શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ દ્વિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
યાવત્તુ નિર્યતસ્તસ્ય રજોરૂપમદૃશ્યત ।
નૈવેક્ષ્વાકુવરસ્તાવત્સંજહારાત્મચક્ષુષી ॥ 1 ॥
યાવદ્રાજા પ્રિયં પુત્રં પશ્યત્યત્યંતધાર્મિકમ્ ।
તાવદ્વ્યવર્ધતે વાસ્ય ધરણ્યાં પુત્રદર્શને ॥ 2 ॥
ન પશ્યતિ રજોઽપ્યસ્ય યદા રામસ્ય ભૂમિપઃ ।
તદાઽઽર્તશ્ચ વિષણ્ણશ્ચ પપાત ધરણીતલે ॥ 3 ॥
તસ્ય દક્ષિણમન્વાગાત્કૌસલ્યા બાહુમંગના ।
વામં ચાસ્યાન્વગાત્પાર્શ્વં કૈકેયી ભરતપ્રિયા ॥ 4 ॥
તાં નયેન ચ સંપન્નો ધર્મેણ વિનયેન ચ ।
ઉવાચ રાજા કૈકેયીં સમીક્ષ્ય વ્યથિતેંદ્રિયઃ ॥ 5 ॥
કૈકેયિ મા મમાંગાનિ સ્પ્રાક્ષીસ્ત્વં દુષ્ટચારિણી ।
ન હિ ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ન ભાર્યા ન ચ બાંધવી ॥ 6 ॥
યે ચ ત્વામનુજીવંતિ નાહં તેષાં ન તે મમ ।
કેવલાર્થપરાં હિ ત્વાં ત્યક્તધર્માં ત્યજામ્યહમ્ ॥ 7 ॥
અગૃહ્ણાં યચ્ચ તે પાણિમગ્નિં પર્યણયં ચ યત્ ।
અનુજાનામિ તત્સર્વમસ્મિન્ લોકે પરત્ર ચ ॥ 8 ॥
ભરતશ્ચેત્પ્રતીતઃ સ્યાદ્રાજ્યં પ્રાપ્યેદમવ્યયમ્ ।
યન્મે સ દદ્યાત્પિત્રર્થં મામાં તદ્દત્તમાગમત્ ॥ 9 ॥
અથ રેણુસમુધ્વસ્તં સમુત્થાપ્ય નરાધિપમ્ ।
ન્યવર્તત તદા દેવી કૌશલ્યા શોકકર્શિતા ॥ 10 ॥
હત્વેવ બ્રાહ્મણં કામાત્ સ્પૃષ્ટ્વાગ્નિમિવ પાણિના ।
અન્વતપ્યત ધર્માત્મા પુત્રં સંચિંત્ય તાપસમ્ ॥ 11 ॥
નિવૃત્ત્યૈવ નિવૃત્ત્યૈવ સીદતો રથવર્ત્મસુ ।
રાજ્ઞો નાતિબભૌ રૂપં ગ્રસ્તસ્યાંશુમતો યથા ॥ 12 ॥
વિલલાપ ચ દુઃખાર્તઃ પ્રિયં પુત્રમનુસ્મરન્ ।
નગરાંતમનુપ્રાપ્તં બુધ્વા પુત્રમથાબ્રવીત્ ॥ 13 ॥
વાહનનાં ચ મુખ્યાનાં વહતાં તં મમાત્મજમ્ ।
પદાનિ પથિ દૃશ્યંતે સ મહાત્મા ન દૃશ્યતે ॥ 14 ॥
યઃ સુખેષૂપધાનેષુ શેતે ચંદનરૂષિતઃ ।
વીજ્યમાનો મહાર્હાભિઃ સ્ત્રીભિર્મમ સુતોત્તમઃ ॥ 15 ॥
સ નૂનં ક્વચિદેવાદ્ય વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતઃ ।
કાષ્ઠં વા યદિ વાશ્માનમુપધાય શયિષ્યતે ॥ 16 ॥
ઉત્થાસ્યતિ ચ મેદિન્યાઃ કૃપણઃ પાંસુકુંઠિતઃ ।
વિનિશ્શ્વસન્ પ્રસ્રવણાત્કરેણૂનામિવર્ષભઃ ॥ 17 ॥
દ્રક્ષ્યંતિ નૂનં પુરુષા દીર્ઘબાહું વનેચરાઃ ।
રામમુત્થાય ગચ્છંતં લોકનાથમનાથવત્ ॥ 18 ॥
સા નૂનં જનકસ્યેષ્ટા સુતા સુખસદોચિતા ।
કંટકાક્રમણાક્લાંતા વનમદ્ય ગમિષ્યતિ ॥ 19 ॥
અનભિજ્ઞા વનાનાં સા નૂનં ભયમુપૈષ્યતિ ।
શ્વાપદાનર્દિતં શ્રુત્વા ગંભીરં રોમહર્ષણમ્ ॥ 20 ॥
સકામા ભવ કૈકેયિ વિધવા રાજ્યમાવસ ।
ન હિ તં પુરુષવ્યાઘ્રં વિના જીવિતુમુત્સહે ॥ 21 ॥
ઇત્યેવં વિલપન્ રાજા જનૌઘેનાભિસંવૃતઃ ।
અપસ્નાત ઇવારિષ્ટં પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્ ॥ 22 ॥
શૂન્યચત્વરવેશ્માંતાં સંવૃતાપણદેવતામ્ ।
ક્લાંતદુર્બલદુઃખાર્તાં નાત્યાકીર્ણમહાપથામ્ ॥ 23 ॥
તામવેક્ષ્ય પુરીં સર્વાં રામમેવાનુચિંતયન્ ।
વિલપન્ પ્રાવિશદ્રાજા ગૃહં સૂર્ય ઇવાંબુદમ્ ॥ 24 ॥
મહાહ્રદમિવાક્ષોભ્યં સુપર્ણેન હૃતોરગમ્ ।
રામેણ રહિતં વેશ્મ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ ॥ 25 ॥
અથ ગદ્ગદશબ્દસ્તુ વિલપન્મનુજાધિપઃ ।
ઉવાચ મૃદુમંદાર્થં વચનં દીનમસ્વરમ્ ॥ 26 ॥
કૌશલ્યાયાં ગૃહં શીઘ્રં રામમાતુર્નયંતુ મામ્ ।
ન હ્યન્યત્ર મમાશ્વાસો હૃદયસ્ય ભવિષ્યતિ ॥ 27 ॥
ઇતિ બ્રુવંતં રાજાનમનયન્ દ્વારદર્શિનઃ ।
કૌશલ્યાયા ગૃહં તત્ર ન્યવેશ્યત વિનીતવત્ ॥ 28 ॥
તતસ્તસ્ય પ્રવિષ્ટસ્ય કૌશલ્યાયા નિવેશનમ્ ।
અધિરુહ્યાપિ શયનં બભૂવ લુલિતં મનઃ ॥ 29 ॥
પુત્રદ્વયવિહીનં ચ સ્નુષયાપિ વિવર્જિતમ્ ।
અપશ્યદ્ભવનં રાજા નષ્ટચંદ્રમિવાંબરમ્ ॥ 30 ॥
તચ્ચ દૃષ્ટ્વા મહારાજો ભુજમુદ્યમ્ય વીર્યવાન્ ।
ઉચ્ચૈસ્સ્વરેણ ચુક્રોશ હા રાઘવ જહાસિ મામ્ ॥ 31 ॥
સુખિતા બત તં કાલં જીવિષ્યંતિ નરોત્તમાઃ ।
પરિષ્વજંતો યે રામં દ્રક્ષ્યંતિ પુનરાગતમ્ ॥ 32 ॥
અથ રાત્ર્યાં પ્રપન્નાયાં કાલરાત્ર્યામિવાત્મનઃ ।
અર્ધરાત્રે દશરથઃ કૌશલ્યામિદમબ્રવીત્ ॥ 33 ॥
રામં મેઽનુગતા દૃષ્ટિરદ્યાપિ ન નિવર્તતે ।
ન ત્વા પશ્યામિ કૌસલ્યે સાધુ માં પાણિના સ્પૃશ ॥ 34 ॥
તં રામમેવાનુવિચિંતયંતં સમીક્ષ્ય દેવી શયને નરેંદ્રમ્ ।
ઉપોપવિશ્યાધિકમાર્તરૂપા વિનિશ્વસંતી વિલલાપ કૃચ્છ્રમ્ ॥ 35 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે દ્વિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
