ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിംധാകാംഡമ് ।
അഥ അഷ്ടാദശസ്സര്ഗഃ ।
ഇത്യുക്തഃ പ്രശ്രിതം വാക്യം ധര്മാര്ഥസഹിതം ഹിതമ് ।
പരുഷം വാലിനാ രാമോ നിഹതേന വിചേതസാ ॥ 1 ॥
തം നിഷ്പ്രഭമിവാദിത്യം മുക്തതോയമിവാംബുദമ് ।
ഉക്തവാക്യം ഹരിശ്രേഷ്ഠമുപശാംതമിവാനലമ് ॥ 2 ॥
ധര്മാര്ഥഗുണസംപന്നം ഹരീശ്വരമനുത്തമമ് ।
അധിക്ഷിപ്തസ്തദാ രാമഃ പശ്ചാദ്വാലിനമബ്രവീത് ॥ 3 ॥
ധര്മമര്ഥം ച കാമം ച സമയം ചാപി ലൌകികമ് ।
അവിജ്ഞായ കഥം ബാല്യാന്മാമിഹാദ്യ വിഗര്ഹസേ ॥ 4 ॥
അപൃഷ്ട്വാ ബുദ്ധിസംപന്നാന്വൃദ്ധാനാചാര്യസമ്മതാന് ।
സൌമ്യ വാനരചാപല്യാത്കിം മാവക്തുമിഹേച്ഛസി ॥ 5 ॥
ഇക്ഷ്വാകൂണാമിയം ഭൂമിസ്സശൈലവനകാനനാ ।
മൃഗപക്ഷിമനുഷ്യാണാം നിഗ്രഹപ്രഗ്രഹാവപി ॥ 6 ॥
താം പാലയതി ധര്മാത്മാ ഭരതസ്സത്യവാഗൃജുഃ ।
ധര്മകാമാര്ഥതത്ത്വജ്ഞോ നിഗ്രഹാനുഗ്രഹേ രതഃ ॥ 7 ॥
നയശ്ച വിനയശ്ചോഭൌ യസ്മിന്സത്യം ച സുസ്ഥിതമ് ।
വിക്രമശ്ച യഥാ ദൃഷ്ടസ്സ രാജാ ദേശകാലവിത് ॥ 8 ॥
തസ്യ ധര്മകൃതാദേശാ വയമന്യേ ച പാര്ഥിവാഃ ।
ചരാമോ വസുധാം കൃത്സ്നാം ധര്മസംതാനമിച്ഛവഃ ॥ 9 ॥
തസ്മിന്നൃപതിശാര്ദൂലേ ഭരതേ ധര്മവത്സലേ ।
പാലയത്യഖിലാം ഭൂമിം കശ്ചരേദ്ധര്മനിഗ്രഹമ് ॥ 10 ॥
തേ വയം ധര്മവിഭ്രഷ്ടം സ്വധര്മേ പരമേ സ്ഥിതാഃ ।
ഭരതാജ്ഞാം പുരസ്കൃത്യ നിഗൃഹ്ണീമോ യഥാവിധി ॥ 11 ॥
ത്വം തു സംക്ലിഷ്ടധര്മാ ച കര്മണാ ച വിഗര്ഹിതഃ ।
കാമതംത്രപ്രധാനശ്ച ന സ്ഥിതോ രാജവര്ത്മനി ॥ 12 ॥
ജ്യേഷ്ഠോ ഭ്രാതാ പിതാ ചൈവ യശ്ച വിദ്യാം പ്രയച്ഛതി ।
ത്രയസ്തേ പിതരോ ജ്ഞേയാ ധര്മ്യേ ച പഥി വര്തിനഃ ॥ 13 ॥
യവീയാനാത്മനഃ പുത്രശശിഷ്യശ്ചാപി ഗുണോദിതഃ ।
പുത്രവത്തേ ത്രയശ്ചിംത്യാ ധര്മശ്ചേദത്രകാരണമ് ॥ 14 ॥
സൂക്ഷ്മഃ പരമദുരജേയസ്സതാം ധര്മഃ പ്ലവംഗമ ।
ഹൃദിസ്ഥസ്സർവഭൂതാനാമാത്മാ വേദ ശുഭാശുഭമ് ॥ 15 ॥
ചപലശ്ചപലൈസ്സാര്ധം വാനരൈരകൃതാത്മഭിഃ ।
ജാത്യംധ ഇവ ജാത്യംധൈര്മംത്രയന് പ്രേക്ഷസേ നു കിമ് ॥ 16 ॥
അഹം തു വ്യക്തതാമസ്യ വചനസ്യ ബ്രവീമി തേ ।
ന ഹി മാം കേവലം രോഷാത്ത്വം വിഗര്ഹിതുമര്ഹസി ॥ 17 ॥
തദേതത്കാരണം പശ്യ യദര്ഥം ത്വം മയാ ഹതഃ ।
ഭ്രാതുർവര്തസി ഭാര്യായാം ത്യക്ത്വാ ധര്മം സനാതനമ് ॥ 18 ॥
അസ്യ ത്വം ധരമാണസ്യ സുഗ്രീവസ്യ മഹാത്മനഃ ।
രുമായാം വര്തസേ കാമാത്സ്നുഷായാം പാപകര്മകൃത് ॥ 19 ॥
തദ്വ്യതീതസ്യ തേ ധര്മാത്കാമവൃത്തസ്യ വാനര ।
ഭ്രാതൃഭാര്യാവമര്ശേഽസ്മിംദംഡോഽയം പ്രതിപാദിതഃ ॥ 20 ॥
ന ഹി ധര്മവിരുദ്ധസ്യ ലോകവൃത്താദപേയുഷഃ ।
ദംഡാദന്യത്ര പശ്യാമി നിഗ്രഹം ഹരിയൂഥപ ॥ 21 ॥
ന ഹി തേ മര്ഷയേ പാപം ക്ഷത്രിയോഽഹം കുലോദ്ഭവഃ ।
ഔരസീം ഭഗിനീം വാപി ഭാര്യാം വാപ്യനുജസ്യ യഃ ॥ 22 ॥
പ്രചരേത നരഃ കാമാത്തസ്യ ദംഡോ വധഃ സ്മൃതഃ ।
ഭരതസ്തു മഹീപാലോ വയം ത്വാദേശവര്തിനഃ ॥ 23 ॥
ത്വം തു ധര്മാദതിക്രാംതഃ കഥം ശക്യം ഉപേക്ഷിതുമ് ।
ഗുരൂര്ധര്മവ്യതിക്രാംതം പ്രാജ്ഞോ ധര്മേണ പാലയന് ॥ 24 ॥
ഭരതഃ കാമവൃത്താനാം നിഗ്രഹേ പര്യവസ്ഥിതഃ ।
വയം തു ഭരതാദേശ വിധിം കൃത്വാ ഹരീശ്വര ।
ത്വദ്വിധാന്ഭിന്നമര്യാദാന്നിയംതുപര്യവസ്ഥിതാഃ ॥ 25 ॥
സുഗ്രീവേണ ച മേ സഖ്യം ലക്ഷ്മണേന യഥാ തഥാ ।
ദാരരാജ്യനിമിത്തം ച നിഃശ്രേയസി രത സ്സ മേ ॥ 26 ॥
പ്രതിജ്ഞാ ച മയാ ദത്താ തദാ വാനരസന്നിധൌ ।
പ്രതിജ്ഞാ ച കഥം ശക്യാ മദ്വിധേനാനവേക്ഷിതുമ് ॥ 27 ॥
തദേഭിഃ കാരണൈസ്സർവൈര്മഹദ്ഭിര്ധര്മസംഹിതൈഃ ॥ 28 ॥
ശാസനം തപ യദ്യുക്തം തദ്ഭവാനനുമന്യതാമ് ।
സർവഥാ ധര്മ ഇത്യേവ ദ്രഷ്ടവ്യസ്തവ നിഗ്രഹഃ ॥ 29 ॥
വയസ്യസ്യോപകര്തവ്യം ധര്മമേവാനുപശ്യതഃ ।
ശക്യം ത്വയാഽപി തത്കാര്യം ധര്മമേവാനുപശ്യതാ ॥ 30 ॥
ശ്രൂയതേ മനുനാ ഗീതൌ ശ്ലോകൌ ചാരിത്രവത്സലൌ ।
ഗൃഹീതൌ ധര്മകുശലൈസ്തത്തഥാ ചരിതം ഹരേ ॥ 31 ॥
രാജഭിര്ധൃതദംഡാസ്തു കൃത്വാ പാപാനി മാനവാഃ ।
നിര്മലാസ്സ്വര്ഗമായാംതി സംതസ്സുകൃതിനോ യഥാ ॥ 32 ॥
ശാസനാദ്വാഽപിമോക്ഷാദ്വാ സ്തേനഃ സ്തേയാദ്വിമുച്യതേ ।
രാജാത്വശാസന്പാപസ്യ തദവാപ്നോതി കില്ബിഷമ് ॥ 33 ॥
ആര്യേണ മമ മാംധാത്രാ വ്യസനം ഘോരമീപ്സിതമ് ।
ശ്രമണേന കൃതേ പാപേ യഥാ പാപം കൃതം ത്വയാ ॥ 34 ॥
അന്യൈരപി കൃതം പാപം പ്രമത്തൈർവസുധാധിപൈഃ ।
പ്രായശ്ചിത്തം ച കുർവംതി തേന തച്ഛാമ്യതേ രജഃ ॥ 35 ॥
തദലം പരിതാപേന ധര്മതഃ പരികല്പിതഃ ।
വധോ വാനരശാര്ദൂല ന വയം സ്വവശേ സ്ഥിതാഃ ॥ 36 ॥
ശൃണു ചാപ്യപരം ഭൂയഃ കാരണം ഹരിപുംഗവ ।
യച്ഛ്രുത്വാ ഹേതുമദ്വീര ന മന്യും കര്തുമര്ഹസി ॥ 37 ॥
ന മേ തത്ര മനസ്താപോ ന മന്യുര്ഹരിപുംഗവ ।
വാഗുരാഭിശ്ച പാശൈശ്ച കൂടൈശ്ച വിവിധൈര്നരാഃ ॥ 38 ॥
പ്രതിച്ഛന്നാശ്ച ദൃശ്യാശ്ച ഗൃഹ്ണംതി സുബഹൂന്മൃഗാന് ।
പ്രധാവിതാന്വാ വിത്രസ്താന്വിസ്രബ്ധാംശ്ചാപി നിഷ്ഠിതാന് ॥ 39 ॥
പ്രമത്താനപ്രമത്താന്വാ നരാ മാംസാര്ഥിനോ ഭൃശമ് ।
വിധ്യംതി വിമുഖാംശ്ചാപി ന ച ദോഷോഽത്ര വിദ്യതേ ॥ 40 ॥
യാംതി രാജര്ഷയശ്ചാത്ര മൃഗയാം ധര്മകോവിദാഃ ।
തസ്മാത്ത്വം നിഹതോ യുദ്ധേ മയാ ബാണേന വാനര ॥ 41 ॥
അയുധ്യന്പ്രതിയുധ്യന്വാ യസ്മാച്ഛാഖാമൃഗോ ഹ്യസി ।
ദുര്ലഭസ്യ ച ധര്മസ്യ ജീവിതസ്യ ശുഭസ്യ ച ॥ 42 ॥
രാജാനോ വാനരശ്രേഷ്ഠ പ്രദാതാരോ ന സംശയഃ ।
താന്ന ഹിംസ്യാന്ന ചാക്രോശേന്നാക്ഷിപേന്നാപ്രിയം വദേത് ॥ 43 ॥
ദേവാ മാനുഷരൂപേണ ചരംത്യേതേ മഹീതലേ ।
ത്വം തു ധര്മമവിജ്ഞായ കേവലം രോഷമാസ്ഥിതഃ ॥ 44 ॥
പ്രദൂഷയസി മാം ധര്മേ പിതൃപൈതാമഹേ സ്ഥിതമ് ।
ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ വാലീ പ്രവ്യഥിതോ ഭൃശമ് ॥ 45 ॥
ന ദോഷം രാഘവേ ദധ്യൌ ധര്മേഽധിഗതനിശ്ചയഃ ।
പ്രത്യുവാച തതോ രാമം പ്രാംജലിർവാനരേശ്വരഃ ॥ 46 ॥
യത്ത്വമാത്ഥ നരശ്രേഷ്ഠ തദേവം നാത്ര സംശയഃ ।
പ്രതിവക്തും പ്രകൃഷ്ടേ ഹി നാപകൃഷ്ടസ്തു ശക്നുയാത് ॥ 47 ॥
യദയുക്തം മയാ പൂർവം പ്രമാദാദ്വാക്യമപ്രിയമ് ।
തത്രാപി ഖലു മേ ദോഷം കര്തും നാര്ഹസി രാഘവ ।
തദയുക്തം മയാ പൂർവം പ്രമാദാദുക്തമപ്രിയമ് ।
തത്രാപി ഖലു മേ ദോഷം കര്തും നാര്ഹസി രാഘവ ॥ 48 ॥
ത്വം ഹി ദൃഷ്ടാര്ഥതത്ത്വജ്ഞഃ പ്രജാനാം ച ഹിതേ രതഃ ।
കാര്യകാരണസിദ്ധൌ ച പ്രസന്നാ ബുദ്ധിരവ്യയാ ॥ 49 ॥
മാമപ്യഗതധര്മാണം വ്യതിക്രാംതപുരസ്കൃതമ് ।
ധര്മസംഹിതയാ വാചാ ധര്മജ്ഞ പരിപാലയ ॥ 50 ॥
ന ത്വാത്മാനമഹം ശോചേ ന താരാം ന ച ബാംധവാന് ।
യഥാ പുത്രം ഗുണജ്യേഷ്ഠമംഗദം കനകാംഗദമ് ॥ 51 ॥
സ മമാദര്ശനാദ്ദീനോ ബാല്യാത്പ്രഭൃതി ലാലിതഃ ।
തടാക ഇവ പീതാംബുരുപശോഷം ഗമിഷ്യതി ॥ 52 ॥
ബാലശ്ചാകൃതബുദ്ധിശ്ച ഏകപുത്രശ്ച മേ പ്രിയഃ ।
താരേയോ രാമ ഭവതാ രക്ഷണീയോ മഹാബലഃ ॥ 53 ॥
സുഗ്രീവേ ചാംഗദേ ചൈവ വിധത്സ്വ മതിമുത്തമാമ് ।
ത്വം ഹി ശാസ്താ ച ഗോപ്താ ച കാര്യാകാര്യവിധൌ സ്ഥിതഃ ॥ 54 ॥
യാ തേ നരപതേ വൃത്തിര്ഭരതേ ലക്ഷ്മണേ ച യാ ।
സുഗ്രീവേ ചാംഗദേ രാജംസ്താം ത്വമാധാതുമിഹാസി ॥ 55 ॥
മദ്ദോഷകൃതദോഷാം താം യഥാ താരാം തപസ്വിനീമ് ।
സുഗ്രീവോ നാവമന്യേത തഥാഽവസ്ഥാതുമര്ഹസി ॥ 56 ॥
ത്വയാ ഹ്യനുഗൃഹീതേന രാജ്യം ശക്യമുപാസിതുമ് ॥ 57 ॥
ത്വദ്വശേ വര്തമാനേന തവ ചിത്താനുവര്തിനാ ।
ശക്യം ദിവം ചാര്ജയിതും വസുധാം ചാപി ശാസിതുമ് ॥ 58 ॥
ത്വത്തോഽഹം വധമാകാംക്ഷന്വാര്യമാണോഽപി താരയാ ।
സുഗ്രീവേണ സഹ ഭ്രാത്രാ ദ്വംദ്വയുദ്ധമുപാഗതഃ ॥ 59 ॥
ഇത്യുക്ത്വാ സന്നതോ രാമം വിരരാമ ഹരീശ്വരഃ ।
സ തമാശ്വാസയദ്രാമോ വാലിനം വ്യക്തദര്ശനമ് ॥ 60 ॥
സാമസംപന്നയാ വാചാ ധര്മതത്ത്വാര്ഥയുക്തയാ ।
ന സംതാപസ്ത്വയാ കാര്യ ഏതദര്ഥം പ്ലവംഗമ ॥ 61 ॥
ന വയം ഭവതാ ചിംത്യാ നാപ്യാത്മാ ഹരിസത്തമ ।
വയം ഭവദ്വിശേഷേണ ധര്മതഃ കൃതനിശ്ചയാഃ ॥ 62 ॥
ദംഡ്യേ യഃ പാതയേദ്ദംഡം ദംഡ്യോ യശ്ചാപി ദംഡ്യതേ ।
കാര്യകാരണസിദ്ധാര്ഥാ വുഭൌ തൌ നാവസീദതഃ ॥ 63 ॥
തദ്ഭവാംദംഡസംയോഗാദസ്മാദ്വിഗതകല്മഷഃ ।
ഗതസ്സ്വാം പ്രകൃതിം ധര്മ്യം ധര്മദൃഷ്ടേന വര്ത്മനാ ॥ 64 ॥
ത്യജ ശോകം ച മോഹം ച ഭയം ച ഹൃദയേ സ്ഥിതമ് ।
ത്വയാ വിധാനം ഹര്യഗ്ര്യ ന ശക്യമതിവര്തിതുമ് ॥ 65 ॥
യഥാ ത്വയ്യംഗദോ നിത്യം വര്തതേ വാനരേശ്വര ।
തഥാ വര്തേത സുഗ്രീവേ മയി ചാപി ന സംശയഃ ॥ 66 ॥
സ തസ്യ വാക്യം മധുരം മഹാത്മന സ്സമാഹിതം ധര്മപഥാനുവര്തിനഃ ।
നിശമ്യ രാമസ്യ രണാവമര്ദിനോ വചസ്സുയുക്തം നിജഗാദ വാനരഃ ॥ 67 ॥
ശരാഭിതപ്തേന വിചേതസാ മയാ പ്രദൂഷിതസ്ത്വം യദജാനതാ പ്രഭോ ।
ഇദം മഹേംദ്രോപമ ഭീമവിക്രമ പ്രസാദിതസ്ത്വം ക്ഷമ മേ നരേശ്വര ॥ 68 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിംധാകാംഡേ അഷ്ടാദശസ്സര്ഗഃ ॥
