śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē kiṣkindhākāṇḍam ।
atha aṣṭādaśassargaḥ ।
ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam ।
paruṣaṃ vālinā rāmō nihatēna vichētasā ॥ 1 ॥
taṃ niṣprabhamivādityaṃ muktatōyamivāmbudam ।
uktavākyaṃ hariśrēṣṭhamupaśāntamivānalam ॥ 2 ॥
dharmārthaguṇasampannaṃ harīśvaramanuttamam ।
adhikṣiptastadā rāmaḥ paśchādvālinamabravīt ॥ 3 ॥
dharmamarthaṃ cha kāmaṃ cha samayaṃ chāpi laukikam ।
avijñāya kathaṃ bālyānmāmihādya vigarhasē ॥ 4 ॥
apṛṣṭvā buddhisampannānvṛddhānāchāryasammatān ।
saumya vānarachāpalyātkiṃ māvaktumihēchChasi ॥ 5 ॥
ikṣvākūṇāmiyaṃ bhūmissaśailavanakānanā ।
mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahapragrahāvapi ॥ 6 ॥
tāṃ pālayati dharmātmā bharatassatyavāgṛjuḥ ।
dharmakāmārthatattvajñō nigrahānugrahē rataḥ ॥ 7 ॥
nayaścha vinayaśchōbhau yasminsatyaṃ cha susthitam ।
vikramaścha yathā dṛṣṭassa rājā dēśakālavit ॥ 8 ॥
tasya dharmakṛtādēśā vayamanyē cha pārthivāḥ ।
charāmō vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasantānamichChavaḥ ॥ 9 ॥
tasminnṛpatiśārdūlē bharatē dharmavatsalē ।
pālayatyakhilāṃ bhūmiṃ kaścharēddharmanigraham ॥ 10 ॥
tē vayaṃ dharmavibhraṣṭaṃ svadharmē paramē sthitāḥ ।
bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmō yathāvidhi ॥ 11 ॥
tvaṃ tu saṅkliṣṭadharmā cha karmaṇā cha vigarhitaḥ ।
kāmatantrapradhānaścha na sthitō rājavartmani ॥ 12 ॥
jyēṣṭhō bhrātā pitā chaiva yaścha vidyāṃ prayachChati ।
trayastē pitarō jñēyā dharmyē cha pathi vartinaḥ ॥ 13 ॥
yavīyānātmanaḥ putraśaśiṣyaśchāpi guṇōditaḥ ।
putravattē trayaśchintyā dharmaśchēdatrakāraṇam ॥ 14 ॥
sūkṣmaḥ paramadurajēyassatāṃ dharmaḥ plavaṅgama ।
hṛdisthassarvabhūtānāmātmā vēda śubhāśubham ॥ 15 ॥
chapalaśchapalaissārdhaṃ vānarairakṛtātmabhiḥ ।
jātyandha iva jātyandhairmantrayan prēkṣasē nu kim ॥ 16 ॥
ahaṃ tu vyaktatāmasya vachanasya bravīmi tē ।
na hi māṃ kēvalaṃ rōṣāttvaṃ vigarhitumarhasi ॥ 17 ॥
tadētatkāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ ।
bhrāturvartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam ॥ 18 ॥
asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ ।
rumāyāṃ vartasē kāmātsnuṣāyāṃ pāpakarmakṛt ॥ 19 ॥
tadvyatītasya tē dharmātkāmavṛttasya vānara ।
bhrātṛbhāryāvamarśē'smindaṇḍō'yaṃ pratipāditaḥ ॥ 20 ॥
na hi dharmaviruddhasya lōkavṛttādapēyuṣaḥ ।
daṇḍādanyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa ॥ 21 ॥
na hi tē marṣayē pāpaṃ kṣatriyō'haṃ kulōdbhavaḥ ।
aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpyanujasya yaḥ ॥ 22 ॥
pracharēta naraḥ kāmāttasya daṇḍō vadhaḥ smṛtaḥ ।
bharatastu mahīpālō vayaṃ tvādēśavartinaḥ ॥ 23 ॥
tvaṃ tu dharmādatikrāntaḥ kathaṃ śakyaṃ upēkṣitum ।
gurūrdharmavyatikrāntaṃ prājñō dharmēṇa pālayan ॥ 24 ॥
bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahē paryavasthitaḥ ।
vayaṃ tu bharatādēśa vidhiṃ kṛtvā harīśvara ।
tvadvidhānbhinnamaryādānniyantuparyavasthitāḥ ॥ 25 ॥
sugrīvēṇa cha mē sakhyaṃ lakṣmaṇēna yathā tathā ।
dārarājyanimittaṃ cha niḥśrēyasi rata ssa mē ॥ 26 ॥
pratijñā cha mayā dattā tadā vānarasannidhau ।
pratijñā cha kathaṃ śakyā madvidhēnānavēkṣitum ॥ 27 ॥
tadēbhiḥ kāraṇaissarvairmahadbhirdharmasaṃhitaiḥ ॥ 28 ॥
śāsanaṃ tapa yadyuktaṃ tadbhavānanumanyatām ।
sarvathā dharma ityēva draṣṭavyastava nigrahaḥ ॥ 29 ॥
vayasyasyōpakartavyaṃ dharmamēvānupaśyataḥ ।
śakyaṃ tvayā'pi tatkāryaṃ dharmamēvānupaśyatā ॥ 30 ॥
śrūyatē manunā gītau ślōkau chāritravatsalau ।
gṛhītau dharmakuśalaistattathā charitaṃ harē ॥ 31 ॥
rājabhirdhṛtadaṇḍāstu kṛtvā pāpāni mānavāḥ ।
nirmalāssvargamāyānti santassukṛtinō yathā ॥ 32 ॥
śāsanādvā'pimōkṣādvā stēnaḥ stēyādvimuchyatē ।
rājātvaśāsanpāpasya tadavāpnōti kilbiṣam ॥ 33 ॥
āryēṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghōramīpsitam ।
śramaṇēna kṛtē pāpē yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā ॥ 34 ॥
anyairapi kṛtaṃ pāpaṃ pramattairvasudhādhipaiḥ ।
prāyaśchittaṃ cha kurvanti tēna tachChāmyatē rajaḥ ॥ 35 ॥
tadalaṃ paritāpēna dharmataḥ parikalpitaḥ ।
vadhō vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśē sthitāḥ ॥ 36 ॥
śṛṇu chāpyaparaṃ bhūyaḥ kāraṇaṃ haripuṅgava ।
yachChrutvā hētumadvīra na manyuṃ kartumarhasi ॥ 37 ॥
na mē tatra manastāpō na manyurharipuṅgava ।
vāgurābhiścha pāśaiścha kūṭaiścha vividhairnarāḥ ॥ 38 ॥
pratichChannāścha dṛśyāścha gṛhṇanti subahūnmṛgān ।
pradhāvitānvā vitrastānvisrabdhāṃśchāpi niṣṭhitān ॥ 39 ॥
pramattānapramattānvā narā māṃsārthinō bhṛśam ।
vidhyanti vimukhāṃśchāpi na cha dōṣō'tra vidyatē ॥ 40 ॥
yānti rājarṣayaśchātra mṛgayāṃ dharmakōvidāḥ ।
tasmāttvaṃ nihatō yuddhē mayā bāṇēna vānara ॥ 41 ॥
ayudhyanpratiyudhyanvā yasmāchChākhāmṛgō hyasi ।
durlabhasya cha dharmasya jīvitasya śubhasya cha ॥ 42 ॥
rājānō vānaraśrēṣṭha pradātārō na saṃśayaḥ ।
tānna hiṃsyānna chākrōśēnnākṣipēnnāpriyaṃ vadēt ॥ 43 ॥
dēvā mānuṣarūpēṇa charantyētē mahītalē ।
tvaṃ tu dharmamavijñāya kēvalaṃ rōṣamāsthitaḥ ॥ 44 ॥
pradūṣayasi māṃ dharmē pitṛpaitāmahē sthitam ।
ēvamuktastu rāmēṇa vālī pravyathitō bhṛśam ॥ 45 ॥
na dōṣaṃ rāghavē dadhyau dharmē'dhigataniśchayaḥ ।
pratyuvācha tatō rāmaṃ prāñjalirvānarēśvaraḥ ॥ 46 ॥
yattvamāttha naraśrēṣṭha tadēvaṃ nātra saṃśayaḥ ।
prativaktuṃ prakṛṣṭē hi nāpakṛṣṭastu śaknuyāt ॥ 47 ॥
yadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādādvākyamapriyam ।
tatrāpi khalu mē dōṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava ।
tadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādāduktamapriyam ।
tatrāpi khalu mē dōṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava ॥ 48 ॥
tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ cha hitē rataḥ ।
kāryakāraṇasiddhau cha prasannā buddhiravyayā ॥ 49 ॥
māmapyagatadharmāṇaṃ vyatikrāntapuraskṛtam ।
dharmasaṃhitayā vāchā dharmajña paripālaya ॥ 50 ॥
na tvātmānamahaṃ śōchē na tārāṃ na cha bāndhavān ।
yathā putraṃ guṇajyēṣṭhamaṅgadaṃ kanakāṅgadam ॥ 51 ॥
sa mamādarśanāddīnō bālyātprabhṛti lālitaḥ ।
taṭāka iva pītāmburupaśōṣaṃ gamiṣyati ॥ 52 ॥
bālaśchākṛtabuddhiścha ēkaputraścha mē priyaḥ ।
tārēyō rāma bhavatā rakṣaṇīyō mahābalaḥ ॥ 53 ॥
sugrīvē chāṅgadē chaiva vidhatsva matimuttamām ।
tvaṃ hi śāstā cha gōptā cha kāryākāryavidhau sthitaḥ ॥ 54 ॥
yā tē narapatē vṛttirbharatē lakṣmaṇē cha yā ।
sugrīvē chāṅgadē rājaṃstāṃ tvamādhātumihāsi ॥ 55 ॥
maddōṣakṛtadōṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm ।
sugrīvō nāvamanyēta tathā'vasthātumarhasi ॥ 56 ॥
tvayā hyanugṛhītēna rājyaṃ śakyamupāsitum ॥ 57 ॥
tvadvaśē vartamānēna tava chittānuvartinā ।
śakyaṃ divaṃ chārjayituṃ vasudhāṃ chāpi śāsitum ॥ 58 ॥
tvattō'haṃ vadhamākāṅkṣanvāryamāṇō'pi tārayā ।
sugrīvēṇa saha bhrātrā dvandvayuddhamupāgataḥ ॥ 59 ॥
ityuktvā sannatō rāmaṃ virarāma harīśvaraḥ ।
sa tamāśvāsayadrāmō vālinaṃ vyaktadarśanam ॥ 60 ॥
sāmasampannayā vāchā dharmatattvārthayuktayā ।
na santāpastvayā kārya ētadarthaṃ plavaṅgama ॥ 61 ॥
na vayaṃ bhavatā chintyā nāpyātmā harisattama ।
vayaṃ bhavadviśēṣēṇa dharmataḥ kṛtaniśchayāḥ ॥ 62 ॥
daṇḍyē yaḥ pātayēddaṇḍaṃ daṇḍyō yaśchāpi daṇḍyatē ।
kāryakāraṇasiddhārthā vubhau tau nāvasīdataḥ ॥ 63 ॥
tadbhavāndaṇḍasaṃyōgādasmādvigatakalmaṣaḥ ।
gatassvāṃ prakṛtiṃ dharmyaṃ dharmadṛṣṭēna vartmanā ॥ 64 ॥
tyaja śōkaṃ cha mōhaṃ cha bhayaṃ cha hṛdayē sthitam ।
tvayā vidhānaṃ haryagrya na śakyamativartitum ॥ 65 ॥
yathā tvayyaṅgadō nityaṃ vartatē vānarēśvara ।
tathā vartēta sugrīvē mayi chāpi na saṃśayaḥ ॥ 66 ॥
sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmana ssamāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ ।
niśamya rāmasya raṇāvamardinō vachassuyuktaṃ nijagāda vānaraḥ ॥ 67 ॥
śarābhitaptēna vichētasā mayā pradūṣitastvaṃ yadajānatā prabhō ।
idaṃ mahēndrōpama bhīmavikrama prasāditastvaṃ kṣama mē narēśvara ॥ 68 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē kiṣkindhākāṇḍē aṣṭādaśassargaḥ ॥