śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha dvichatvāriṃśassargaḥ ।
yāvattu niryatastasya rajōrūpamadṛśyata ।
naivēkṣvākuvarastāvatsañjahārātmachakṣuṣī ॥ 1 ॥
yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam ।
tāvadvyavardhatē vāsya dharaṇyāṃ putradarśanē ॥ 2 ॥
na paśyati rajō'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ ।
tadā''rtaścha viṣaṇṇaścha papāta dharaṇītalē ॥ 3 ॥
tasya dakṣiṇamanvāgātkausalyā bāhumaṅganā ।
vāmaṃ chāsyānvagātpārśvaṃ kaikēyī bharatapriyā ॥ 4 ॥
tāṃ nayēna cha sampannō dharmēṇa vinayēna cha ।
uvācha rājā kaikēyīṃ samīkṣya vyathitēndriyaḥ ॥ 5 ॥
kaikēyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭachāriṇī ।
na hi tvāṃ draṣṭumichChāmi na bhāryā na cha bāndhavī ॥ 6 ॥
yē cha tvāmanujīvanti nāhaṃ tēṣāṃ na tē mama ।
kēvalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham ॥ 7 ॥
agṛhṇāṃ yachcha tē pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ cha yat ।
anujānāmi tatsarvamasmin lōkē paratra cha ॥ 8 ॥
bharataśchētpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyēdamavyayam ।
yanmē sa dadyātpitrarthaṃ māmāṃ taddattamāgamat ॥ 9 ॥
atha rēṇusamudhvastaṃ samutthāpya narādhipam ।
nyavartata tadā dēvī kauśalyā śōkakarśitā ॥ 10 ॥
hatvēva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā ।
anvatapyata dharmātmā putraṃ sañchintya tāpasam ॥ 11 ॥
nivṛttyaiva nivṛttyaiva sīdatō rathavartmasu ।
rājñō nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumatō yathā ॥ 12 ॥
vilalāpa cha duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran ।
nagarāntamanuprāptaṃ budhvā putramathābravīt ॥ 13 ॥
vāhananāṃ cha mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam ।
padāni pathi dṛśyantē sa mahātmā na dṛśyatē ॥ 14 ॥
yaḥ sukhēṣūpadhānēṣu śētē chandanarūṣitaḥ ।
vījyamānō mahārhābhiḥ strībhirmama sutōttamaḥ ॥ 15 ॥
sa nūnaṃ kvachidēvādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ ।
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyatē ॥ 16 ॥
utthāsyati cha mēdinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃsukuṇṭhitaḥ ।
viniśśvasan prasravaṇātkarēṇūnāmivarṣabhaḥ ॥ 17 ॥
drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanēcharāḥ ।
rāmamutthāya gachChantaṃ lōkanāthamanāthavat ॥ 18 ॥
sā nūnaṃ janakasyēṣṭā sutā sukhasadōchitā ।
kaṇṭakākramaṇāklāntā vanamadya gamiṣyati ॥ 19 ॥
anabhijñā vanānāṃ sā nūnaṃ bhayamupaiṣyati ।
śvāpadānarditaṃ śrutvā gambhīraṃ rōmaharṣaṇam ॥ 20 ॥
sakāmā bhava kaikēyi vidhavā rājyamāvasa ।
na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahē ॥ 21 ॥
ityēvaṃ vilapan rājā janaughēnābhisaṃvṛtaḥ ।
apasnāta ivāriṣṭaṃ pravivēśa purōttamam ॥ 22 ॥
śūnyachatvaravēśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadēvatām ।
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām ॥ 23 ॥
tāmavēkṣya purīṃ sarvāṃ rāmamēvānuchintayan ।
vilapan prāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam ॥ 24 ॥
mahāhradamivākṣōbhyaṃ suparṇēna hṛtōragam ।
rāmēṇa rahitaṃ vēśma vaidēhyā lakṣmaṇēna cha ॥ 25 ॥
atha gadgadaśabdastu vilapanmanujādhipaḥ ।
uvācha mṛdumandārthaṃ vachanaṃ dīnamasvaram ॥ 26 ॥
kauśalyāyāṃ gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām ।
na hyanyatra mamāśvāsō hṛdayasya bhaviṣyati ॥ 27 ॥
iti bruvantaṃ rājānamanayan dvāradarśinaḥ ।
kauśalyāyā gṛhaṃ tatra nyavēśyata vinītavat ॥ 28 ॥
tatastasya praviṣṭasya kauśalyāyā nivēśanam ।
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ ॥ 29 ॥
putradvayavihīnaṃ cha snuṣayāpi vivarjitam ।
apaśyadbhavanaṃ rājā naṣṭachandramivāmbaram ॥ 30 ॥
tachcha dṛṣṭvā mahārājō bhujamudyamya vīryavān ।
uchchaissvarēṇa chukrōśa hā rāghava jahāsi mām ॥ 31 ॥
sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narōttamāḥ ।
pariṣvajantō yē rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam ॥ 32 ॥
atha rātryāṃ prapannāyāṃ kālarātryāmivātmanaḥ ।
ardharātrē daśarathaḥ kauśalyāmidamabravīt ॥ 33 ॥
rāmaṃ mē'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartatē ।
na tvā paśyāmi kausalyē sādhu māṃ pāṇinā spṛśa ॥ 34 ॥
taṃ rāmamēvānuvichintayantaṃ samīkṣya dēvī śayanē narēndram ।
upōpaviśyādhikamārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛchChram ॥ 35 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvichatvāriṃśassargaḥ ॥