പരമ് ॥ 7 ॥
സത്യം സമനുവര്തസ്വ യദി ധര്മേ ധൃതാ മതിഃ ।
സഫലസ്സ വരോ മേഽസ്തു വരദോ ഹ്യസി സത്തമ ॥ 8 ॥
ധര്മസ്യൈഹാഭികാമാര്ഥം മമ ചൈവാഭിചോദനാത് ।
പ്രവ്രാജയ സുതം രാമം ത്രിഃഖലു ത്വാം ബ്രവീമ്യഹമ് ॥ 9 ॥
സമയം ച മമാര്യേമം യദി ത്വം ന കരിഷ്യസി ।
അഗ്രതസ്തേ പരിത്യക്താ പരിത്യക്ഷ്യാമി ജീവിതമ് ॥ 10 ॥
ഏവം പ്രചോദിതോ രാജാ കൈകേയ്യാ നിർവിശംകയാ ।
നാശകത്പാശമുന്മോക്തും ബലിരിംദ്രകൃതം യഥാ ॥ 11 ॥
ഉദ്ഭ്രാംതഹൃദയശ്ചാപി വിവര്ണവദനോഽഭവത് ।
സ ധുര്യോവൈപരിസ്പംദന്യുഗചക്രാംതരം യഥാ ॥ 12 ॥
വിഹ്വലാഭ്യാം ച നേത്രാഭ്യാമപശ്യന്നിവ ഭൂപതിഃ ।
കൃച്ഛ്രാദ്ധൈര്യേണ സംസ്തഭ്യ കൈകേയീമിദമബ്രവീത് ॥ 13 ॥
യസ്തേ മംത്രകൃതഃ പാണിരഗ്നൌ പാപേ മയാ ധൃതഃ ।
തം ത്യജാമി സ്വജം ചൈവ തവ പുത്രം ത്വയാ സഹ ॥ 14 ॥
പ്രയാതാ രജനീ ദേവി സൂര്യസ്യോദയനംപ്രതി ।
അഭിഷേകം ഗുരുജനസ്ത്വരയിഷ്യതി മാം ധ്രുവമ് ॥ 15 ॥
രാമാഭിഷേകസംഭാരൈസ്തദര്ഥമുപകല്പിതൈഃ ।
രാമഃ കാരയിതവ്യോ മേ മൃതസ്യ സലിലക്രിയാമ് ॥ 16 ॥
ത്വയാ സപുത്രയാ നൈവ കര്തവ്യാ സലിലക്രിയാ ।
വ്യാഹംതാഽസ്യശുഭാചാരേ യദി രാമാഭിഷേചനമ് ॥ 17 ॥
ന ച ശക്തോഽസ്മ്യഹം ദ്രഷ്ടും ദൃഷ്ട്വാ പൂർവം തഥാസുഖമ് ।
ഹതഹര്ഷം നിരാനംദം പുനര്ജനമവാങ്മുഖമ് ॥ 18 ॥
താം തഥാ ബ്രുവതസ്തസ്യ ഭൂമിപസ്യ മഹാത്മനഃ ।
പ്രഭാതാ ശർവരീ പുണ്യാ ചംദ്രനക്ഷത്രശാലിനീ ॥ 19 ॥
തതഃ പാപസമാചാരാ കൈകേയീ പാര്ഥിവം പുനഃ ।
ഉവാച പരുഷം വാക്യം വാക്യജ്ഞാ രോഷമൂര്ഛിതാ ॥ 20 ॥
കിമിദം ഭാഷസേ രാജന്വാക്യം ഗരരുജോപമമ് ।
ആനായയിതുമക്ലിഷ്ടം പുത്രം രാമമിഹാര്ഹസി ॥ 21 ॥
സ്ഥാപ്യ രാജ്യേ മമ സുതം കൃത്വാ രാമം വനേചരമ് ।
നിസ്സപത്നാം ച മാം കൃത്വാ കൃതകൃത്യോ ഭവിഷ്യസി ॥ 22 ॥
സ നുന്ന ഇവ തീക്ഷ്ണേന പ്രതോദേന ഹയോത്തമഃ ।
രാജാ പ്രചോദിതോഽഭീക്ഷ്ണം കൈകേയീമിദമബ്രവീത് ॥ 23 ॥
ധര്മബംധേന ബധ്ദോഽസ്മി നഷ്ടാ ച മമ ചേതനാ ।
ജ്യേഷ്ഠം പുത്രം പ്രിയം രാമം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ധാര്മികമ് ॥ 24 ॥
തതഃ പ്രഭാതാം രജനീമുദിതേ ച ദിവാകരേ ।
പുണ്യേ നക്ഷത്രയോഗേ ച മുഹൂര്തേ ച സമാഹിതേ ॥ 25 ॥
വസിഷ്ഠോ ഗുണസംപന്ന ശ്ശിഷ്യൈ പരിവൃതസ്തദാ ।
ഉപഗൃഹ്യാശു സംഭാരാന്പ്രവിവേശ പുരോത്തമമ് ॥ 26 ॥
സിക്തസമ്മാര്ജിതപഥാം പതാകോത്തമ ഭൂഷിതാമ് ।
വിചിത്രകുസുമാകീര്ണാം നാനാസ്രഗ്ഭിർവിരാജിതാമ് ॥ 27 ॥
സംഹൃഷ്ടമനുജോപേതാം സമൃദ്ധവിപണാപണാമ് ।
മഹോത്സവസമാകീര്ണാം രാഘവാര്ഥേ സമുത്സുകാമ് ॥ 28 ॥
ചംദനാഗരുധൂപൈശ്ച സർവതഃ പ്രതിധൂപിതാമ് ।
താം പുരീം സമതിക്രമ്യ പുരംദരപുരോപമാമ് ॥ 29 ॥
ദദര്ശാംതഃപുരശ്രേഷ്ഠം നാനാദ്വിജഗണായുതമ് ।
പൌരജാനപദാകീര്ണം ബ്രാഹ്മണൈരുപശോഭിതമ് ॥ 30 ॥
യജ്ഞവിദ്ഭി സ്സുസംപൂര്ണം സദസ്യൈഃ പരമദ്വിജൈഃ ।
തദംതഃപുരമാസാദ്യ വ്യതിചക്രാമ തം ജനമ് ॥ 31 ॥
വസിഷ്ഠഃ പരമപ്രീതഃ പരമര്ഷിർവിവേശ ച ।
സത്വപശ്യദ്വിനിഷ്ക്രാംതം സുമംത്രം നാമ സാരഥിമ് ॥ 32 ॥
ദ്വാരേ മനുജസിംഹസ്യ സചിവം പ്രിയദര്ശനമ് ।
തമുവാച മഹാതേജാ സ്സൂതപുത്രം വിശാരദമ് ॥ 33 ॥
വസിഷ്ഠഃ ക്ഷിപ്രമാചക്ഷ്വ നൃപതേര്മാമിഹാഗതമ് ।
ഇമേ ഗംഗോദകഘടാ സ്സാഗരേഭ്യശ്ച കാംചനാഃ ॥ 34 ॥
ഔദുംബരം ഭദ്രപീഠമഭിഷേകാര്ഥമാഗതമ് ।
സർവബീജാനി ഗംധാശ്ച രത്നാനി വിവിധാനി ച ॥ 35 ॥
ക്ഷൌദ്രം ദധി ഘൃതം ലാജാ ദര്ഭാസ്സുമനസഃ പയഃ ।
അഷ്ടൌ ച കന്യാ രുചിരാ മത്തശ്ച വരവാരണഃ ॥ 36 ॥
ചതുരശ്വോ രഥശ്ശ്രീമാന്നിസ്ത്രിംശോ ധനുരുത്തമമ് ।
വാഹനം നരസംയുക്തം ഛത്രം ച ശശിസന്നിഭമ് ॥ 37 ॥
ശ്വേതേ ച വാലവ്യജനേ ഭൃംഗാരുശ്ച ഹിരണ്മയഃ ।
ഹേമദാമപിനധ്ദശ്ച കകുദ്മാന്പാംഡുരോ വൃഷഃ ॥ 38 ॥
കേസരീ ച ചതുര്ദംഷ്ട്രോ ഹരിശ്രേഷ്ഠോ മഹാബലഃ ।
സിംഹാസനം വ്യാഘ്രതനു സ്സമിദ്ധശ്ച ഹുതാശനഃ ॥ 39 ॥
സർവവാദിത്രസംഘാശ്ച വേശ്യാശ്ചാലംകൃതാ സ്സ്ത്രയഃ ।
ആചാര്യാ ബ്രാഹ്മണാ ഗാവഃ പുണ്യാശ്ച മൃഗപക്ഷിണഃ ॥ 40 ॥
പൌരജാനപദശ്രേഷ്ഠാ നൈഗമാശ്ച ഗണൈ സ്സഹ ।
ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ നീയമാനാഃ പ്രിയംവദാഃ ॥ 41 ॥
അഭിഷേകായ രാമസ്യ സഹ തിഷ്ഠംതി പാര്ഥിവൈഃ ।
ത്വരയസ്വ മഹാരാജം യഥാ സമുദിതേഽഹനി ॥ 42 ॥
പുഷ്യേ നക്ഷത്രയോഗേ ച രാമോ രാജ്യമവാപ്നുയാത് ।
ഇതി തസ്യ വച ശ്ശ്രുത്വാ സൂതപുത്രോ മഹാത്മനഃ ॥ 43 ॥
സ്തുവന്നൃപതിശാര്ദൂലം പ്രവിവേശ നിവേശനമ് ।
തം തു പൂർവോദിതം വൃധ്ദം ദ്വാരസ്ഥാ രാജ സമ്മതമ് ॥ 44 ॥
ന ശേകുരഭിസംരോധ്ദും രാജ്ഞഃ പ്രിയചികീര്ഷവഃ ।
സ സമീപസ്ഥിതോ രാജ്ഞസ്താമവസ്ഥാമജജ്ഞിവാന് ॥ 45 ॥
വാഗ്ഭിഃ പരമതുഷ്ടാഭിരഭിഷ്ടോതും പ്രചക്രമേ ।
തത സ്സൂതോ യഥാകാലം പാര്ഥിവസ്യ നിവേശനേ ॥ 46 ॥
സുമംത്രഃ പ്രാംജലിര്ഭൂത്വാ തുഷ്ടാവ ജഗതീപതിമ് ।
യഥാ നംദതി തേജസ്വീ സാഗരോ ഭാസ്കരോദയേ ॥ 47 ॥
പ്രീതഃ പ്രീതേന മനസാ തഥാഽനംദഘന സ്സ്വതഃ ।
ഇംദ്രമസ്യാം തു വേലായാമഭിതുഷ്ടാവ മാതലിഃ ॥ 48 ॥
സോഽജയദ്ദാനവാന്സർവാംസ്തഥാ ത്വാം ബോധയാമ്യഹമ് ।
വേദാസ്സഹാംഗവിദ്യാശ്ച യഥാഹ്യാത്മഭുവം വിഭുമ് ॥ 49 ॥
ബ്രഹ്മാണം ബോധയംത്യദ്യ തഥാ ത്വാം ബോധയാമ്യഹമ് ।
ആദിത്യസ്സഹ ചംദ്രേണ യഥാ ഭൂതധരാം ശുഭാമ് ॥ 50 ॥
ബോധയത്യദ്യ പൃഥിവീം തഥാ ത്വാം ബോധയാമ്യഹമ് ।
ഉത്തിഷ്ഠാശു മഹാരാജ കൃതകൌതുകമംഗലഃ ॥ 51 ॥
വിരാജമാനോ വപുഷാ മേരോരിവ ദിവാകരഃ ।
സോമസൂര്യൌ ച കാകുത്സ്ഥ ശിവവൈശ്രവണാവപി ॥ 52 ॥
വരുണശ്ചാഗ്നിരിംദ്രശ്ച വിജയം പ്രദിശംതു തേ ।
ഗതാ ഭഗവതീ രാത്രിഃ കൃതം കൃത്യമിദം തവ ॥ 53 ॥
ബുദ്ധ്യസ്വ നൃപശാര്ദൂല കുരു കാര്യമനംതരമ് ।
ഉദതിഷ്ഠത രാമസ്യ സമഗ്രമഭിഷേചനമ് ॥ 54 ॥
പൌരജാനാപദൈശ്ചാപി നൈഗമൈശ്ച കൃതാംജലിഃ ।
സ്വയം വശിഷ്ഠോ ഭഗവാന്ബ്രാഹ്മണൈ സ്സഹ തിഷ്ഠതി ॥ 55 ॥
ക്ഷിപ്രമാജ്ഞാപ്യതാം രാജന്രാഘവസ്യാഭിഷേചനമ് ।
യഥാ ഹ്യപാലാഃ പശവോ യഥാ സേനാ ഹ്യനായകാ ॥ 56 ॥
യഥാ ചംദ്രം വിനാ രാത്രിര്യഥാ ഗാവോ വിനാ വൃഷമ് ।
ഏവം ഹി ഭവിതാ രാഷ്ട്രം യത്ര രാജാ ന ദൃശ്യതേ ॥ 57 ॥
ഇതി തസ്യ വച ശ്ശൃത്വാ സാംത്വപൂർവമിവാര്ഥവത് ।
അഭ്യകീര്യത ശോകേന ഭൂയ ഏവ മഹീപതിഃ ॥ 58 ॥
തത സ്സരാജാ തം സൂതം സന്നഹര്ഷ സ്സുതം പ്രതി ।
ശോകരക്തേക്ഷണ ശ്ശ്രീമാനുദ്വീക്ഷ്യോവാച ധാര്മികഃ ॥ 59 ॥
വാക്യൈസ്തു ഖലു മര്മാണി മമ ഭൂയോ നികൃംതസി ।
സുമംത്രഃ കരുണം ശ്രുത്വാ ദൃഷ്ട്വാ ദീനം ച പാര്ഥിവമ് ।
പ്രഗൃഹീതാംജലിഃ കിംചിത്തസ്മാദ്ദേശാദപാക്രമത് ॥ 60 ॥
യദാ വക്തും സ്വയം ദൈന്യാന്ന ശശാക മഹീപതിഃ ॥ 61 ॥
തദാ സുമംത്രം മംത്രജ്ഞാ കൈകേയീ പ്രത്യുവാച ഹ ।
സുമംത്ര രാജാ രജനീം രാമഹര്ഷസമുത്സുകഃ ॥ 62 ॥
പ്രജാഗരപരിശ്രാംതോ നിദ്രായാ വശമുപേയിവാന് ।
തദ്ഗച്ഛ ത്വരിതം സൂത രാജപുത്രം യശസ്വിനമ് ॥ 63 ॥
രാമമാനയ ഭദ്രം തേ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ।
സ മന്യമാനഃ കല്യാണം ഹൃദയേന നനംദ ച ॥ 64 ॥
നിര്ജഗാമ ച സംപ്രീത്യാ ത്വരിതോ രാജശാസനാത് ।
സുമംത്രശ്ചിംതയാമാസ ത്വരിതം ചോദിതസ്തയാ ॥ 65 ॥
വ്യക്തം രാമോഽഭിഷേകാര്ഥമിഹായാസ്യതി ധര്മവിത് ।
ഇതി സൂതോ മതിം കൃത്വാ ഹര്ഷേണ മഹതാഽഽവൃതഃ ॥ 66 ॥
നിര്ജഗാമ മഹാബാഹോ രാഘവസ്യ ദിദൃക്ഷയാ ।
സാഗരഹ്രദസംകാശാത്സുമംത്രോഽംതഃപുരാച്ഛുഭാത് ॥ 67 ॥
നിഷ്ക്രമ്യ ജനസംബാധം ദദര്ശ ദ്വാരമഗ്രതഃ ।
തതഃ പുരസ്താത്സഹസാ വിനിര്ഗതോ മഹീപതീംദ്വാരഗതോ വിലോകയന് ।
ദദര്ശ പൌരാന്വിവിധാന്മഹാധനാ നുപസ്ഥിതാംദ്വാരമുപേത്യ വിഷ്ഠിതാന് ॥ 68 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ ചതുര്ദശസ്സര്ഗഃ ॥
