ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ ദ്വിചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ।
യാവത്തു നിര്യതസ്തസ്യ രജോരൂപമദൃശ്യത ।
നൈവേക്ഷ്വാകുവരസ്താവത്സംജഹാരാത്മചക്ഷുഷീ ॥ 1 ॥
യാവദ്രാജാ പ്രിയം പുത്രം പശ്യത്യത്യംതധാര്മികമ് ।
താവദ്വ്യവര്ധതേ വാസ്യ ധരണ്യാം പുത്രദര്ശനേ ॥ 2 ॥
ന പശ്യതി രജോഽപ്യസ്യ യദാ രാമസ്യ ഭൂമിപഃ ।
തദാഽഽര്തശ്ച വിഷണ്ണശ്ച പപാത ധരണീതലേ ॥ 3 ॥
തസ്യ ദക്ഷിണമന്വാഗാത്കൌസല്യാ ബാഹുമംഗനാ ।
വാമം ചാസ്യാന്വഗാത്പാര്ശ്വം കൈകേയീ ഭരതപ്രിയാ ॥ 4 ॥
താം നയേന ച സംപന്നോ ധര്മേണ വിനയേന ച ।
ഉവാച രാജാ കൈകേയീം സമീക്ഷ്യ വ്യഥിതേംദ്രിയഃ ॥ 5 ॥
കൈകേയി മാ മമാംഗാനി സ്പ്രാക്ഷീസ്ത്വം ദുഷ്ടചാരിണീ ।
ന ഹി ത്വാം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ന ഭാര്യാ ന ച ബാംധവീ ॥ 6 ॥
യേ ച ത്വാമനുജീവംതി നാഹം തേഷാം ന തേ മമ ।
കേവലാര്ഥപരാം ഹി ത്വാം ത്യക്തധര്മാം ത്യജാമ്യഹമ് ॥ 7 ॥
അഗൃഹ്ണാം യച്ച തേ പാണിമഗ്നിം പര്യണയം ച യത് ।
അനുജാനാമി തത്സർവമസ്മിന് ലോകേ പരത്ര ച ॥ 8 ॥
ഭരതശ്ചേത്പ്രതീതഃ സ്യാദ്രാജ്യം പ്രാപ്യേദമവ്യയമ് ।
യന്മേ സ ദദ്യാത്പിത്രര്ഥം മാമാം തദ്ദത്തമാഗമത് ॥ 9 ॥
അഥ രേണുസമുധ്വസ്തം സമുത്ഥാപ്യ നരാധിപമ് ।
ന്യവര്തത തദാ ദേവീ കൌശല്യാ ശോകകര്ശിതാ ॥ 10 ॥
ഹത്വേവ ബ്രാഹ്മണം കാമാത് സ്പൃഷ്ട്വാഗ്നിമിവ പാണിനാ ।
അന്വതപ്യത ധര്മാത്മാ പുത്രം സംചിംത്യ താപസമ് ॥ 11 ॥
നിവൃത്ത്യൈവ നിവൃത്ത്യൈവ സീദതോ രഥവര്ത്മസു ।
രാജ്ഞോ നാതിബഭൌ രൂപം ഗ്രസ്തസ്യാംശുമതോ യഥാ ॥ 12 ॥
വിലലാപ ച ദുഃഖാര്തഃ പ്രിയം പുത്രമനുസ്മരന് ।
നഗരാംതമനുപ്രാപ്തം ബുധ്വാ പുത്രമഥാബ്രവീത് ॥ 13 ॥
വാഹനനാം ച മുഖ്യാനാം വഹതാം തം മമാത്മജമ് ।
പദാനി പഥി ദൃശ്യംതേ സ മഹാത്മാ ന ദൃശ്യതേ ॥ 14 ॥
യഃ സുഖേഷൂപധാനേഷു ശേതേ ചംദനരൂഷിതഃ ।
വീജ്യമാനോ മഹാര്ഹാഭിഃ സ്ത്രീഭിര്മമ സുതോത്തമഃ ॥ 15 ॥
സ നൂനം ക്വചിദേവാദ്യ വൃക്ഷമൂലമുപാശ്രിതഃ ।
കാഷ്ഠം വാ യദി വാശ്മാനമുപധായ ശയിഷ്യതേ ॥ 16 ॥
ഉത്ഥാസ്യതി ച മേദിന്യാഃ കൃപണഃ പാംസുകുംഠിതഃ ।
വിനിശ്ശ്വസന് പ്രസ്രവണാത്കരേണൂനാമിവര്ഷഭഃ ॥ 17 ॥
ദ്രക്ഷ്യംതി നൂനം പുരുഷാ ദീര്ഘബാഹും വനേചരാഃ ।
രാമമുത്ഥായ ഗച്ഛംതം ലോകനാഥമനാഥവത് ॥ 18 ॥
സാ നൂനം ജനകസ്യേഷ്ടാ സുതാ സുഖസദോചിതാ ।
കംടകാക്രമണാക്ലാംതാ വനമദ്യ ഗമിഷ്യതി ॥ 19 ॥
അനഭിജ്ഞാ വനാനാം സാ നൂനം ഭയമുപൈഷ്യതി ।
ശ്വാപദാനര്ദിതം ശ്രുത്വാ ഗംഭീരം രോമഹര്ഷണമ് ॥ 20 ॥
സകാമാ ഭവ കൈകേയി വിധവാ രാജ്യമാവസ ।
ന ഹി തം പുരുഷവ്യാഘ്രം വിനാ ജീവിതുമുത്സഹേ ॥ 21 ॥
ഇത്യേവം വിലപന് രാജാ ജനൌഘേനാഭിസംവൃതഃ ।
അപസ്നാത ഇവാരിഷ്ടം പ്രവിവേശ പുരോത്തമമ് ॥ 22 ॥
ശൂന്യചത്വരവേശ്മാംതാം സംവൃതാപണദേവതാമ് ।
ക്ലാംതദുര്ബലദുഃഖാര്താം നാത്യാകീര്ണമഹാപഥാമ് ॥ 23 ॥
താമവേക്ഷ്യ പുരീം സർവാം രാമമേവാനുചിംതയന് ।
വിലപന് പ്രാവിശദ്രാജാ ഗൃഹം സൂര്യ ഇവാംബുദമ് ॥ 24 ॥
മഹാഹ്രദമിവാക്ഷോഭ്യം സുപര്ണേന ഹൃതോരഗമ് ।
രാമേണ രഹിതം വേശ്മ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണേന ച ॥ 25 ॥
അഥ ഗദ്ഗദശബ്ദസ്തു വിലപന്മനുജാധിപഃ ।
ഉവാച മൃദുമംദാര്ഥം വചനം ദീനമസ്വരമ് ॥ 26 ॥
കൌശല്യായാം ഗൃഹം ശീഘ്രം രാമമാതുര്നയംതു മാമ് ।
ന ഹ്യന്യത്ര മമാശ്വാസോ ഹൃദയസ്യ ഭവിഷ്യതി ॥ 27 ॥
ഇതി ബ്രുവംതം രാജാനമനയന് ദ്വാരദര്ശിനഃ ।
കൌശല്യായാ ഗൃഹം തത്ര ന്യവേശ്യത വിനീതവത് ॥ 28 ॥
തതസ്തസ്യ പ്രവിഷ്ടസ്യ കൌശല്യായാ നിവേശനമ് ।
അധിരുഹ്യാപി ശയനം ബഭൂവ ലുലിതം മനഃ ॥ 29 ॥
പുത്രദ്വയവിഹീനം ച സ്നുഷയാപി വിവര്ജിതമ് ।
അപശ്യദ്ഭവനം രാജാ നഷ്ടചംദ്രമിവാംബരമ് ॥ 30 ॥
തച്ച ദൃഷ്ട്വാ മഹാരാജോ ഭുജമുദ്യമ്യ വീര്യവാന് ।
ഉച്ചൈസ്സ്വരേണ ചുക്രോശ ഹാ രാഘവ ജഹാസി മാമ് ॥ 31 ॥
സുഖിതാ ബത തം കാലം ജീവിഷ്യംതി നരോത്തമാഃ ।
പരിഷ്വജംതോ യേ രാമം ദ്രക്ഷ്യംതി പുനരാഗതമ് ॥ 32 ॥
അഥ രാത്ര്യാം പ്രപന്നായാം കാലരാത്ര്യാമിവാത്മനഃ ।
അര്ധരാത്രേ ദശരഥഃ കൌശല്യാമിദമബ്രവീത് ॥ 33 ॥
രാമം മേഽനുഗതാ ദൃഷ്ടിരദ്യാപി ന നിവര്തതേ ।
ന ത്വാ പശ്യാമി കൌസല്യേ സാധു മാം പാണിനാ സ്പൃശ ॥ 34 ॥
തം രാമമേവാനുവിചിംതയംതം സമീക്ഷ്യ ദേവീ ശയനേ നരേംദ്രമ് ।
ഉപോപവിശ്യാധികമാര്തരൂപാ വിനിശ്വസംതീ വിലലാപ കൃച്ഛ്രമ് ॥ 35 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ ദ്വിചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ॥
