śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē kiṣkindhākāṇḍam ।
atha ēkatriṃśassargaḥ ।
sa kāminaṃ dīnamadīnasattvaṃ śōkābhipannaṃ samudīrṇakōpam ।
narēndrasūnurnaradēvaputraṃ rāmānujaḥ pūrvajamityuvācha ॥ 1 ॥
na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛttē na maṃsyatē karmaphalānuṣaṅgān ।
na bhōjyatē vānararājyalakṣmīṃ tathāhi nābhikramatē'sya buddhiḥ ॥ 2 ॥
matikṣayādgrāmyasukhēṣu sakta stava prasādāpratikārabuddhiḥ ।
hatō'grajaṃ paśyatu vīra tasya na rājyamēvaṃ viguṇasya dēyam ॥ 3 ॥
na dhārayē kōpamudīrṇavēgaṃ nihanmi sugrīvamasatyamadya ।
haripravīraissaha vāliputrō narēndrapatnyā vichayaṃ karōtu ॥ 4 ॥
tamāttabāṇāsanamutpatantaṃ nivēditārthaṃ raṇachaṇḍakōpam ।
uvācha rāmaḥ paravīrahantā svavēkṣitaṃ sānunayaṃ cha vākyam ॥ 5 ॥
na hi vai tvadvidhō lōkē pāpamēvaṃ samācharēt ।
pāpamāryēṇa yō hanti sa vīraḥ puruṣōttamaḥ ॥ 6 ॥
nēdamatra tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttēna lakṣmaṇa ।
tāṃ prītimanuvartasva pūrvavṛttaṃ cha saṅgatam ॥ 7 ॥
sāmōpahitayā vāchā rūkṣāṇi parivarjayan ।
vaktumarhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyayē ॥ 8 ॥
sō'grajēnānuśiṣṭārthō yathāvatpuruṣarṣabhaḥ ।
pravivēśa purīṃ vīrō lakṣmaṇaḥ paravīrahā ॥ 9 ॥
tataśśubhamatiḥ prājñō bhrātuḥ priyahitē rataḥ ।
lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdhō jagāma bhavanaṃ kapēḥ ॥ 10 ॥
śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakōpamaḥ ।
pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumāniva ॥ 11 ॥
yathōktakārī vachanamuttaraṃ chaiva sōttaram ।
bṛhaspatisamō buddhyā matvā rāmānujastadā ॥ 12 ॥
kāmakrōdhasamutthēna bhrātuḥ kōpāgninā vṛtaḥ ।
prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇastadā ॥ 13 ॥
sālatālāśvakarṇāṃścha tarasā pātayanbahūn ।
paryasyangirikūṭāni drumānanyāṃścha vēgataḥ ॥ 14 ॥
śilāścha śakalīkurvanpadbhyāṃ gaja ivāśugaḥ ।
dūrāmēkapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśāddrutam ॥ 15 ॥
tāmapaśyadbalākīrṇāṃ harirājamahāpurīm ।
durgāmikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṅgaṭē ॥ 16 ॥
rōṣātprasphuramāṇōṣṭha ssugrīvaṃ prati lakṣmaṇaḥ ।
dadarśa vānarānbhīmākaniṣkindhāyā bahiścharān ॥ 17 ॥
taṃ dṛṣṭvā vānarāssarvē lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham ।
śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃścha mahīruhān ॥ 18 ॥
jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntarē ।
tāngṛhītapraharaṇānsarvāndṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ ॥ 19 ॥
babhūva dviguṇaṃ kruddhō bahvindhana ivānalaḥ ।
taṃ tē bhayaparītāṅgāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā plavaṅgamāḥ ॥ 20 ॥
kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśō vidrutā diśaḥ ।
tatassugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṅgavāḥ ॥ 21 ॥
krōdhamāgamanaṃ chaiva lakṣmaṇasya nyavēdayan ।
tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣō rahaḥ ॥ 22 ॥
na tēṣāṃ kapivīrāṇāṃ śuśrāva vachanaṃ tadā ।
tatassachivasandiṣṭā harayō rōmaharṣaṇāḥ ।
girikuñjara mēghābhā nagaryā niryayustadā ॥ 23 ॥
nakhadaṃṣṭrāyudhā ghōrāssarvē vikṛtadarśanāḥ ॥ 24 ॥
sarvē śārdūladarpāścha sarvē cha vikṛtānanāḥ ।
daśanāgabalāḥ kēchitkēchiddaśaguṇōttarāḥ ॥ 25 ॥
kēchinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ ।
kṛtsnāṃhi kapibhirvyāptāṃ drumahassairmahābalaiḥ ॥ 26 ॥
apaśyallakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadām ।
tatastē harayassarvē prākāraparighāntarāt ॥ 27 ॥
niṣkramyōdagrasattvāstu tasthurāviṣkṛtaṃ tadā ।
sugrīvasya pramādaṃ cha pūrvajaṃ chārtamātmavān ॥ 28 ॥
buddhvā kōpavaśaṃ vīraḥ punarēva jagāma saḥ ।
sa dīrghōṣṇamahōchChavāsaḥ kōpasaṃraktalōchanaḥ ॥ 29 ॥
babhūva naraśārdūla ssadhūma iva pāvakaḥ ।
bāṇaśalyasphurajjihvassāyakāsanabhōgavān ॥ 30 ॥
svatējōviṣasaṅghātaḥ pañchāsya iva pannagaḥ ।
taṃ dīptamiva kālāgniṃ nāgēndramiva kōpitam ॥ 31 ॥
samāsādyāṅgadastrāsādviṣādamagamadbhṛśam ।
sō'ṅgadaṃ rōṣatāmrākṣassandidēśa mahāyaśāḥ ॥ 32 ॥
sugrīvaḥ kathyatāṃ vatsa mamāgamanamityuta ।
ēṣa rāmānujaḥ prāptasvatsakāśamarindama ॥ 33 ॥
bhrāturvyasanasantaptō dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ ।
tasya vākyaṃ yadi ruchiḥ kriyatāṃ sādhu vānara ॥ 34 ॥
ityuktvā śīghramāgachCha vatsa vākyamarindama ।
lakṣmaṇasya vachaḥ śrutvā śōkāviṣṭō'ṅgadō'bravīt ।
pitussamīpamāgamya saumitrirayamāgataḥ ॥ 35 ॥
athāṅgadastasya vachō niśamya sambhrāntabhāvaḥ paridīnavaktraḥ ।
nipatya tūrṇaṃ nṛpatēstarasvī tataḥ rumāyāścharaṇau vavandē ॥ 36 ॥
saṃṅgṛhya pādau pituragryatējāḥ jagrāha mātuḥ punarēva pādau ।
pādau rumāyāścha nipīḍayitvā nivēdayāmāsa tatastamartham ॥ 37 ॥
sa nidrāmadasaṃvītō vānarō na vibuddhavān ।
babhūva madamattaścha madanēna cha mōhitaḥ ॥ 38 ॥
tataḥ kilakilāṃ chakrurlakṣmaṇaṃ prēkṣya vānarāḥ ।
prasādayantastaṃ kruddhaṃ bhayamōhitachētasaḥ ॥ 39 ॥
tē mahaughanibhaṃ dṛṣṭvā vajrāśanisamasvanam ।
siṃhanādaṃ samaṃ chakrurlakṣmaṇasya samīpataḥ ॥ 40 ॥
tēna śabdēna mahatā pratyabudhyata vānaraḥ ।
madavihvalatāmrākṣō vyākulasragvibhūṣaṇaḥ ॥ 41 ॥
athāṅgadavachaḥ śrutvā tēnaiva cha samāgatau ।
mantriṇau vānarēndrasya sammatau dāradarśinau ॥ 42 ॥
plakṣaśchaiva prabhāvaścha mantriṇāvarthadharmayōḥ ।
vaktumuchchāvachaṃ prāptaṃ lakṣmaṇaṃ tau śaśaṃsatuḥ ॥ 43 ॥
prasādayitvā sugrīvaṃ vachanaissāmaniśchitaiḥ ।
āsīnaṃ paryupāsīnau yathā śakraṃ marutpatim ॥ 44 ॥
satyasandhau mahābhāgau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ।
vayasyabhāvaṃ samprāptau rājyārhau rājyadāyinau ॥ 45 ॥
tayōrēkō dhanuṣpāṇirdvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ ।
yasya bhītāḥ pravēpantō nādānmuñchanti vānarāḥ ॥ 46 ॥
sa ēṣa rāghavabhrātā lakṣmaṇō vākyasārathiḥ ।
vyavasāyarathaḥ prāptastasya rāmasya śāsanāt ॥ 47 ॥
ayaṃ cha dayitō rājaṃstārāyā stanayō'ṅgadaḥ ।
lakṣmaṇēna sakāśaṃ tē prēṣitastvarayā'nagha ॥ 48 ॥
sō'yaṃ rōṣaparītākṣō dvāri tiṣṭhati vīryavān ।
vānarānvānarapatē chakṣuṣā pradahanniva ॥ 49 ॥
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputrassahabandhubhiḥ ।
gachCha śīghraṃ mahārāja rōṣō hyasya nivartyatām ॥ 50 ॥
yadāha rāmō dharmātmā tatkuruṣva samāhitaḥ ।
rājaṃ stiṣṭhasva samayē bhava satyapratiśravāḥ ॥ 51 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē kiṣkindhākāṇḍē ēkatriṃśassargaḥ ॥