શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ ત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
ગુહં પ્રવિષ્ટે સુગ્રીવે વિમુક્તે ગગને ઘનૈઃ ।
વર્ષરાત્રોષિતો રામઃ કામશોકાભિપીડિતઃ ॥ 1 ॥
પાંડુરં ગગનં દૃષ્ટ્વા વિમલં ચંદ્રમંડલમ્ ।
શારદીં રજનીં ચૈવ દૃષ્ટ્વા જ્યોત્સ્નાનુલેપનામ્ ॥ 2 ॥
કામવૃત્તં ચ સુગ્રીવં નષ્ટાં ચ જનકાત્મજામ્ ।
બુદ્ધ્વા કાલમતીતં ચ મુમોહ પરમાતુરઃ ॥ 3 ॥
સ તુ સંજ્ઞામુપાગમ્ય મુહૂર્તાન્મતિમાન્પુનઃ ।
મનસ્સ્થામપિ વૈદેહીં ચિંતયામાસ રાઘવઃ ॥ 4 ॥
આસીનઃ પર્વતસ્યાગ્રે હેમધાતુવિભૂષિતે ।
શારદં ગગનં દૃષ્ટ્વા જગામ મનસા પ્રિયામ્ ॥ 5 ॥
દૃષ્ટ્વા ચ વિમલં વ્યોમ ગતવિદ્યુદ્વલાહકમ્ ।
સારસારાવસંઘુષ્ઠં વિલલાપાર્તયા ગિરા ॥ 6 ॥
સારસારાવસન્નાદૈસ્સારસારવનાદિની ।
યાઽઽશ્રમે રમતે બાલા સાઽદ્ય મે રમતે કથમ્ ॥ 7 ॥
પુષ્પિતાંશ્ચાસનાન્ દૃષ્ટ્વા કાંચનાનિવ નિર્મલાન્ ।
કથં સા રમતે બાલા પશ્યંતી મામપશ્યતી ॥ 8 ॥
યા પુરા કલહંસાનાં સ્વરેણ કલભાષિણી ।
બુધ્યતે ચારુસર્વાંગી સાઽદ્ય મે બુદ્ધ્યતે કથમ્ ॥ 9 ॥
નિસ્વનં ચક્રવાકાનાં નિશમ્ય નહચારિણામ્ ।
પુંડરીકવિશાલાક્ષી કથમેષા ભવિષ્યતિ ॥ 10 ॥
સરાંસિ સરિતો વાપીઃ કાનનાનિ વનાનિ ચ ।
તાં વિના મૃગશાબાક્ષીં ચરન્નાદ્ય સુખં લભે ॥ 11 ॥
અપિ તાં મદ્વિયોગાચ્છ સૌકુમાર્યાચ્ચ ભામિનીમ્ ।
સુદૂરં પીડયેત્કામશ્શરદ્ગુણનિરંતરઃ ॥ 12 ॥
એવમાદિ નરશ્રેષ્ઠો વિલલાપ નૃપાત્મજઃ ।
વિહંગ ઇવ સારંગસ્સલિલં ત્રિદશેશ્વરાત્ ॥ 13 ॥
તતશ્ચંચૂર્ય રમ્યેષુ ફલાર્થી ગિરિસાનુષુ ।
દદર્શ પર્યુપાવૃત્તો લક્ષ્મીવાન્લક્ષ્મણોઽગ્રજમ્ ॥ 14 ॥
તં ચિંતયા દુસ્સહયા પરીતં વિસંજ્ઞમેકં વિજને મનસ્વી ।
ભ્રાતુર્વિષાદાત્પરિતાપદીનઃ સમીક્ષ્ય સૌમિત્રિરુવાચ રામમ્ ॥ 15 ॥
કિમાર્ય કામસ્ય વશંગતેન કિમાત્મપૌરુષ્યપરાભવેન ।
અયં સદા સંહ્રિયતે સમાધિઃ કિમત્ર યોગેન નિવર્તિતેન ॥ 16 ॥
ક્રિયાભિયોગં મનસઃ પ્રસાદં સમાધિયોગાનુગતં ચ કાલમ્ ।
સહાયસામર્થ્યમદીનસત્ત્વઃ સ્વકર્મ હેતું ચ કુરુષ્વ હેતુમ્ ॥ 17 ॥
ન જાનકી માનવ વંશનાથ ત્વયા સનાથા સુલભા પરેણ ।
ન ચાગ્નિચૂડાં જ્વલિતામુપેત્ય ન દહ્યતે વીર વરાર્હ કચ્છિત્ ॥ 18 ॥
સલક્ષણં લક્ષ્મણમપ્રધૃષ્યં સ્વભાવજં વાક્યમુવાચ રામઃ ।
હિતં ચ પથ્યં ચ નયપ્રસક્તં સસામ ધર્માર્થસમાહિતં ચ ॥ 19 ॥
નિસ્સંશયં કાર્યમવેક્ષિતવ્યં ક્રિયાવિશેષોઽહ્યનુવર્તિતવ્યઃ ।
નનુ પ્રવૃત્તસ્ય દુરાસદસ્ય કુમાર કાર્યસ્ય ફલં ચ ચિંત્યમ્ ॥ 20 ॥
અથ પદ્મપલાશાક્ષીં મૈથિલીમનુચિંતયન્ ।
ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા ॥ 21 ॥
તર્પયિત્વા સહસ્રાક્ષસ્સલિલેન વસુંધરામ્ ।
નિર્વર્તયિત્વા સસ્યાનિ કૃતકર્મા વ્યવસ્થિતઃ ॥ 22 ॥
સ્નિગ્ધગંભીરનિર્ઘોષાશ્શૈલદ્રુમપુરોગમાઃ ।
વિસૃજ્ય સલિલં મેઘાઃ પરિશ્રાંતા નૃપાત્મજ ॥ 23 ॥
નીલોત્પલદલશ્યામાશ્શ્યામીકૃત્વા દિશો દશ ।
વિમદા ઇવ માતંગાશ્શાંતવેગાઃ પયોધરાઃ ॥ 24 ॥
જલગર્ભા મહામેઘા કુટજાર્જુનગંધિનઃ ।
ચરિત્વા વિરતાસ્સૌમ્ય વૃષ્ટિવાતાસ્સમુદ્યતાઃ ॥ 25 ॥
ઘનાનાં વારણાનાં ચ મયૂરાણાં ચ લક્ષ્મણ ।
નાદઃ પ્રસ્રવણાનાં ચ પ્રશાંતસ્સહસાઽનઘ ॥ 26 ॥
અભિવૃષ્ટા મહામેઘૈર્નિર્મલાશ્ચિત્રસાનવઃ ।
અનુલિપ્તા ઇવાઽભાંતિ ગિરયશ્ચિત્રદીપ્તિભિઃ ॥ 27 ॥
શાખાસુ સપ્તચ્છદપાદપાનાં પ્રભાસુ તારાર્કનિશાકરાણામ્ ।
લીલાસુ ચૈવોત્તમ વારણાનાં શ્રિયં વિભજ્યાદ્ય શરત્પ્રવૃત્તા ॥ 28 ॥
સંપ્રત્યનેકાશ્રય ચિત્રશોભા લક્ષ્મીશ્શરત્કાલગુણોપનીતા ।
સૂર્યાગ્રહસ્તપ્રતિબોધિતેષુ પદ્માકરેષ્વભ્યધિકં વિભાતિ ॥ 29 ॥
સપ્તચ્છદાનાં કુસુમોપગંધી ષટ્પાદબૃંદૈરનુગીયમાનઃ ।
મત્તદ્વિપાનાં પવનોઽનુસારી દર્પં વિનેષ્યન્નધિકં કરોતિ ॥ 30 ॥
અભ્યાગતૈશ્ચારુવિશાલપક્ષૈ સ્સરઃપ્રિયૈઃ પદ્મરજોવકીર્ણૈઃ ।
મહાનદીનાં પુલિનોપયાતૈઃ ક્રીડંતિ હંસાસ્સહ ચક્રવાકૈઃ ॥ 31 ॥
મદપ્રગલ્ભેષુ ચ વારણેષુ ગવાં સમૂહેષુ ચ દર્પિતેષુ ।
પ્રસન્નતોયાસુ ચ નિમ્નગાસુ વિભાતિ લક્ષ્મીર્બહુધા વિભક્તા ॥ 32 ॥
નભસ્સમીક્ષ્યાંબુધરૈર્વિમુક્તં વિમુક્તબર્હાભરણા વનેષુ ।
પ્રિયાસ્વસક્તા વિનિવૃત્તશોભા ગતોત્સવા ધ્યાનપરા મયૂરાઃ ॥ 33 ॥
મનોજ્ઞગંધૈઃ પ્રિયકૈરનલ્પૈઃ પુષ્પાતિભારાવનતાગ્રશાખૈઃ ।
સુવર્ણગૌરૈર્નયનાભિરામૈ રુદ્યોતિતાનીવ વનાંતરાણિ ॥ 34 ॥
પ્રિયાન્વિતાનાં નલિનીપ્રિયાણાં વને રતાનાં કુસુમોદ્ધતાનામ્ ।
મદોત્કટાનાં મદલાલસાનાં ગજોત્તમાનાં ગતયોઽદ્ય મંદાઃ ॥ 35 ॥
વ્યભ્રં નભશ્શસ્ત્રવિધૌતવર્ણં કૃશપ્રવાહાનિ નદીજલાનિ ।
કહ્લારશીતાઃ પવનાઃ પ્રવાંતિ તમોવિમુક્તાશ્ચ દિશઃ પ્રકાશાઃ ॥ 36 ॥
સૂર્યાતપક્રામણનષ્ટપંકા ભૂમિશ્ચિરોદધાટિતસાંદ્રરેણુઃ ।
અન્યોન્યવૈરેણસમાયુતાના મુદ્યોગકાલોઽદ્ય નરાધિપાનામ્ ॥ 37 ॥
શરદ્ગુણાપ્યાયિતરૂપશોભાઃ પ્રહર્ષિતાઃ પાંશુસમુત્ક્ષિતાંગાઃ ।
મદોત્કટાસ્સંપ્રતિ યુદ્ધલુબ્ધા વૃષા ગવાં મધ્યગતા નદંતિ ॥ 38 ॥
સમન્મથં તીવ્રગતાનુરાગાઃ કુલાન્વિતા મંદગતિં કરિણ્યઃ ।
મદાન્વિતં સંપરિવાર્ય યાંતં વનેષુ ભર્તારમનુપ્રયાંતિ ॥ 39 ॥
ત્યક્ત્વા વરાણ્યાત્મવિભૂષણાનિ બર્હાણિ તીરોપગતા નદીનામ્ ।
નિર્ભર્ત્સ્યમાના ઇવ સારસૌઘૈઃ પ્રયાંતિ દીના વિમદા મયૂરાઃ ॥ 40 ॥
વિત્રાસ્ય કારંડવચક્રવાકા ન્મહારવૈર્ભિન્નકટા ગજેંદ્રાઃ ।
સરસ્સુ બદ્ધાંબુજભૂષણેષુ વિક્ષોભ્ય વિક્ષોભ્ય જલં પિબંતિ ॥ 41 ॥
વ્યપેતપંકાસુ સવાલુકાસુ પ્રસન્નતોયાસુ સગોકુલાસુ ।
સસારસારાવનિનાદિતાસુ નદીષુ હૃષ્ટા નિપતંતિ હંસાઃ ॥ 42 ॥
નદીઘનપ્રસ્રવણોદકાના મતિપ્રવૃદ્ધાનિલબર્હિણાનામ્ ।
પ્લવંગમાનાં ચ ગતોત્સવાનાં દ્રુતં રવાસ્સંપ્રતિ સંપ્રણષ્ટાઃ ॥ 43 ॥
અનેકવર્ણાસ્સુવિનષ્ટકાયા નવોદિતેષ્વંબુધરેષુ નષ્ટાઃ ।
ક્ષુધાર્દિતા ઘોરવિષા બિલેભ્ય શ્ચિરોષિતા વિપ્રસરંતિ સર્પાઃ ॥ 44 ॥
ચંચચ્ચંદ્રકરસ્પર્શહર્ષોન્મીલિતતારકા ।
અહો રાગવતી સંધ્યા જહાતિ સ્વયમંબરમ્ ॥ 45 ॥
રાત્રિશ્શશાંકોદિતસૌમ્યવક્ત્રા તારાગણોન્મીલિતચારુનેત્રા ।
જ્યોત્સ્નાંશુકપ્રાવરણા વિભાતિ નારીવ શુક્લાંશુકસંવૃતાંગી ॥ 46 ॥
વિપક્વશાલિપ્રસવાનિ ભુક્ત્વા પ્રહર્ષિતા સારસચારુપંક્તિઃ ।
નભસ્સમાક્રામતિ શીઘ્રવેગાઃ વાતાવધૂતા ગ્રથિતેવ માલા ॥ 47 ॥
સુપ્તૈકહંસં કુમુદૈરુપેતં મહાહ્રદસ્થં સલિલં વિભાતિ ।
ઘનૈર્વિમુક્તં નિશિ પૂર્ણચંદ્રં તારાગણાકીર્ણમિવાંતરિક્ષમ્ ॥ 48 ॥
પ્રકીર્ણહંસાકુલમેખલાનાં પ્રબુદ્ધપદ્મોત્પલમાલિનીનામ્ ।
વાપ્યુત્તમાનામધિકાઽદ્ય લક્ષ્મી ર્વરાંગનાનામિવ ભૂષિતાનામ્ ॥ 49 ॥
વેણુસ્વનવ્યંજિતતૂર્યમિશ્રઃ પ્રત્યૂષકાલાનિલસંપ્રવૃદ્ધઃ ।
સમ્મૂર્છિતો ગર્ગરગોવૃષાણા મન્યોન્યમાપૂરયતીવ શબ્દઃ ॥ 50 ॥
નવૈર્નદીનાં કુસુમપ્રભાસૈ ર્વ્યાધૂયમાનૈર્મૃદુમારુતેન ।
ધૌતામલક્ષૌમપટપ્રકાશૈઃ કૂલાનિ કાશૈરુપશોભિતાનિ ॥ 51 ॥
વનપ્રચંડા મધુપાનશૌંડાઃ પ્રિયાન્વિતાષ્ષટ્ચરણાઃ પ્રહ્રૃષ્ટાઃ ।
વનેષુ મત્તાઃ પવનાનુયાત્રાં કુર્વંતિ પદ્માસનરેણુગૌરાઃ ॥ 52 ॥
જલં પ્રસન્નં કુમુદં પ્રભાસં ક્રૌંચસ્વનશ્શાલિવનં વિપક્વમ્ ।
મૃદુશ્ચ વાયુર્વિમલશ્ચ ચંદ્ર શ્શંસંતિ વર્ષવ્યપનીતકાલમ્ ॥ 53 ॥
મીનોપસંદર્શિતમેખલાનાં નદીવધૂનાં ગતયોઽદ્ય મંદાઃ ।
કાંતોપભુક્તાલસગામિનીનાં પ્રભાતકાલેષ્વિવ કામિનીનામ્ ॥ 54 ॥
સચક્રવાકાનિ સશૈવલાનિ કાશૈર્દુકૂલૈરિવ સંવૃતાનિ ।
સપત્રલેખાનિ સરોચનાનિ વધૂમુખાનીવ નદીમુખાનિ ॥ 55 ॥
પ્રફુલ્લબાણાસનચિત્રિતેષુ પ્રહૃષ્ટષટ્પાદનિકૂજિતેષુ ।
ગૃહીતચાપોદ્યતચંડદંડઃ પ્રચંડચારોઽદ્ય વનેષુ કામઃ ॥ 56 ॥
લોકં સુવૃષ્ટ્યા પરિતોષયિત્વા નદીસ્તટાકાનિ ચ પૂરયિત્વા ।
નિષ્પન્નસસ્યાં વસુધાં ચ કૃત્વા ત્યક્ત્વા નભસ્તોયધરાઃ પ્રણષ્ટાઃ ॥ 57 ॥
દર્શયંતિ શરન્નદ્યઃ પુલિનાનિ શનૈઃ શનૈઃ ।
નવસંગમસવ્રીડા જઘનાનીવ યોષિતઃ ॥ 58 ॥
પ્રસન્નસલિલાસ્સૌમ્ય કુરરીભિર્વિનાદિતાઃ ।
ચક્રવાકગણાકીર્ણા વિભાંતિ સલિલાશયાઃ ॥ 59 ॥
અસનાસ્સપ્તપર્ણાશ્ચ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ।
દૃશ્યંતે બંધુજીવાશ્ચ શ્યામાશ્ચ ગિરિસાનુષુ ॥ 60 ॥
હંસસારસચક્રાહ્વૈઃ કુરરૈશ્ચ સમંતતઃ ।
પુલિનાન્યવકીર્ણાનિ નદીનાં પશ્ય લક્ષ્મણ ॥ 61 ॥
અન્યોન્યબદ્ધવૈરાણાં જિગીષૂણાં નૃપાત્મજ ।
ઉદ્યોગસમયસ્સૌમ્ય પાર્થિવાનામુપસ્થિતઃ ॥ 62 ॥
ઇયં સા પ્રથમા યાત્રા પાર્થિવાનાં નૃપાત્મજ ન ચ પશ્યામિ સુગ્રીવમુદ્યોગં વા તથાવિધમ્ ॥ 63 ॥
ચત્વારો વાર્ષિકા માસા ગતા વર્ષશતોપમાઃ ।
મમ શોકાભિભૂતસ્ય સૌમ્ય સીતામપશ્યતઃ ॥ 64 ॥
ચક્રવાકીવ ભર્તારં પૃષ્ઠતોઽનુગતા વનમ્ ।
વિષમં દંડકારણ્યમુદ્યાનમિવ યાઽગતા ॥ 65 ॥
પ્રિયાવિહીને દુઃખાર્તે હૃતરાજ્યે વિવાસિતે ।
કૃપાં ન કુરુતે રાજા સુગ્રીવો મયિ લક્ષ્મણ ॥ 66 ॥
અનાથો હૃતરાજ્યોઽયં રાવણેન ચ ધર્ષિતઃ ।
દીનો દૂરગૃહઃ કામી માં ચૈવ શરણં ગતઃ ॥ 67 ॥
ઇત્યેતૈઃ કારણૈસ્સૌમ્ય સુગ્રીવસ્ય દુરાત્મનઃ ।
અહં વાનરરાજસ્ય પરિભૂતઃ પરંતપ ॥ 68 ॥
સ કાલં પરિસંખ્યાય સીતાયાઃ પરિમાર્ગણે ।
કૃતાર્થસ્સમયં કૃત્વા દુર્મતિર્નાવબુધ્યતે ॥ 69 ॥
ત્વં ચ કિષ્કિંધાં પ્રવિશ્ય બ્રૂહિ વાનરપુંગવમ્ ।
મૂર્ખં ગ્રામ્યસુખે સક્તં સુગ્રીવં વચનાન્મમ ॥ 70 ॥
અર્થિનામુપપન્નાનાં પૂર્વં ચાપ્યુપકારિણામ્ ।
આશાં સંશ્રુત્ય યો હંતિ સ લોકે પુરુષાધમઃ ॥ 71 ॥
શુભં વા યદિ વા પાપં યો હિ વાક્યમુદીરિતમ્ ।
સત્યેન પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ વીરઃ પુરુષોત્તમઃ ॥ 72 ॥
કૃતાર્થા હ્યકૃતાર્થાનાં મિત્રાણાં ન ભવંતિ યે ।
તાન્મૃતાનપિ ક્રવ્યાદાઃ કૃતઘ્નાન્નોપભુંજતે ॥ 73 ॥
નૂનં કાંચનપૃષ્ઠસ્ય વિકૃષ્ટસ્ય મયા રણે ।
દ્રષ્ટુમિચ્છતિ ચાપસ્ય રૂપં વિદ્યુદ્ગણોપમમ્ ॥ 74 ॥
ઘોરં જ્યાતલનિર્ઘોષં ક્રુદ્ધસ્ય મમ સંયુગે ।
નિર્ઘોષમિવ વજ્રસ્ય પુનસ્સંશ્રોતુમિચ્છસિ ॥ 75 ॥
કામમેવંગતેઽપ્યસ્ય પરિજ્ઞાતે પરાક્રમે ।
ત્વત્સહાયસ્ય મે વીર ન ચિંતા સ્યાન્નૃપાત્મજ ॥ 76 ॥
યદર્થમયમારંભઃ કૃતઃ પરપુરંજયઃ ।
સમયં નાભિજાનાતિ કૃતાર્થઃ પ્લવગેશ્વરઃ ॥ 77 ॥
વર્ષાસમયકાલં તુ પ્રતિજ્ઞાય હરીશ્વરઃ ।
વ્યતીતાંશ્ચતુરો માસાન્વિહરન્નાવબુધ્યતે ॥ 78 ॥
સામાત્યપરિષત્ક્રીડન્પાનમેવોપસેવતે ।
શોકદીનેષુ નાસ્માસુ સુગ્રીવઃ કુરુતે દયામ્ ॥ 79 ॥
ઉચ્યતાં ગચ્છ સુગ્રીવસ્ત્વયા વત્સ મહાબલ ।
મમ રોષસ્ય યદ્રૂપં બ્રૂયાશ્ચૈવમિદં વચઃ ॥ 80 ॥
ન ચ સંકુચિતઃ પંથા યેન વાલી હતો ગતઃ ।
સમયે તિષ્ઠ સુગ્રીવ મા વાલિપથમન્વગાઃ ॥ 81 ॥
એક એવ રણે વાલી શરેણ નિહતો મયા ।
ત્વાં તુ સત્યાદતિક્રાંતં હનિષ્યામિ સબાંધવમ્ ॥ 82 ॥
તદેવં વિહિતે કાર્યે યદ્ધિતં પુરુષર્ષભ ।
તત્તદ્ભ્રૂહિ નરશ્રેષ્ઠત્વર કાલવ્યતિક્રમઃ ॥ 83 ॥
કુરુષ્વ સત્યં મયિ વાનરેશ્વર પ્રતિશ્રુતં ધર્મમવેક્ષ્ય શાશ્વતમ્ ।
મા વાલિનં પ્રેત્ય ગતો યમક્ષયં ત્વમદ્ય પશ્યેર્મમ ચોદિતૈશ્શરૈઃ ॥ 84 ॥
સ પૂર્વજં તીવ્રવિવૃદ્ધકોપં લાલપ્યમાનં પ્રસમીક્ષ્ય દીનમ્ ।
ચકાર તીવ્રાં મતિમુગ્રતેજા હરીશ્વરે માનવવંશનાથઃ ॥ 85 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે ત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
