śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē kiṣkindhākāṇḍam ।
atha triṃśassargaḥ ।
guhaṃ praviṣṭē sugrīvē vimuktē gaganē ghanaiḥ ।
varṣarātrōṣitō rāmaḥ kāmaśōkābhipīḍitaḥ ॥ 1 ॥
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ chandramaṇḍalam ।
śāradīṃ rajanīṃ chaiva dṛṣṭvā jyōtsnānulēpanām ॥ 2 ॥
kāmavṛttaṃ cha sugrīvaṃ naṣṭāṃ cha janakātmajām ।
buddhvā kālamatītaṃ cha mumōha paramāturaḥ ॥ 3 ॥
sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ ।
manassthāmapi vaidēhīṃ chintayāmāsa rāghavaḥ ॥ 4 ॥
āsīnaḥ parvatasyāgrē hēmadhātuvibhūṣitē ।
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām ॥ 5 ॥
dṛṣṭvā cha vimalaṃ vyōma gatavidyudvalāhakam ।
sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā ॥ 6 ॥
sārasārāvasannādaissārasāravanādinī ।
yā''śramē ramatē bālā sā'dya mē ramatē katham ॥ 7 ॥
puṣpitāṃśchāsanān dṛṣṭvā kāñchanāniva nirmalān ।
kathaṃ sā ramatē bālā paśyantī māmapaśyatī ॥ 8 ॥
yā purā kalahaṃsānāṃ svarēṇa kalabhāṣiṇī ।
budhyatē chārusarvāṅgī sā'dya mē buddhyatē katham ॥ 9 ॥
nisvanaṃ chakravākānāṃ niśamya nahachāriṇām ।
puṇḍarīkaviśālākṣī kathamēṣā bhaviṣyati ॥ 10 ॥
sarāṃsi saritō vāpīḥ kānanāni vanāni cha ।
tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ charannādya sukhaṃ labhē ॥ 11 ॥
api tāṃ madviyōgāchCha saukumāryāchcha bhāminīm ।
sudūraṃ pīḍayētkāmaśśaradguṇanirantaraḥ ॥ 12 ॥
ēvamādi naraśrēṣṭhō vilalāpa nṛpātmajaḥ ।
vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśēśvarāt ॥ 13 ॥
tataśchañchūrya ramyēṣu phalārthī girisānuṣu ।
dadarśa paryupāvṛttō lakṣmīvānlakṣmaṇō'grajam ॥ 14 ॥
taṃ chintayā dussahayā parītaṃ visañjñamēkaṃ vijanē manasvī ।
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvācha rāmam ॥ 15 ॥
kimārya kāmasya vaśaṅgatēna kimātmapauruṣyaparābhavēna ।
ayaṃ sadā saṃhriyatē samādhiḥ kimatra yōgēna nivartitēna ॥ 16 ॥
kriyābhiyōgaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyōgānugataṃ cha kālam ।
sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hētuṃ cha kuruṣva hētum ॥ 17 ॥
na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā parēṇa ।
na chāgnichūḍāṃ jvalitāmupētya na dahyatē vīra varārha kachChit ॥ 18 ॥
salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvācha rāmaḥ ।
hitaṃ cha pathyaṃ cha nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ cha ॥ 19 ॥
nissaṃśayaṃ kāryamavēkṣitavyaṃ kriyāviśēṣō'hyanuvartitavyaḥ ।
nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ cha chintyam ॥ 20 ॥
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanuchintayan ।
uvācha lakṣmaṇaṃ rāmō mukhēna pariśuṣyatā ॥ 21 ॥
tarpayitvā sahasrākṣassalilēna vasundharām ।
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ ॥ 22 ॥
snigdhagambhīranirghōṣāśśailadrumapurōgamāḥ ।
visṛjya salilaṃ mēghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja ॥ 23 ॥
nīlōtpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśō daśa ।
vimadā iva mātaṅgāśśāntavēgāḥ payōdharāḥ ॥ 24 ॥
jalagarbhā mahāmēghā kuṭajārjunagandhinaḥ ।
charitvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ ॥ 25 ॥
ghanānāṃ vāraṇānāṃ cha mayūrāṇāṃ cha lakṣmaṇa ।
nādaḥ prasravaṇānāṃ cha praśāntassahasā'nagha ॥ 26 ॥
abhivṛṣṭā mahāmēghairnirmalāśchitrasānavaḥ ।
anuliptā ivā'bhānti girayaśchitradīptibhiḥ ॥ 27 ॥
śākhāsu saptachChadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām ।
līlāsu chaivōttama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā ॥ 28 ॥
sampratyanēkāśraya chitraśōbhā lakṣmīśśaratkālaguṇōpanītā ।
sūryāgrahastapratibōdhitēṣu padmākarēṣvabhyadhikaṃ vibhāti ॥ 29 ॥
saptachChadānāṃ kusumōpagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ ।
mattadvipānāṃ pavanō'nusārī darpaṃ vinēṣyannadhikaṃ karōti ॥ 30 ॥
abhyāgataiśchāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajōvakīrṇaiḥ ।
mahānadīnāṃ pulinōpayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha chakravākaiḥ ॥ 31 ॥
madapragalbhēṣu cha vāraṇēṣu gavāṃ samūhēṣu cha darpitēṣu ।
prasannatōyāsu cha nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā ॥ 32 ॥
nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vanēṣu ।
priyāsvasaktā vinivṛttaśōbhā gatōtsavā dhyānaparā mayūrāḥ ॥ 33 ॥
manōjñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ ।
suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyōtitānīva vanāntarāṇi ॥ 34 ॥
priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vanē ratānāṃ kusumōddhatānām ।
madōtkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajōttamānāṃ gatayō'dya mandāḥ ॥ 35 ॥
vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni ।
kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamōvimuktāścha diśaḥ prakāśāḥ ॥ 36 ॥
sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiśchirōdadhāṭitasāndrarēṇuḥ ।
anyōnyavairēṇasamāyutānā mudyōgakālō'dya narādhipānām ॥ 37 ॥
śaradguṇāpyāyitarūpaśōbhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ ।
madōtkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti ॥ 38 ॥
samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ ।
madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vanēṣu bhartāramanuprayānti ॥ 39 ॥
tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīrōpagatā nadīnām ।
nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ ॥ 40 ॥
vitrāsya kāraṇḍavachakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajēndrāḥ ।
sarassu baddhāmbujabhūṣaṇēṣu vikṣōbhya vikṣōbhya jalaṃ pibanti ॥ 41 ॥
vyapētapaṅkāsu savālukāsu prasannatōyāsu sagōkulāsu ।
sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ ॥ 42 ॥
nadīghanaprasravaṇōdakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām ।
plavaṅgamānāṃ cha gatōtsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ ॥ 43 ॥
anēkavarṇāssuvinaṣṭakāyā navōditēṣvambudharēṣu naṣṭāḥ ।
kṣudhārditā ghōraviṣā bilēbhya śchirōṣitā viprasaranti sarpāḥ ॥ 44 ॥
chañchachchandrakarasparśaharṣōnmīlitatārakā ।
ahō rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram ॥ 45 ॥
rātriśśaśāṅkōditasaumyavaktrā tārāgaṇōnmīlitachārunētrā ।
jyōtsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī ॥ 46 ॥
vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasachārupaṅktiḥ ।
nabhassamākrāmati śīghravēgāḥ vātāvadhūtā grathitēva mālā ॥ 47 ॥
suptaikahaṃsaṃ kumudairupētaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti ।
ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇachandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam ॥ 48 ॥
prakīrṇahaṃsākulamēkhalānāṃ prabuddhapadmōtpalamālinīnām ।
vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām ॥ 49 ॥
vēṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ ।
sammūrChitō gargaragōvṛṣāṇā manyōnyamāpūrayatīva śabdaḥ ॥ 50 ॥
navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutēna ।
dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśōbhitāni ॥ 51 ॥
vanaprachaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcharaṇāḥ prahrṛṣṭāḥ ।
vanēṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanarēṇugaurāḥ ॥ 52 ॥
jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñchasvanaśśālivanaṃ vipakvam ।
mṛduścha vāyurvimalaścha chandra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam ॥ 53 ॥
mīnōpasandarśitamēkhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayō'dya mandāḥ ।
kāntōpabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakālēṣviva kāminīnām ॥ 54 ॥
sachakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni ।
sapatralēkhāni sarōchanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni ॥ 55 ॥
praphullabāṇāsanachitritēṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjitēṣu ।
gṛhītachāpōdyatachaṇḍadaṇḍaḥ prachaṇḍachārō'dya vanēṣu kāmaḥ ॥ 56 ॥
lōkaṃ suvṛṣṭyā paritōṣayitvā nadīstaṭākāni cha pūrayitvā ।
niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ cha kṛtvā tyaktvā nabhastōyadharāḥ praṇaṣṭāḥ ॥ 57 ॥
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ ।
navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yōṣitaḥ ॥ 58 ॥
prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ ।
chakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ ॥ 59 ॥
asanāssaptaparṇāścha kōvidārāścha puṣpitāḥ ।
dṛśyantē bandhujīvāścha śyāmāścha girisānuṣu ॥ 60 ॥
haṃsasārasachakrāhvaiḥ kuraraiścha samantataḥ ।
pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa ॥ 61 ॥
anyōnyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja ।
udyōgasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ ॥ 62 ॥
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na cha paśyāmi sugrīvamudyōgaṃ vā tathāvidham ॥ 63 ॥
chatvārō vārṣikā māsā gatā varṣaśatōpamāḥ ।
mama śōkābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ ॥ 64 ॥
chakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhatō'nugatā vanam ।
viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā ॥ 65 ॥
priyāvihīnē duḥkhārtē hṛtarājyē vivāsitē ।
kṛpāṃ na kurutē rājā sugrīvō mayi lakṣmaṇa ॥ 66 ॥
anāthō hṛtarājyō'yaṃ rāvaṇēna cha dharṣitaḥ ।
dīnō dūragṛhaḥ kāmī māṃ chaiva śaraṇaṃ gataḥ ॥ 67 ॥
ityētaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ ।
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa ॥ 68 ॥
sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇē ।
kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyatē ॥ 69 ॥
tvaṃ cha kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam ।
mūrkhaṃ grāmyasukhē saktaṃ sugrīvaṃ vachanānmama ॥ 70 ॥
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ chāpyupakāriṇām ।
āśāṃ saṃśrutya yō hanti sa lōkē puruṣādhamaḥ ॥ 71 ॥
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yō hi vākyamudīritam ।
satyēna pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣōttamaḥ ॥ 72 ॥
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti yē ।
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnōpabhuñjatē ॥ 73 ॥
nūnaṃ kāñchanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇē ।
draṣṭumichChati chāpasya rūpaṃ vidyudgaṇōpamam ॥ 74 ॥
ghōraṃ jyātalanirghōṣaṃ kruddhasya mama saṃyugē ।
nirghōṣamiva vajrasya punassaṃśrōtumichChasi ॥ 75 ॥
kāmamēvaṅgatē'pyasya parijñātē parākramē ।
tvatsahāyasya mē vīra na chintā syānnṛpātmaja ॥ 76 ॥
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ ।
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavagēśvaraḥ ॥ 77 ॥
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ ।
vyatītāṃśchaturō māsānviharannāvabudhyatē ॥ 78 ॥
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamēvōpasēvatē ।
śōkadīnēṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurutē dayām ॥ 79 ॥
uchyatāṃ gachCha sugrīvastvayā vatsa mahābala ।
mama rōṣasya yadrūpaṃ brūyāśchaivamidaṃ vachaḥ ॥ 80 ॥
na cha saṅkuchitaḥ panthā yēna vālī hatō gataḥ ।
samayē tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ ॥ 81 ॥
ēka ēva raṇē vālī śarēṇa nihatō mayā ।
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam ॥ 82 ॥
tadēvaṃ vihitē kāryē yaddhitaṃ puruṣarṣabha ।
tattadbhrūhi naraśrēṣṭhatvara kālavyatikramaḥ ॥ 83 ॥
kuruṣva satyaṃ mayi vānarēśvara pratiśrutaṃ dharmamavēkṣya śāśvatam ।
mā vālinaṃ prētya gatō yamakṣayaṃ tvamadya paśyērmama chōditaiśśaraiḥ ॥ 84 ॥
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakōpaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam ।
chakāra tīvrāṃ matimugratējā harīśvarē mānavavaṃśanāthaḥ ॥ 85 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē kiṣkindhākāṇḍē triṃśassargaḥ ॥