ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ സുംദരകാംഡമ് ।
അഥ പംചത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।
താം തു രാമകഥാം ശ്രുത്വാ വൈദേഹീ വാനരര്ഷഭാത് ।
ഉവാച വചനം സാംത്വമിദം മധുരയാ ഗിരാ ॥ 1 ॥
ക്വ തേ രാമേണ സംസര്ഗഃ കഥം ജാനാസി ലക്ഷ്മണമ് ।
വാനരാണാം നരാണാം ച കഥമാസീത്സമാഗമഃ ॥ 2 ॥
യാനി രാമസ്യ ലിംഗാനി ലക്ഷ്മണസ്യ ച വാനര ।
താനി ഭൂയസ്സമാചക്ഷ്വ ന മാം ശോകസ്സമാവിശേത് ॥ 3 ॥
കീദൃശം തസ്യ സംസ്ഥാനം രൂപം രാമസ്യ കീദൃശമ് ।
കഥമൂരൂ കഥം ബാഹൂ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ശംസ മേ ॥ 4 ॥
ഏവമുക്തസ്തു വൈദേഹ്യാ ഹനുമാന്മാരുതാത്മജഃ ।
തതോ രാമം യഥാതത്ത്വമാഖ്യാതുമുപചക്രമേ ॥ 5 ॥
ജാനംതീ ബത ദിഷ്ട്യാ മാം വൈദേഹി പരിപൃച്ഛസി ।
ഭര്തുഃ കമലപത്ത്രാക്ഷി സംസ്ഥാനം ലക്ഷ്മണസ്യ ച ॥ 6 ॥
യാനി രാമസ്യ ചിഹ്നാനി ലക്ഷ്മണസ്യ ച യാനി വൈ ।
ലക്ഷിതാനി വിശാലാക്ഷി വദതശ്ശൃണു താനി മേ ॥ 7 ॥
രാമഃ കമലപത്ത്രാക്ഷ സ്സർവസത്ത്വമനോഹരഃ ।
രൂപദാക്ഷിണ്യസംപന്നഃ പ്രസൂതോ ജനകാത്മജേ ॥ 8 ॥
തേജസാഽദിത്യ സംകാശഃ ക്ഷമയാ പൃഥിവീസമഃ ।
ബൃഹസ്പതിസമോ ബുദ്ധ്യാ യശസാ വാസവോപമഃ ॥ 9 ॥
രക്ഷിതാ ജീവലോകസ്യ സ്വജനസ്യാഭിരക്ഷിതാ ।
രക്ഷിതാ സ്വസ്യ വൃത്തസ്യ ധര്മസ്യ ച പരംതപഃ ॥ 10 ॥
രാമോ ഭാമിനി ലോകസ്യ ചാതുർവര്ണ്യസ്യ രക്ഷിതാ ।
മര്യാദാനാം ച ലോകസ്യ കര്താ കാരയിതാ ച സഃ ॥ 11 ॥
അര്ചിഷ്മാനര്ചിതോഽത്യര്ഥം ബ്രഹ്മചര്യവ്രതേ സ്ഥിതഃ ।
സാധൂനാമുപകാരജ്ഞഃ പ്രചാരജ്ഞശ്ച കര്മണാമ് ॥ 12 ॥
രാജവിദ്യാവിനീതശ്ച ബ്രാഹ്മണാനാമുപാസിതാ ।
ശ്രുതവാന്ശീലസംപന്നോ വിനീതശ്ച പരംതപഃ ॥ 13 ॥
യജുർവേദവിനീതശ്ച വേദവിദ്ഭിസ്സുപൂജിതഃ ।
ധനുർവേദേ ച വേദേഷു വേദാംഗേഷു ച നിഷ്ഠിതഃ ॥ 14 ॥
വിപുലാംസോ മഹാബാഹുഃ കംബുഗ്രീവശ്ശുഭാനനഃ ।
ഗൂഢജത്രുസ്സുതാമ്രാക്ഷോ രാമോ ദേവി ജനൈ ശ്ശ്രുതഃ ॥ 15 ॥
ദുംദുഭിസ്വനനിര്ഘോഷ സ്സ്നിഗ്ധവര്ണഃ പ്രതാപവാന് ।
സമ സ്സമവിഭക്താംഗോ വര്ണം ശ്യാമം സമാശ്രിതഃ ॥ 16 ॥
ത്രിസ്ഥിരസ്ത്രിപ്രലംബശ്ച ത്രിസമസ്ത്രിഷു ചോന്നതഃ ।
ത്രിതാമ്രസ്ത്രിഷു ച സ്നിഗ്ധോ ഗംഭീരസ്ത്രിഷു നിത്യശഃ ॥ 17 ॥
ത്രിവലീവാംസ്ത്ര്യവനതശ്ചതുർവ്യംഗസ്ത്രിശീര്ഷവാന് ।
ചതുഷ്കലശ്ചതുര്ലേഖശ്ചതുഷ്കിഷ്കുശ്ചതു സ്സമഃ ॥ 18 ॥
ചതുര്ദശസമദ്വംദ്വശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രശ്ചതുര്ഗതിഃ ।
മഹോഷ്ഠഹനുനാസശ്ച പംചസ്നിഗ്ധോഽഷ്ടവംശവാന് ॥ 19 ॥
ദശപദ്മോ ദശബൃഹത്ത്രിഭിർവ്യാപ്തോ ദ്വിശുക്ലവാന് ।
ഷഡുന്നതോ നവതനുസ്ത്രിഭിർവ്യാപ്നോതി രാഘവഃ ॥ 20 ॥
സത്യധര്മപരശ്ശ്രീമാന് സംഗ്രഹാനുഗ്രഹേ രതഃ ।
ദേശകാലവിഭാഗജ്ഞസ്സർവലോകപ്രിയംവദഃ ॥ 21 ॥
ഭ്രാതാ തസ്യ ച ദ്വൈമാത്രസ്സൌമിത്രിരപരാജിതഃ ।
അനുരാഗേണ രൂപേണ ഗുണൈശ്ചൈവ തഥാവിധഃ ॥ 22 ॥
താവുഭൌ നരശാര്ദൂലൌ ത്വദ്ദര്ശനസമുത്സുകൌ ।
വിചിന്വംതൌ മഹീം കൃത്സ്നാമസ്മാഭിരഭിസംഗതൌ ॥ 23 ॥
ത്വാമേവ മാര്ഗമാണൌ തൌ വിചരംതൌ വസുംധരാമ് ।
ദദര്ശതുര്മൃഗപതിം പൂർവജേനാവരോപിതമ് ॥ 24 ॥
ഋശ്യമൂകസ്യ പൃഷ്ഠേ തു ബഹുപാദപസംകുലേ ।
ഭ്രാതുര്ഭയാര്തമാസീനം സുഗ്രീവം പ്രിയദര്ശനമ് ॥ 25 ॥
വയം തു ഹരിരാജം തം സുഗ്രീവം സത്യസംഗരമ് ।
പരിചര്യാമഹേ രാജ്യാത്പൂർവജേനാവരോപിതമ് ॥ 26 ॥
തതസ്തൌ ചീരവസനൌ ധനുഃ പ്രവരപാണിനൌ ।
ഋശ്യമൂകസ്യ ശൈലസ്യ രമ്യം ദേശമുപാഗതൌ ॥ 27 ॥
സ തൌ ദൃഷ്ട്വാ നരവ്യാഘ്രൌ ധന്വിനൌ വാനരര്ഷഭഃ ।
അവപ്ലുതോ ഗിരേസ്തസ്യ ശിഖരം ഭയമോഹിതഃ ॥ 28 ॥
തതസ്സ ശിഖരേ തസ്മിന്വാനരേംദ്രോ വ്യവസ്ഥിതഃ ।
തയോസ്സമീപം മാമേവ പ്രേഷയാമാസ സത്വരമ് ॥ 29 ॥
താവഹം പുരുഷവ്യാഘ്രൌ സുഗ്രീവവചനാത്പ്രഭൂ ।
രൂപലക്ഷണസംപന്നൌ കൃതാംജലിരുപസ്ഥിതഃ ॥ 30 ॥
തൌ പരിജ്ഞാതതത്ത്വാര്ഥൌ മയാ പ്രീതിസമന്വിതൌ ।
പൃഷ്ഠമാരോപ്യ തം ദേശം പ്രാപിതൌ പുരുഷര്ഷഭൌ ॥ 31 ॥
നിവേദിതൌ ച തത്ത്വേന സുഗ്രീവായ മഹാത്മനേ ।
തയോരന്യോന്യസല്ലാപാദ്ഭൃശം പ്രീതിരജായത ॥ 32 ॥
തതസ്തൌ പ്രീതിസംപന്നൌ ഹരീശ്വരനരേശ്വരൌ ।
പരസ്പരകൃതാശ്വാസൌ കഥയാ പൂർവവൃത്തയാ ॥ 33 ॥
തതസ്സ സാംത്വയാമാസ സുഗ്രീവം ലക്ഷ്മണാഗ്രജഃ ।
സ്ത്രീഹേതോർവാലിനാ ഭ്രാത്രാ നിരസ്തമുരുതേജസാ ॥ 34 ॥
തതസ്ത്വന്നാശജം ശോകം രാമസ്യാക്ലിഷ്ടകര്മണഃ ।
ലക്ഷ്മണോ വാനരേംദ്രായ സുഗ്രീവായ ന്യവേദയത് ॥ 35 ॥
സ ശ്രുത്വാ വാനരേംദ്രസ്തു ലക്ഷ്മണേനേരിതം വചഃ ।
തദാസീന്നിഷ്പ്രഭോഽത്യര്ഥം ഗ്രഹഗ്രസ്ത ഇവാംശുമാന് ॥ 36 ॥
തതസ്ത്വദ്ഗാത്രശോഭീനി രക്ഷസാ ഹ്രിയമാണയാ ।
യാന്യാഭരണജാലാനി പാതിതാനി മഹീതലേ ॥ 37 ॥
താനി സർവാണി രാമായ ആനീയ ഹരിയൂഥപാഃ ।
സംഹൃഷ്ടാ ദര്ശയാമാസുര്ഗതിം തു ന വിദുസ്തവ ॥ 38 ॥
താനി രാമായ ദത്താനി മയൈവോപഹൃതാനി ച ।
സ്വനവംത്യവകീര്ണാനി തസ്മിന്വിഗതചേതസി ॥ 39 ॥
താന്യംകേ ദര്ശനീയാനി കൃത്വാ ബഹുവിധം തവ ।
തേന ദേവപ്രകാശേന ദേവേന പരിദേവിതമ് ॥ 40 ॥
പശ്യതസ്താനി രുദതസ്താമ്യതശ്ച പുനഃ പുനഃ ।
പ്രാദീപയംദാശരഥേസ്താനി ശോകഹുതാശനമ് ॥ 41 ॥
ശയിതം ച ചിരം തേന ദുഃഖാര്തേന മഹാത്മനാ ।
മയാപി വിവിധൈർവാക്യൈഃ കൃച്ഛ്രാദുത്ഥാപിതഃ പുനഃ ॥ 42 ॥
താനി ദൃഷ്ട്വാ മഹാബാഹുര്ദര്ശയിത്വാ മുഹുര്മുഹുഃ ।
രാഘവസ്സഹ സൌമിത്രിസ്സുഗ്രീവേ സ ന്യവേദയത് ॥ 43 ॥
സ തവാദര്ശനാദാര്യേ രാഘവഃ പരിതപ്യതേ ।
മഹതാ ജ്വലതാ നിത്യമഗ്നിനേവാഗ്നിപർവതഃ ॥ 44 ॥
ത്വത്കൃതേ തമനിദ്രാ ച ശോകശ്ചിംതാ ച രാഘവമ് ।
താപയംതി മഹാത്മാനമഗ്ന്യഗാരമിവാഗ്നയഃ ॥ 45 ॥
തവാദര്ശനശോകേന രാഘവഃ പ്രവിചാല്യതേ ।
മഹതാ ഭൂമികംപേന മഹാനിവ ശിലോച്ചയഃ ॥ 46 ॥
കാനനാനി സുരമ്യാണി നദീഃ പ്രസ്രവണാനി ച ।
ചരന്ന രതിമാപ്നോതി ത്വാമപശ്യന്നൃപാത്മജേ ॥ 47 ॥
സ ത്വാം മനുജശാര്ദൂലഃ ക്ഷിപ്രം പ്രാപ്സ്യതി രാഘവഃ ।
സമിത്രബാംധവം ഹത്വാ രാവണം ജനകാത്മജേ ॥ 48 ॥
സഹിതൌ രാമസുഗ്രീവാവുഭാവകുരുതാം തദാ ।
സമയം വാലിനം ഹംതും തവ ചാന്വേഷണം തഥാ ॥ 49 ॥
തതസ്താഭ്യാം കുമാരാഭ്യാം വീരാഭ്യാം സ ഹരീശ്വരഃ ।
കിഷ്കിംധാം സമുപാഗമ്യ വാലീ യുദ്ധേ നിപാതിതഃ ॥ 50 ॥
തതോ നിഹത്യ തരസാ രാമോ വാലിനമാഹവേ ।
സർവര്ക്ഷഹരിസംഘാനാം സുഗ്രീവമകരോത്പതിമ് ॥ 51 ॥
രാമസുഗ്രീവയോരൈക്യം ദേവ്യേവം സമജായത ।
ഹനുമംതം ച മാം വിദ്ധി തയോര്ദൂതമിഹാഗതമ് ॥ 52 ॥
സ്വരാജ്യം പ്രാപ്യ സുഗ്രീവസ്സമാനീയ ഹരീശ്വരാന് ।
ത്വദര്ഥം പ്രേഷയാമാസ ദിശോ ദശ മഹാബലാന് ॥ 53 ॥
ആദിഷ്ടാ വാനരേംദ്രേണ സുഗ്രീവേണ മഹൌജസാ ।
അദ്രിരാജപ്രതീകാശാസ്സർവതഃ പ്രസ്ഥിതൌ മഹീമ് ॥ 54 ॥
തതസ്തേ മാര്ഗമാണാ വൈ സുഗ്രീവവചനാതുരാഃ ।
ചരംതി വസുധാം കൃത്സ്നാം വയമന്യേ ച വാനരാഃ ॥ 55 ॥
അംഗദോ നാമ ലക്ഷ്മീവാന്വാലിസൂനുര്മഹാബലഃ ।
പ്രസ്ഥിതഃ കപിശാര്ദൂലസ്ത്രിഭാഗബലസംവൃതഃ ॥ 56 ॥
തേഷാം നോ വിപ്രണഷ്ടാനാം വിംധ്യേ പർവതസത്തമേ ।
ഭൃശം ശോകപരീതാനാമഹോരാത്രഗണാ ഗതാഃ ॥ 57 ॥
തേ വയം കാര്യനൈരാശ്യാത്കാലസ്യാതിക്രമേണ ച ।
ഭയാച്ച കപിരാജസ്യ പ്രാണാംസ്ത്യക്തും വ്യവസ്ഥിതാഃ ॥ 58 ॥
വിചിത്യ വനദുര്ഗാണി ഗിരിപ്രസ്രവണാനി ച ।
അനാസാദ്യ പദം ദേവ്യാഃ പ്രാണാംസ്ത്യക്തും സമുദ്യതാഃ ॥ 59 ॥
ദൃഷ്ട്വാ പ്രായോപവിഷ്ടാംശ്ച സർവാന്വാനരപുംഗവാന് ।
ഭൃശം ശോകാര്ണവേ മഗ്നഃ പര്യദേവയദംഗദഃ ॥ 60 ॥
തവ നാശം ച വൈദേഹി വാലിനശ്ച വധം തഥാ ।
പ്രായോപവേശമസ്മാകം മരണം ച ജടായുഷഃ ॥ 61 ॥
തേഷാം നസ്വാമിസംദേശാന്നിരാശാനാം മുമൂര്ഷതാമ് ।
കാര്യഹേതോരിവായാതശ്ശകുനിർവീര്യവാന്മഹാന് ॥ 62 ॥
ഗൃധ്രരാജസ്യ സോദര്യഃ സംപാതിര്നാമ ഗൃധ്രരാട് ।
ശ്രുത്വാ ഭ്രാതൃവധം കോപാദിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 63 ॥
യവീയാന്കേന മേ ഭ്രാതാ ഹതഃ ക്വ ച നിപാതിതഃ ।
ഏതദാഖ്യാതുമിച്ഛാമി ഭവദ്ഭിർവാനരോത്തമാഃ ॥ 64 ॥
അംഗദോഽകഥയത്തസ്യ ജനസ്ഥാനേ മഹദ്വധമ് ।
രക്ഷസാ ഭീമരൂപേണ ത്വാമുദ്ദിശ്യ യഥാതഥമ് ॥ 65 ॥
ജടായുഷോ വധം ശ്രുത്വാ ദുഃഖിതസ്സോഽരുണാത്മജഃ ।
ത്വാം ശശംസ വരാരോഹേ വസംതീം രാവണാലയേ ॥ 66 ॥
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ സംപാതേഃ പ്രീതിവര്ധനമ് ।
അംഗദപ്രമുഖാസ്തൂര്ണം തതസ്സംപ്രസ്ഥിതാ വയമ് ॥ 67 ॥
വിംധ്യാദുത്ഥായ സംപ്രാപ്താ സ്സാഗരസ്യാംതമുത്തരമ് ।
ത്വദ്ധര്ശനകൃതോത്സാഹാ ഹൃഷ്ടാസ്തുഷ്ടാഃ പ്ലവംഗമാഃ ॥ 68 ॥
അംഗദപ്രമുഖാസ്സർവേ വേലോപാംതമുപസ്ഥിതാഃ ।
ചിംതാം ജഗ്മുഃ പുനര്ഭീതാസ്ത്വദ്ദര്ശനസമുത്സുകാഃ ॥ 69 ॥
അഥാഹം ഹരിസൈന്യസ്യ സാഗരം പ്രേക്ഷ്യ സീദതഃ ।
വ്യവധൂയ ഭയം തീവ്രം യോജനാനാം ശതം പ്ലുതഃ ॥ 70 ॥
ലംകാ ചാപി മയാ രാത്രൌ പ്രവിഷ്ടാ രാക്ഷസാകുലാ ।
രാവണശ്ച മയാ ദൃഷ്ടസ്ത്വം ച ശോകപരിപ്ലുതാ ॥ 71 ॥
ഏതത്തേ സർവമാഖ്യാതം യഥാവൃത്തമനംദിതേ ।
അഭിഭാഷസ്വ മാം ദേവി ദൂതോ ദാശരഥേരഹമ് ॥ 72 ॥
തം മാം രാമകൃതോദ്യോഗം ത്വന്നിമിത്തമിഹാഗതമ് ।
സുഗ്രീവസചിവം ദേവി ബുദ്ധ്യസ്വ പവനാത്മജമ് ॥ 73 ॥
കുശലീ തവ കാകുത്സ്ഥസ്സർവശസ്ത്രഭൃതാം വരഃ ।
ഗുരോരാരാധനേ യുക്തോ ലക്ഷ്മണശ്ച സുലക്ഷണഃ ॥ 74 ॥
തസ്യ വീര്യവതോ ദേവി ഭര്തുസ്തവ ഹിതേ രതഃ ।
അഹമേകസ്തു സംപ്രാപ്ത സ്സുഗ്രീവവചനാദിഹ ॥ 75 ॥
മയേയമസഹായേന ചരതാ കാമരൂപിണാ ।
ദക്ഷിണാ ദിഗനുക്രാംതാ ത്വന്മാര്ഗവിചയൈഷിണാ ॥ 76 ॥
ദിഷ്ട്യാഹം ഹരിസൈന്യാനാം ത്വന്നാശമനുശോചതാമ് ।
അപനേഷ്യാമി സംതാപം തവാഭിഗമശംസനാത് ॥ 77 ॥
ദിഷ്ട്യാ ഹി മമ ന വ്യര്ഥം ദേവി സാഗരലംഘനമ് ।
പ്രാപ്സ്യാമ്യഹമിദം ദിഷ്ട്യാ ത്വദ്ദര്ശനകൃതം യശഃ ॥ 78 ॥
രാഘവശ്ച മഹാവീര്യഃ ക്ഷിപ്രം ത്വാമഭിപത്സ്യതേ ।
സമിത്രബാംധവം ഹത്വാ രാവണം രാക്ഷസാധിപമ് ॥ 79 ॥
മാല്യവാന്നാമ വൈദേഹി ഗിരീണാമുത്തമോ ഗിരിഃ ।
തതോ ഗച്ഛതി ഗോകര്ണം പർവതം കേസരീ ഹരിഃ ॥ 80 ॥
സ ച ദേവര്ഷിഭിര്ദിഷ്ടഃ പിതാ മമ മഹാകപിഃ ।
തീര്ഥേ നദീപതേഃ പുണ്യേ ശംബസാദനമുദ്ധരത് ॥ 81 ॥
തസ്യാഹം ഹരിണഃ ക്ഷേത്രേ ജാതോ വാതേന മൈഥിലി ।
ഹനുമാനിതി വിഖ്യാതോ ലോകേ സ്വേനൈവ കര്മണാ ॥ 82 ॥
വിശ്വാസാര്ഥം തു വൈദേഹി ഭര്തുരുക്താ മയാ ഗുണാഃ ।
അചിരാദ്രാഘവോ ദേവി ത്വാമിതോ നയിതാഽനഘേ ॥ 83 ॥
ഏവം വിശ്വാസിതാ സീതാ ഹേതുഭിശ്ശോകകര്ശിതാ ।
ഉപപന്നൈരഭിജ്ഞാനൈര്ദൂതം തമവഗച്ഛതി ॥ 84 ॥
അതുലം ച ഗതാ ഹര്ഷം പ്രഹര്ഷേണ ച ജാനകീ ।
നേത്രാഭ്യാം വക്രപക്ഷ്മാഭ്യാം മുമോചാനംദജം ജലമ് ॥ 85 ॥
ചാരു തദ്വദനം തസ്യാസ്താമ്രശുക്ലായതേക്ഷണമ് ।
അശോഭത വിശാലാക്ഷ്യാ രാഹുമുക്ത ഇവോഡുരാട് ॥ 86 ॥
ഹനുമംതം കപിം വ്യക്തം മന്യതേ നാന്യഥേതി സാ ।
അഥോവാച ഹനൂമാംസ്താമുത്തരം പ്രിയദര്ശനാമ് ॥ 87 ॥
ഏതത്തേ സർവമാഖ്യാതം സമാശ്വസിഹി മൈഥിലി ।
കിം കരോമി കഥം വാ തേ രോചതേ പ്രതിയാമ്യഹമ് ॥ 88 ॥
ഹതേഽസുരേ സംയതി ശംബസാദനേ കപിപ്രവീരേണ മഹര്ഷിചോദനാത് ।
തതോഽസ്മി വായുപ്രഭവോ ഹി മൈഥിലി പ്രഭാവതസ്തത്പ്രതിമശ്ച വാനരഃ ॥ 89 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ സുംദരകാംഡേ പംചത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥
