ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിംധാകാംഡമ് ।
അഥ ഏകത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।
സ കാമിനം ദീനമദീനസത്ത്വം ശോകാഭിപന്നം സമുദീര്ണകോപമ് ।
നരേംദ്രസൂനുര്നരദേവപുത്രം രാമാനുജഃ പൂർവജമിത്യുവാച ॥ 1 ॥
ന വാനരഃ സ്ഥാസ്യതി സാധുവൃത്തേ ന മംസ്യതേ കര്മഫലാനുഷംഗാന് ।
ന ഭോജ്യതേ വാനരരാജ്യലക്ഷ്മീം തഥാഹി നാഭിക്രമതേഽസ്യ ബുദ്ധിഃ ॥ 2 ॥
മതിക്ഷയാദ്ഗ്രാമ്യസുഖേഷു സക്ത സ്തവ പ്രസാദാപ്രതികാരബുദ്ധിഃ ।
ഹതോഽഗ്രജം പശ്യതു വീര തസ്യ ന രാജ്യമേവം വിഗുണസ്യ ദേയമ് ॥ 3 ॥
ന ധാരയേ കോപമുദീര്ണവേഗം നിഹന്മി സുഗ്രീവമസത്യമദ്യ ।
ഹരിപ്രവീരൈസ്സഹ വാലിപുത്രോ നരേംദ്രപത്ന്യാ വിചയം കരോതു ॥ 4 ॥
തമാത്തബാണാസനമുത്പതംതം നിവേദിതാര്ഥം രണചംഡകോപമ് ।
ഉവാച രാമഃ പരവീരഹംതാ സ്വവേക്ഷിതം സാനുനയം ച വാക്യമ് ॥ 5 ॥
ന ഹി വൈ ത്വദ്വിധോ ലോകേ പാപമേവം സമാചരേത് ।
പാപമാര്യേണ യോ ഹംതി സ വീരഃ പുരുഷോത്തമഃ ॥ 6 ॥
നേദമത്ര ത്വയാ ഗ്രാഹ്യം സാധുവൃത്തേന ലക്ഷ്മണ ।
താം പ്രീതിമനുവര്തസ്വ പൂർവവൃത്തം ച സംഗതമ് ॥ 7 ॥
സാമോപഹിതയാ വാചാ രൂക്ഷാണി പരിവര്ജയന് ।
വക്തുമര്ഹസി സുഗ്രീവം വ്യതീതം കാലപര്യയേ ॥ 8 ॥
സോഽഗ്രജേനാനുശിഷ്ടാര്ഥോ യഥാവത്പുരുഷര്ഷഭഃ ।
പ്രവിവേശ പുരീം വീരോ ലക്ഷ്മണഃ പരവീരഹാ ॥ 9 ॥
തതശ്ശുഭമതിഃ പ്രാജ്ഞോ ഭ്രാതുഃ പ്രിയഹിതേ രതഃ ।
ലക്ഷ്മണഃ പ്രതിസംരബ്ധോ ജഗാമ ഭവനം കപേഃ ॥ 10 ॥
ശക്രബാണാസനപ്രഖ്യം ധനുഃ കാലാംതകോപമഃ ।
പ്രഗൃഹ്യ ഗിരിശൃംഗാഭം മംദരഃ സാനുമാനിവ ॥ 11 ॥
യഥോക്തകാരീ വചനമുത്തരം ചൈവ സോത്തരമ് ।
ബൃഹസ്പതിസമോ ബുദ്ധ്യാ മത്വാ രാമാനുജസ്തദാ ॥ 12 ॥
കാമക്രോധസമുത്ഥേന ഭ്രാതുഃ കോപാഗ്നിനാ വൃതഃ ।
പ്രഭംജന ഇവാപ്രീതഃ പ്രയയൌ ലക്ഷ്മണസ്തദാ ॥ 13 ॥
സാലതാലാശ്വകര്ണാംശ്ച തരസാ പാതയന്ബഹൂന് ।
പര്യസ്യന്ഗിരികൂടാനി ദ്രുമാനന്യാംശ്ച വേഗതഃ ॥ 14 ॥
ശിലാശ്ച ശകലീകുർവന്പദ്ഭ്യാം ഗജ ഇവാശുഗഃ ।
ദൂരാമേകപദം ത്യക്ത്വാ യയൌ കാര്യവശാദ്ദ്രുതമ് ॥ 15 ॥
താമപശ്യദ്ബലാകീര്ണാം ഹരിരാജമഹാപുരീമ് ।
ദുര്ഗാമിക്ഷ്വാകുശാര്ദൂലഃ കിഷ്കിംധാം ഗിരിസംഗടേ ॥ 16 ॥
രോഷാത്പ്രസ്ഫുരമാണോഷ്ഠ സ്സുഗ്രീവം പ്രതി ലക്ഷ്മണഃ ।
ദദര്ശ വാനരാന്ഭീമാകനിഷ്കിംധായാ ബഹിശ്ചരാന് ॥ 17 ॥
തം ദൃഷ്ട്വാ വാനരാസ്സർവേ ലക്ഷ്മണം പുരുഷര്ഷഭമ് ।
ശൈലശൃംഗാണി ശതശഃ പ്രവൃദ്ധാംശ്ച മഹീരുഹാന് ॥ 18 ॥
ജഗൃഹുഃ കുംജരപ്രഖ്യാ വാനരാഃ പർവതാംതരേ ।
താന്ഗൃഹീതപ്രഹരണാന്സർവാംദൃഷ്ട്വാ തു ലക്ഷ്മണഃ ॥ 19 ॥
ബഭൂവ ദ്വിഗുണം ക്രുദ്ധോ ബഹ്വിംധന ഇവാനലഃ ।
തം തേ ഭയപരീതാംഗാഃ ക്രുദ്ധം ദൃഷ്ട്വാ പ്ലവംഗമാഃ ॥ 20 ॥
കാലമൃത്യുയുഗാംതാഭം ശതശോ വിദ്രുതാ ദിശഃ ।
തതസ്സുഗ്രീവഭവനം പ്രവിശ്യ ഹരിപുംഗവാഃ ॥ 21 ॥
ക്രോധമാഗമനം ചൈവ ലക്ഷ്മണസ്യ ന്യവേദയന് ।
താരയാ സഹിതഃ കാമീ സക്തഃ കപിവൃഷോ രഹഃ ॥ 22 ॥
ന തേഷാം കപിവീരാണാം ശുശ്രാവ വചനം തദാ ।
തതസ്സചിവസംദിഷ്ടാ ഹരയോ രോമഹര്ഷണാഃ ।
ഗിരികുംജര മേഘാഭാ നഗര്യാ നിര്യയുസ്തദാ ॥ 23 ॥
നഖദംഷ്ട്രായുധാ ഘോരാസ്സർവേ വികൃതദര്ശനാഃ ॥ 24 ॥
സർവേ ശാര്ദൂലദര്പാശ്ച സർവേ ച വികൃതാനനാഃ ।
ദശനാഗബലാഃ കേചിത്കേചിദ്ദശഗുണോത്തരാഃ ॥ 25 ॥
കേചിന്നാഗസഹസ്രസ്യ ബഭൂവുസ്തുല്യവിക്രമാഃ ।
കൃത്സ്നാംഹി കപിഭിർവ്യാപ്താം ദ്രുമഹസ്സൈര്മഹാബലൈഃ ॥ 26 ॥
അപശ്യല്ലക്ഷ്മണഃ ക്രുദ്ധഃ കിഷ്കിംധാം താം ദുരാസദാമ് ।
തതസ്തേ ഹരയസ്സർവേ പ്രാകാരപരിഘാംതരാത് ॥ 27 ॥
നിഷ്ക്രമ്യോദഗ്രസത്ത്വാസ്തു തസ്ഥുരാവിഷ്കൃതം തദാ ।
സുഗ്രീവസ്യ പ്രമാദം ച പൂർവജം ചാര്തമാത്മവാന് ॥ 28 ॥
ബുദ്ധ്വാ കോപവശം വീരഃ പുനരേവ ജഗാമ സഃ ।
സ ദീര്ഘോഷ്ണമഹോച്ഛവാസഃ കോപസംരക്തലോചനഃ ॥ 29 ॥
ബഭൂവ നരശാര്ദൂല സ്സധൂമ ഇവ പാവകഃ ।
ബാണശല്യസ്ഫുരജ്ജിഹ്വസ്സായകാസനഭോഗവാന് ॥ 30 ॥
സ്വതേജോവിഷസംഘാതഃ പംചാസ്യ ഇവ പന്നഗഃ ।
തം ദീപ്തമിവ കാലാഗ്നിം നാഗേംദ്രമിവ കോപിതമ് ॥ 31 ॥
സമാസാദ്യാംഗദസ്ത്രാസാദ്വിഷാദമഗമദ്ഭൃശമ് ।
സോഽംഗദം രോഷതാമ്രാക്ഷസ്സംദിദേശ മഹായശാഃ ॥ 32 ॥
സുഗ്രീവഃ കഥ്യതാം വത്സ മമാഗമനമിത്യുത ।
ഏഷ രാമാനുജഃ പ്രാപ്തസ്വത്സകാശമരിംദമ ॥ 33 ॥
ഭ്രാതുർവ്യസനസംതപ്തോ ദ്വാരി തിഷ്ഠതി ലക്ഷ്മണഃ ।
തസ്യ വാക്യം യദി രുചിഃ ക്രിയതാം സാധു വാനര ॥ 34 ॥
ഇത്യുക്ത്വാ ശീഘ്രമാഗച്ഛ വത്സ വാക്യമരിംദമ ।
ലക്ഷ്മണസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ശോകാവിഷ്ടോഽംഗദോഽബ്രവീത് ।
പിതുസ്സമീപമാഗമ്യ സൌമിത്രിരയമാഗതഃ ॥ 35 ॥
അഥാംഗദസ്തസ്യ വചോ നിശമ്യ സംഭ്രാംതഭാവഃ പരിദീനവക്ത്രഃ ।
നിപത്യ തൂര്ണം നൃപതേസ്തരസ്വീ തതഃ രുമായാശ്ചരണൌ വവംദേ ॥ 36 ॥
സംംഗൃഹ്യ പാദൌ പിതുരഗ്ര്യതേജാഃ ജഗ്രാഹ മാതുഃ പുനരേവ പാദൌ ।
പാദൌ രുമായാശ്ച നിപീഡയിത്വാ നിവേദയാമാസ തതസ്തമര്ഥമ് ॥ 37 ॥
സ നിദ്രാമദസംവീതോ വാനരോ ന വിബുദ്ധവാന് ।
ബഭൂവ മദമത്തശ്ച മദനേന ച മോഹിതഃ ॥ 38 ॥
തതഃ കിലകിലാം ചക്രുര്ലക്ഷ്മണം പ്രേക്ഷ്യ വാനരാഃ ।
പ്രസാദയംതസ്തം ക്രുദ്ധം ഭയമോഹിതചേതസഃ ॥ 39 ॥
തേ മഹൌഘനിഭം ദൃഷ്ട്വാ വജ്രാശനിസമസ്വനമ് ।
സിംഹനാദം സമം ചക്രുര്ലക്ഷ്മണസ്യ സമീപതഃ ॥ 40 ॥
തേന ശബ്ദേന മഹതാ പ്രത്യബുധ്യത വാനരഃ ।
മദവിഹ്വലതാമ്രാക്ഷോ വ്യാകുലസ്രഗ്വിഭൂഷണഃ ॥ 41 ॥
അഥാംഗദവചഃ ശ്രുത്വാ തേനൈവ ച സമാഗതൌ ।
മംത്രിണൌ വാനരേംദ്രസ്യ സമ്മതൌ ദാരദര്ശിനൌ ॥ 42 ॥
പ്ലക്ഷശ്ചൈവ പ്രഭാവശ്ച മംത്രിണാവര്ഥധര്മയോഃ ।
വക്തുമുച്ചാവചം പ്രാപ്തം ലക്ഷ്മണം തൌ ശശംസതുഃ ॥ 43 ॥
പ്രസാദയിത്വാ സുഗ്രീവം വചനൈസ്സാമനിശ്ചിതൈഃ ।
ആസീനം പര്യുപാസീനൌ യഥാ ശക്രം മരുത്പതിമ് ॥ 44 ॥
സത്യസംധൌ മഹാഭാഗൌ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ।
വയസ്യഭാവം സംപ്രാപ്തൌ രാജ്യാര്ഹൌ രാജ്യദായിനൌ ॥ 45 ॥
തയോരേകോ ധനുഷ്പാണിര്ദ്വാരി തിഷ്ഠതി ലക്ഷ്മണഃ ।
യസ്യ ഭീതാഃ പ്രവേപംതോ നാദാന്മുംചംതി വാനരാഃ ॥ 46 ॥
സ ഏഷ രാഘവഭ്രാതാ ലക്ഷ്മണോ വാക്യസാരഥിഃ ।
വ്യവസായരഥഃ പ്രാപ്തസ്തസ്യ രാമസ്യ ശാസനാത് ॥ 47 ॥
അയം ച ദയിതോ രാജംസ്താരായാ സ്തനയോഽംഗദഃ ।
ലക്ഷ്മണേന സകാശം തേ പ്രേഷിതസ്ത്വരയാഽനഘ ॥ 48 ॥
സോഽയം രോഷപരീതാക്ഷോ ദ്വാരി തിഷ്ഠതി വീര്യവാന് ।
വാനരാന്വാനരപതേ ചക്ഷുഷാ പ്രദഹന്നിവ ॥ 49 ॥
തസ്യ മൂര്ധ്നാ പ്രണമ്യ ത്വം സപുത്രസ്സഹബംധുഭിഃ ।
ഗച്ഛ ശീഘ്രം മഹാരാജ രോഷോ ഹ്യസ്യ നിവര്ത്യതാമ് ॥ 50 ॥
യദാഹ രാമോ ധര്മാത്മാ തത്കുരുഷ്വ സമാഹിതഃ ।
രാജം സ്തിഷ്ഠസ്വ സമയേ ഭവ സത്യപ്രതിശ്രവാഃ ॥ 51 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിംധാകാംഡേ ഏകത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥
