શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ એકત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
સ કામિનં દીનમદીનસત્ત્વં શોકાભિપન્નં સમુદીર્ણકોપમ્ ।
નરેંદ્રસૂનુર્નરદેવપુત્રં રામાનુજઃ પૂર્વજમિત્યુવાચ ॥ 1 ॥
ન વાનરઃ સ્થાસ્યતિ સાધુવૃત્તે ન મંસ્યતે કર્મફલાનુષંગાન્ ।
ન ભોજ્યતે વાનરરાજ્યલક્ષ્મીં તથાહિ નાભિક્રમતેઽસ્ય બુદ્ધિઃ ॥ 2 ॥
મતિક્ષયાદ્ગ્રામ્યસુખેષુ સક્ત સ્તવ પ્રસાદાપ્રતિકારબુદ્ધિઃ ।
હતોઽગ્રજં પશ્યતુ વીર તસ્ય ન રાજ્યમેવં વિગુણસ્ય દેયમ્ ॥ 3 ॥
ન ધારયે કોપમુદીર્ણવેગં નિહન્મિ સુગ્રીવમસત્યમદ્ય ।
હરિપ્રવીરૈસ્સહ વાલિપુત્રો નરેંદ્રપત્ન્યા વિચયં કરોતુ ॥ 4 ॥
તમાત્તબાણાસનમુત્પતંતં નિવેદિતાર્થં રણચંડકોપમ્ ।
ઉવાચ રામઃ પરવીરહંતા સ્વવેક્ષિતં સાનુનયં ચ વાક્યમ્ ॥ 5 ॥
ન હિ વૈ ત્વદ્વિધો લોકે પાપમેવં સમાચરેત્ ।
પાપમાર્યેણ યો હંતિ સ વીરઃ પુરુષોત્તમઃ ॥ 6 ॥
નેદમત્ર ત્વયા ગ્રાહ્યં સાધુવૃત્તેન લક્ષ્મણ ।
તાં પ્રીતિમનુવર્તસ્વ પૂર્વવૃત્તં ચ સંગતમ્ ॥ 7 ॥
સામોપહિતયા વાચા રૂક્ષાણિ પરિવર્જયન્ ।
વક્તુમર્હસિ સુગ્રીવં વ્યતીતં કાલપર્યયે ॥ 8 ॥
સોઽગ્રજેનાનુશિષ્ટાર્થો યથાવત્પુરુષર્ષભઃ ।
પ્રવિવેશ પુરીં વીરો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ॥ 9 ॥
તતશ્શુભમતિઃ પ્રાજ્ઞો ભ્રાતુઃ પ્રિયહિતે રતઃ ।
લક્ષ્મણઃ પ્રતિસંરબ્ધો જગામ ભવનં કપેઃ ॥ 10 ॥
શક્રબાણાસનપ્રખ્યં ધનુઃ કાલાંતકોપમઃ ।
પ્રગૃહ્ય ગિરિશૃંગાભં મંદરઃ સાનુમાનિવ ॥ 11 ॥
યથોક્તકારી વચનમુત્તરં ચૈવ સોત્તરમ્ ।
બૃહસ્પતિસમો બુદ્ધ્યા મત્વા રામાનુજસ્તદા ॥ 12 ॥
કામક્રોધસમુત્થેન ભ્રાતુઃ કોપાગ્નિના વૃતઃ ।
પ્રભંજન ઇવાપ્રીતઃ પ્રયયૌ લક્ષ્મણસ્તદા ॥ 13 ॥
સાલતાલાશ્વકર્ણાંશ્ચ તરસા પાતયન્બહૂન્ ।
પર્યસ્યન્ગિરિકૂટાનિ દ્રુમાનન્યાંશ્ચ વેગતઃ ॥ 14 ॥
શિલાશ્ચ શકલીકુર્વન્પદ્ભ્યાં ગજ ઇવાશુગઃ ।
દૂરામેકપદં ત્યક્ત્વા યયૌ કાર્યવશાદ્દ્રુતમ્ ॥ 15 ॥
તામપશ્યદ્બલાકીર્ણાં હરિરાજમહાપુરીમ્ ।
દુર્ગામિક્ષ્વાકુશાર્દૂલઃ કિષ્કિંધાં ગિરિસંગટે ॥ 16 ॥
રોષાત્પ્રસ્ફુરમાણોષ્ઠ સ્સુગ્રીવં પ્રતિ લક્ષ્મણઃ ।
દદર્શ વાનરાન્ભીમાકનિષ્કિંધાયા બહિશ્ચરાન્ ॥ 17 ॥
તં દૃષ્ટ્વા વાનરાસ્સર્વે લક્ષ્મણં પુરુષર્ષભમ્ ।
શૈલશૃંગાણિ શતશઃ પ્રવૃદ્ધાંશ્ચ મહીરુહાન્ ॥ 18 ॥
જગૃહુઃ કુંજરપ્રખ્યા વાનરાઃ પર્વતાંતરે ।
તાન્ગૃહીતપ્રહરણાન્સર્વાંદૃષ્ટ્વા તુ લક્ષ્મણઃ ॥ 19 ॥
બભૂવ દ્વિગુણં ક્રુદ્ધો બહ્વિંધન ઇવાનલઃ ।
તં તે ભયપરીતાંગાઃ ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા પ્લવંગમાઃ ॥ 20 ॥
કાલમૃત્યુયુગાંતાભં શતશો વિદ્રુતા દિશઃ ।
તતસ્સુગ્રીવભવનં પ્રવિશ્ય હરિપુંગવાઃ ॥ 21 ॥
ક્રોધમાગમનં ચૈવ લક્ષ્મણસ્ય ન્યવેદયન્ ।
તારયા સહિતઃ કામી સક્તઃ કપિવૃષો રહઃ ॥ 22 ॥
ન તેષાં કપિવીરાણાં શુશ્રાવ વચનં તદા ।
તતસ્સચિવસંદિષ્ટા હરયો રોમહર્ષણાઃ ।
ગિરિકુંજર મેઘાભા નગર્યા નિર્યયુસ્તદા ॥ 23 ॥
નખદંષ્ટ્રાયુધા ઘોરાસ્સર્વે વિકૃતદર્શનાઃ ॥ 24 ॥
સર્વે શાર્દૂલદર્પાશ્ચ સર્વે ચ વિકૃતાનનાઃ ।
દશનાગબલાઃ કેચિત્કેચિદ્દશગુણોત્તરાઃ ॥ 25 ॥
કેચિન્નાગસહસ્રસ્ય બભૂવુસ્તુલ્યવિક્રમાઃ ।
કૃત્સ્નાંહિ કપિભિર્વ્યાપ્તાં દ્રુમહસ્સૈર્મહાબલૈઃ ॥ 26 ॥
અપશ્યલ્લક્ષ્મણઃ ક્રુદ્ધઃ કિષ્કિંધાં તાં દુરાસદામ્ ।
તતસ્તે હરયસ્સર્વે પ્રાકારપરિઘાંતરાત્ ॥ 27 ॥
નિષ્ક્રમ્યોદગ્રસત્ત્વાસ્તુ તસ્થુરાવિષ્કૃતં તદા ।
સુગ્રીવસ્ય પ્રમાદં ચ પૂર્વજં ચાર્તમાત્મવાન્ ॥ 28 ॥
બુદ્ધ્વા કોપવશં વીરઃ પુનરેવ જગામ સઃ ।
સ દીર્ઘોષ્ણમહોચ્છવાસઃ કોપસંરક્તલોચનઃ ॥ 29 ॥
બભૂવ નરશાર્દૂલ સ્સધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
બાણશલ્યસ્ફુરજ્જિહ્વસ્સાયકાસનભોગવાન્ ॥ 30 ॥
સ્વતેજોવિષસંઘાતઃ પંચાસ્ય ઇવ પન્નગઃ ।
તં દીપ્તમિવ કાલાગ્નિં નાગેંદ્રમિવ કોપિતમ્ ॥ 31 ॥
સમાસાદ્યાંગદસ્ત્રાસાદ્વિષાદમગમદ્ભૃશમ્ ।
સોઽંગદં રોષતામ્રાક્ષસ્સંદિદેશ મહાયશાઃ ॥ 32 ॥
સુગ્રીવઃ કથ્યતાં વત્સ મમાગમનમિત્યુત ।
એષ રામાનુજઃ પ્રાપ્તસ્વત્સકાશમરિંદમ ॥ 33 ॥
ભ્રાતુર્વ્યસનસંતપ્તો દ્વારિ તિષ્ઠતિ લક્ષ્મણઃ ।
તસ્ય વાક્યં યદિ રુચિઃ ક્રિયતાં સાધુ વાનર ॥ 34 ॥
ઇત્યુક્ત્વા શીઘ્રમાગચ્છ વત્સ વાક્યમરિંદમ ।
લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શોકાવિષ્ટોઽંગદોઽબ્રવીત્ ।
પિતુસ્સમીપમાગમ્ય સૌમિત્રિરયમાગતઃ ॥ 35 ॥
અથાંગદસ્તસ્ય વચો નિશમ્ય સંભ્રાંતભાવઃ પરિદીનવક્ત્રઃ ।
નિપત્ય તૂર્ણં નૃપતેસ્તરસ્વી તતઃ રુમાયાશ્ચરણૌ વવંદે ॥ 36 ॥
સંંગૃહ્ય પાદૌ પિતુરગ્ર્યતેજાઃ જગ્રાહ માતુઃ પુનરેવ પાદૌ ।
પાદૌ રુમાયાશ્ચ નિપીડયિત્વા નિવેદયામાસ તતસ્તમર્થમ્ ॥ 37 ॥
સ નિદ્રામદસંવીતો વાનરો ન વિબુદ્ધવાન્ ।
બભૂવ મદમત્તશ્ચ મદનેન ચ મોહિતઃ ॥ 38 ॥
તતઃ કિલકિલાં ચક્રુર્લક્ષ્મણં પ્રેક્ષ્ય વાનરાઃ ।
પ્રસાદયંતસ્તં ક્રુદ્ધં ભયમોહિતચેતસઃ ॥ 39 ॥
તે મહૌઘનિભં દૃષ્ટ્વા વજ્રાશનિસમસ્વનમ્ ।
સિંહનાદં સમં ચક્રુર્લક્ષ્મણસ્ય સમીપતઃ ॥ 40 ॥
તેન શબ્દેન મહતા પ્રત્યબુધ્યત વાનરઃ ।
મદવિહ્વલતામ્રાક્ષો વ્યાકુલસ્રગ્વિભૂષણઃ ॥ 41 ॥
અથાંગદવચઃ શ્રુત્વા તેનૈવ ચ સમાગતૌ ।
મંત્રિણૌ વાનરેંદ્રસ્ય સમ્મતૌ દારદર્શિનૌ ॥ 42 ॥
પ્લક્ષશ્ચૈવ પ્રભાવશ્ચ મંત્રિણાવર્થધર્મયોઃ ।
વક્તુમુચ્ચાવચં પ્રાપ્તં લક્ષ્મણં તૌ શશંસતુઃ ॥ 43 ॥
પ્રસાદયિત્વા સુગ્રીવં વચનૈસ્સામનિશ્ચિતૈઃ ।
આસીનં પર્યુપાસીનૌ યથા શક્રં મરુત્પતિમ્ ॥ 44 ॥
સત્યસંધૌ મહાભાગૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
વયસ્યભાવં સંપ્રાપ્તૌ રાજ્યાર્હૌ રાજ્યદાયિનૌ ॥ 45 ॥
તયોરેકો ધનુષ્પાણિર્દ્વારિ તિષ્ઠતિ લક્ષ્મણઃ ।
યસ્ય ભીતાઃ પ્રવેપંતો નાદાન્મુંચંતિ વાનરાઃ ॥ 46 ॥
સ એષ રાઘવભ્રાતા લક્ષ્મણો વાક્યસારથિઃ ।
વ્યવસાયરથઃ પ્રાપ્તસ્તસ્ય રામસ્ય શાસનાત્ ॥ 47 ॥
અયં ચ દયિતો રાજંસ્તારાયા સ્તનયોઽંગદઃ ।
લક્ષ્મણેન સકાશં તે પ્રેષિતસ્ત્વરયાઽનઘ ॥ 48 ॥
સોઽયં રોષપરીતાક્ષો દ્વારિ તિષ્ઠતિ વીર્યવાન્ ।
વાનરાન્વાનરપતે ચક્ષુષા પ્રદહન્નિવ ॥ 49 ॥
તસ્ય મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ત્વં સપુત્રસ્સહબંધુભિઃ ।
ગચ્છ શીઘ્રં મહારાજ રોષો હ્યસ્ય નિવર્ત્યતામ્ ॥ 50 ॥
યદાહ રામો ધર્માત્મા તત્કુરુષ્વ સમાહિતઃ ।
રાજં સ્તિષ્ઠસ્વ સમયે ભવ સત્યપ્રતિશ્રવાઃ ॥ 51 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે એકત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
