શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ અષ્ટાદશસ્સર્ગઃ ।
ઇત્યુક્તઃ પ્રશ્રિતં વાક્યં ધર્માર્થસહિતં હિતમ્ ।
પરુષં વાલિના રામો નિહતેન વિચેતસા ॥ 1 ॥
તં નિષ્પ્રભમિવાદિત્યં મુક્તતોયમિવાંબુદમ્ ।
ઉક્તવાક્યં હરિશ્રેષ્ઠમુપશાંતમિવાનલમ્ ॥ 2 ॥
ધર્માર્થગુણસંપન્નં હરીશ્વરમનુત્તમમ્ ।
અધિક્ષિપ્તસ્તદા રામઃ પશ્ચાદ્વાલિનમબ્રવીત્ ॥ 3 ॥
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ સમયં ચાપિ લૌકિકમ્ ।
અવિજ્ઞાય કથં બાલ્યાન્મામિહાદ્ય વિગર્હસે ॥ 4 ॥
અપૃષ્ટ્વા બુદ્ધિસંપન્નાન્વૃદ્ધાનાચાર્યસમ્મતાન્ ।
સૌમ્ય વાનરચાપલ્યાત્કિં માવક્તુમિહેચ્છસિ ॥ 5 ॥
ઇક્ષ્વાકૂણામિયં ભૂમિસ્સશૈલવનકાનના ।
મૃગપક્ષિમનુષ્યાણાં નિગ્રહપ્રગ્રહાવપિ ॥ 6 ॥
તાં પાલયતિ ધર્માત્મા ભરતસ્સત્યવાગૃજુઃ ।
ધર્મકામાર્થતત્ત્વજ્ઞો નિગ્રહાનુગ્રહે રતઃ ॥ 7 ॥
નયશ્ચ વિનયશ્ચોભૌ યસ્મિન્સત્યં ચ સુસ્થિતમ્ ।
વિક્રમશ્ચ યથા દૃષ્ટસ્સ રાજા દેશકાલવિત્ ॥ 8 ॥
તસ્ય ધર્મકૃતાદેશા વયમન્યે ચ પાર્થિવાઃ ।
ચરામો વસુધાં કૃત્સ્નાં ધર્મસંતાનમિચ્છવઃ ॥ 9 ॥
તસ્મિન્નૃપતિશાર્દૂલે ભરતે ધર્મવત્સલે ।
પાલયત્યખિલાં ભૂમિં કશ્ચરેદ્ધર્મનિગ્રહમ્ ॥ 10 ॥
તે વયં ધર્મવિભ્રષ્ટં સ્વધર્મે પરમે સ્થિતાઃ ।
ભરતાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય નિગૃહ્ણીમો યથાવિધિ ॥ 11 ॥
ત્વં તુ સંક્લિષ્ટધર્મા ચ કર્મણા ચ વિગર્હિતઃ ।
કામતંત્રપ્રધાનશ્ચ ન સ્થિતો રાજવર્ત્મનિ ॥ 12 ॥
જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા પિતા ચૈવ યશ્ચ વિદ્યાં પ્રયચ્છતિ ।
ત્રયસ્તે પિતરો જ્ઞેયા ધર્મ્યે ચ પથિ વર્તિનઃ ॥ 13 ॥
યવીયાનાત્મનઃ પુત્રશશિષ્યશ્ચાપિ ગુણોદિતઃ ।
પુત્રવત્તે ત્રયશ્ચિંત્યા ધર્મશ્ચેદત્રકારણમ્ ॥ 14 ॥
સૂક્ષ્મઃ પરમદુરજેયસ્સતાં ધર્મઃ પ્લવંગમ ।
હૃદિસ્થસ્સર્વભૂતાનામાત્મા વેદ શુભાશુભમ્ ॥ 15 ॥
ચપલશ્ચપલૈસ્સાર્ધં વાનરૈરકૃતાત્મભિઃ ।
જાત્યંધ ઇવ જાત્યંધૈર્મંત્રયન્ પ્રેક્ષસે નુ કિમ્ ॥ 16 ॥
અહં તુ વ્યક્તતામસ્ય વચનસ્ય બ્રવીમિ તે ।
ન હિ માં કેવલં રોષાત્ત્વં વિગર્હિતુમર્હસિ ॥ 17 ॥
તદેતત્કારણં પશ્ય યદર્થં ત્વં મયા હતઃ ।
ભ્રાતુર્વર્તસિ ભાર્યાયાં ત્યક્ત્વા ધર્મં સનાતનમ્ ॥ 18 ॥
અસ્ય ત્વં ધરમાણસ્ય સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ।
રુમાયાં વર્તસે કામાત્સ્નુષાયાં પાપકર્મકૃત્ ॥ 19 ॥
તદ્વ્યતીતસ્ય તે ધર્માત્કામવૃત્તસ્ય વાનર ।
ભ્રાતૃભાર્યાવમર્શેઽસ્મિંદંડોઽયં પ્રતિપાદિતઃ ॥ 20 ॥
ન હિ ધર્મવિરુદ્ધસ્ય લોકવૃત્તાદપેયુષઃ ।
દંડાદન્યત્ર પશ્યામિ નિગ્રહં હરિયૂથપ ॥ 21 ॥
ન હિ તે મર્ષયે પાપં ક્ષત્રિયોઽહં કુલોદ્ભવઃ ।
ઔરસીં ભગિનીં વાપિ ભાર્યાં વાપ્યનુજસ્ય યઃ ॥ 22 ॥
પ્રચરેત નરઃ કામાત્તસ્ય દંડો વધઃ સ્મૃતઃ ।
ભરતસ્તુ મહીપાલો વયં ત્વાદેશવર્તિનઃ ॥ 23 ॥
ત્વં તુ ધર્માદતિક્રાંતઃ કથં શક્યં ઉપેક્ષિતુમ્ ।
ગુરૂર્ધર્મવ્યતિક્રાંતં પ્રાજ્ઞો ધર્મેણ પાલયન્ ॥ 24 ॥
ભરતઃ કામવૃત્તાનાં નિગ્રહે પર્યવસ્થિતઃ ।
વયં તુ ભરતાદેશ વિધિં કૃત્વા હરીશ્વર ।
ત્વદ્વિધાન્ભિન્નમર્યાદાન્નિયંતુપર્યવસ્થિતાઃ ॥ 25 ॥
સુગ્રીવેણ ચ મે સખ્યં લક્ષ્મણેન યથા તથા ।
દારરાજ્યનિમિત્તં ચ નિઃશ્રેયસિ રત સ્સ મે ॥ 26 ॥
પ્રતિજ્ઞા ચ મયા દત્તા તદા વાનરસન્નિધૌ ।
પ્રતિજ્ઞા ચ કથં શક્યા મદ્વિધેનાનવેક્ષિતુમ્ ॥ 27 ॥
તદેભિઃ કારણૈસ્સર્વૈર્મહદ્ભિર્ધર્મસંહિતૈઃ ॥ 28 ॥
શાસનં તપ યદ્યુક્તં તદ્ભવાનનુમન્યતામ્ ।
સર્વથા ધર્મ ઇત્યેવ દ્રષ્ટવ્યસ્તવ નિગ્રહઃ ॥ 29 ॥
વયસ્યસ્યોપકર્તવ્યં ધર્મમેવાનુપશ્યતઃ ।
શક્યં ત્વયાઽપિ તત્કાર્યં ધર્મમેવાનુપશ્યતા ॥ 30 ॥
શ્રૂયતે મનુના ગીતૌ શ્લોકૌ ચારિત્રવત્સલૌ ।
ગૃહીતૌ ધર્મકુશલૈસ્તત્તથા ચરિતં હરે ॥ 31 ॥
રાજભિર્ધૃતદંડાસ્તુ કૃત્વા પાપાનિ માનવાઃ ।
નિર્મલાસ્સ્વર્ગમાયાંતિ સંતસ્સુકૃતિનો યથા ॥ 32 ॥
શાસનાદ્વાઽપિમોક્ષાદ્વા સ્તેનઃ સ્તેયાદ્વિમુચ્યતે ।
રાજાત્વશાસન્પાપસ્ય તદવાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ॥ 33 ॥
આર્યેણ મમ માંધાત્રા વ્યસનં ઘોરમીપ્સિતમ્ ।
શ્રમણેન કૃતે પાપે યથા પાપં કૃતં ત્વયા ॥ 34 ॥
અન્યૈરપિ કૃતં પાપં પ્રમત્તૈર્વસુધાધિપૈઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કુર્વંતિ તેન તચ્છામ્યતે રજઃ ॥ 35 ॥
તદલં પરિતાપેન ધર્મતઃ પરિકલ્પિતઃ ।
વધો વાનરશાર્દૂલ ન વયં સ્વવશે સ્થિતાઃ ॥ 36 ॥
શૃણુ ચાપ્યપરં ભૂયઃ કારણં હરિપુંગવ ।
યચ્છ્રુત્વા હેતુમદ્વીર ન મન્યું કર્તુમર્હસિ ॥ 37 ॥
ન મે તત્ર મનસ્તાપો ન મન્યુર્હરિપુંગવ ।
વાગુરાભિશ્ચ પાશૈશ્ચ કૂટૈશ્ચ વિવિધૈર્નરાઃ ॥ 38 ॥
પ્રતિચ્છન્નાશ્ચ દૃશ્યાશ્ચ ગૃહ્ણંતિ સુબહૂન્મૃગાન્ ।
પ્રધાવિતાન્વા વિત્રસ્તાન્વિસ્રબ્ધાંશ્ચાપિ નિષ્ઠિતાન્ ॥ 39 ॥
પ્રમત્તાનપ્રમત્તાન્વા નરા માંસાર્થિનો ભૃશમ્ ।
વિધ્યંતિ વિમુખાંશ્ચાપિ ન ચ દોષોઽત્ર વિદ્યતે ॥ 40 ॥
યાંતિ રાજર્ષયશ્ચાત્ર મૃગયાં ધર્મકોવિદાઃ ।
તસ્માત્ત્વં નિહતો યુદ્ધે મયા બાણેન વાનર ॥ 41 ॥
અયુધ્યન્પ્રતિયુધ્યન્વા યસ્માચ્છાખામૃગો હ્યસિ ।
દુર્લભસ્ય ચ ધર્મસ્ય જીવિતસ્ય શુભસ્ય ચ ॥ 42 ॥
રાજાનો વાનરશ્રેષ્ઠ પ્રદાતારો ન સંશયઃ ।
તાન્ન હિંસ્યાન્ન ચાક્રોશેન્નાક્ષિપેન્નાપ્રિયં વદેત્ ॥ 43 ॥
દેવા માનુષરૂપેણ ચરંત્યેતે મહીતલે ।
ત્વં તુ ધર્મમવિજ્ઞાય કેવલં રોષમાસ્થિતઃ ॥ 44 ॥
પ્રદૂષયસિ માં ધર્મે પિતૃપૈતામહે સ્થિતમ્ ।
એવમુક્તસ્તુ રામેણ વાલી પ્રવ્યથિતો ભૃશમ્ ॥ 45 ॥
ન દોષં રાઘવે દધ્યૌ ધર્મેઽધિગતનિશ્ચયઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતો રામં પ્રાંજલિર્વાનરેશ્વરઃ ॥ 46 ॥
યત્ત્વમાત્થ નરશ્રેષ્ઠ તદેવં નાત્ર સંશયઃ ।
પ્રતિવક્તું પ્રકૃષ્ટે હિ નાપકૃષ્ટસ્તુ શક્નુયાત્ ॥ 47 ॥
યદયુક્તં મયા પૂર્વં પ્રમાદાદ્વાક્યમપ્રિયમ્ ।
તત્રાપિ ખલુ મે દોષં કર્તું નાર્હસિ રાઘવ ।
તદયુક્તં મયા પૂર્વં પ્રમાદાદુક્તમપ્રિયમ્ ।
તત્રાપિ ખલુ મે દોષં કર્તું નાર્હસિ રાઘવ ॥ 48 ॥
ત્વં હિ દૃષ્ટાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ ।
કાર્યકારણસિદ્ધૌ ચ પ્રસન્ના બુદ્ધિરવ્યયા ॥ 49 ॥
મામપ્યગતધર્માણં વ્યતિક્રાંતપુરસ્કૃતમ્ ।
ધર્મસંહિતયા વાચા ધર્મજ્ઞ પરિપાલય ॥ 50 ॥
ન ત્વાત્માનમહં શોચે ન તારાં ન ચ બાંધવાન્ ।
યથા પુત્રં ગુણજ્યેષ્ઠમંગદં કનકાંગદમ્ ॥ 51 ॥
સ મમાદર્શનાદ્દીનો બાલ્યાત્પ્રભૃતિ લાલિતઃ ।
તટાક ઇવ પીતાંબુરુપશોષં ગમિષ્યતિ ॥ 52 ॥
બાલશ્ચાકૃતબુદ્ધિશ્ચ એકપુત્રશ્ચ મે પ્રિયઃ ।
તારેયો રામ ભવતા રક્ષણીયો મહાબલઃ ॥ 53 ॥
સુગ્રીવે ચાંગદે ચૈવ વિધત્સ્વ મતિમુત્તમામ્ ।
ત્વં હિ શાસ્તા ચ ગોપ્તા ચ કાર્યાકાર્યવિધૌ સ્થિતઃ ॥ 54 ॥
યા તે નરપતે વૃત્તિર્ભરતે લક્ષ્મણે ચ યા ।
સુગ્રીવે ચાંગદે રાજંસ્તાં ત્વમાધાતુમિહાસિ ॥ 55 ॥
મદ્દોષકૃતદોષાં તાં યથા તારાં તપસ્વિનીમ્ ।
સુગ્રીવો નાવમન્યેત તથાઽવસ્થાતુમર્હસિ ॥ 56 ॥
ત્વયા હ્યનુગૃહીતેન રાજ્યં શક્યમુપાસિતુમ્ ॥ 57 ॥
ત્વદ્વશે વર્તમાનેન તવ ચિત્તાનુવર્તિના ।
શક્યં દિવં ચાર્જયિતું વસુધાં ચાપિ શાસિતુમ્ ॥ 58 ॥
ત્વત્તોઽહં વધમાકાંક્ષન્વાર્યમાણોઽપિ તારયા ।
સુગ્રીવેણ સહ ભ્રાત્રા દ્વંદ્વયુદ્ધમુપાગતઃ ॥ 59 ॥
ઇત્યુક્ત્વા સન્નતો રામં વિરરામ હરીશ્વરઃ ।
સ તમાશ્વાસયદ્રામો વાલિનં વ્યક્તદર્શનમ્ ॥ 60 ॥
સામસંપન્નયા વાચા ધર્મતત્ત્વાર્થયુક્તયા ।
ન સંતાપસ્ત્વયા કાર્ય એતદર્થં પ્લવંગમ ॥ 61 ॥
ન વયં ભવતા ચિંત્યા નાપ્યાત્મા હરિસત્તમ ।
વયં ભવદ્વિશેષેણ ધર્મતઃ કૃતનિશ્ચયાઃ ॥ 62 ॥
દંડ્યે યઃ પાતયેદ્દંડં દંડ્યો યશ્ચાપિ દંડ્યતે ।
કાર્યકારણસિદ્ધાર્થા વુભૌ તૌ નાવસીદતઃ ॥ 63 ॥
તદ્ભવાંદંડસંયોગાદસ્માદ્વિગતકલ્મષઃ ।
ગતસ્સ્વાં પ્રકૃતિં ધર્મ્યં ધર્મદૃષ્ટેન વર્ત્મના ॥ 64 ॥
ત્યજ શોકં ચ મોહં ચ ભયં ચ હૃદયે સ્થિતમ્ ।
ત્વયા વિધાનં હર્યગ્ર્ય ન શક્યમતિવર્તિતુમ્ ॥ 65 ॥
યથા ત્વય્યંગદો નિત્યં વર્તતે વાનરેશ્વર ।
તથા વર્તેત સુગ્રીવે મયિ ચાપિ ન સંશયઃ ॥ 66 ॥
સ તસ્ય વાક્યં મધુરં મહાત્મન સ્સમાહિતં ધર્મપથાનુવર્તિનઃ ।
નિશમ્ય રામસ્ય રણાવમર્દિનો વચસ્સુયુક્તં નિજગાદ વાનરઃ ॥ 67 ॥
શરાભિતપ્તેન વિચેતસા મયા પ્રદૂષિતસ્ત્વં યદજાનતા પ્રભો ।
ઇદં મહેંદ્રોપમ ભીમવિક્રમ પ્રસાદિતસ્ત્વં ક્ષમ મે નરેશ્વર ॥ 68 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે અષ્ટાદશસ્સર્ગઃ ॥
