શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુંદરકાંડમ્ ।
અથ પંચત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
તાં તુ રામકથાં શ્રુત્વા વૈદેહી વાનરર્ષભાત્ ।
ઉવાચ વચનં સાંત્વમિદં મધુરયા ગિરા ॥ 1 ॥
ક્વ તે રામેણ સંસર્ગઃ કથં જાનાસિ લક્ષ્મણમ્ ।
વાનરાણાં નરાણાં ચ કથમાસીત્સમાગમઃ ॥ 2 ॥
યાનિ રામસ્ય લિંગાનિ લક્ષ્મણસ્ય ચ વાનર ।
તાનિ ભૂયસ્સમાચક્ષ્વ ન માં શોકસ્સમાવિશેત્ ॥ 3 ॥
કીદૃશં તસ્ય સંસ્થાનં રૂપં રામસ્ય કીદૃશમ્ ।
કથમૂરૂ કથં બાહૂ લક્ષ્મણસ્ય ચ શંસ મે ॥ 4 ॥
એવમુક્તસ્તુ વૈદેહ્યા હનુમાન્મારુતાત્મજઃ ।
તતો રામં યથાતત્ત્વમાખ્યાતુમુપચક્રમે ॥ 5 ॥
જાનંતી બત દિષ્ટ્યા માં વૈદેહિ પરિપૃચ્છસિ ।
ભર્તુઃ કમલપત્ત્રાક્ષિ સંસ્થાનં લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 6 ॥
યાનિ રામસ્ય ચિહ્નાનિ લક્ષ્મણસ્ય ચ યાનિ વૈ ।
લક્ષિતાનિ વિશાલાક્ષિ વદતશ્શૃણુ તાનિ મે ॥ 7 ॥
રામઃ કમલપત્ત્રાક્ષ સ્સર્વસત્ત્વમનોહરઃ ।
રૂપદાક્ષિણ્યસંપન્નઃ પ્રસૂતો જનકાત્મજે ॥ 8 ॥
તેજસાઽદિત્ય સંકાશઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ ।
બૃહસ્પતિસમો બુદ્ધ્યા યશસા વાસવોપમઃ ॥ 9 ॥
રક્ષિતા જીવલોકસ્ય સ્વજનસ્યાભિરક્ષિતા ।
રક્ષિતા સ્વસ્ય વૃત્તસ્ય ધર્મસ્ય ચ પરંતપઃ ॥ 10 ॥
રામો ભામિનિ લોકસ્ય ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા ।
મર્યાદાનાં ચ લોકસ્ય કર્તા કારયિતા ચ સઃ ॥ 11 ॥
અર્ચિષ્માનર્ચિતોઽત્યર્થં બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતઃ ।
સાધૂનામુપકારજ્ઞઃ પ્રચારજ્ઞશ્ચ કર્મણામ્ ॥ 12 ॥
રાજવિદ્યાવિનીતશ્ચ બ્રાહ્મણાનામુપાસિતા ।
શ્રુતવાન્શીલસંપન્નો વિનીતશ્ચ પરંતપઃ ॥ 13 ॥
યજુર્વેદવિનીતશ્ચ વેદવિદ્ભિસ્સુપૂજિતઃ ।
ધનુર્વેદે ચ વેદેષુ વેદાંગેષુ ચ નિષ્ઠિતઃ ॥ 14 ॥
વિપુલાંસો મહાબાહુઃ કંબુગ્રીવશ્શુભાનનઃ ।
ગૂઢજત્રુસ્સુતામ્રાક્ષો રામો દેવિ જનૈ શ્શ્રુતઃ ॥ 15 ॥
દુંદુભિસ્વનનિર્ઘોષ સ્સ્નિગ્ધવર્ણઃ પ્રતાપવાન્ ।
સમ સ્સમવિભક્તાંગો વર્ણં શ્યામં સમાશ્રિતઃ ॥ 16 ॥
ત્રિસ્થિરસ્ત્રિપ્રલંબશ્ચ ત્રિસમસ્ત્રિષુ ચોન્નતઃ ।
ત્રિતામ્રસ્ત્રિષુ ચ સ્નિગ્ધો ગંભીરસ્ત્રિષુ નિત્યશઃ ॥ 17 ॥
ત્રિવલીવાંસ્ત્ર્યવનતશ્ચતુર્વ્યંગસ્ત્રિશીર્ષવાન્ ।
ચતુષ્કલશ્ચતુર્લેખશ્ચતુષ્કિષ્કુશ્ચતુ સ્સમઃ ॥ 18 ॥
ચતુર્દશસમદ્વંદ્વશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્ગતિઃ ।
મહોષ્ઠહનુનાસશ્ચ પંચસ્નિગ્ધોઽષ્ટવંશવાન્ ॥ 19 ॥
દશપદ્મો દશબૃહત્ત્રિભિર્વ્યાપ્તો દ્વિશુક્લવાન્ ।
ષડુન્નતો નવતનુસ્ત્રિભિર્વ્યાપ્નોતિ રાઘવઃ ॥ 20 ॥
સત્યધર્મપરશ્શ્રીમાન્ સંગ્રહાનુગ્રહે રતઃ ।
દેશકાલવિભાગજ્ઞસ્સર્વલોકપ્રિયંવદઃ ॥ 21 ॥
ભ્રાતા તસ્ય ચ દ્વૈમાત્રસ્સૌમિત્રિરપરાજિતઃ ।
અનુરાગેણ રૂપેણ ગુણૈશ્ચૈવ તથાવિધઃ ॥ 22 ॥
તાવુભૌ નરશાર્દૂલૌ ત્વદ્દર્શનસમુત્સુકૌ ।
વિચિન્વંતૌ મહીં કૃત્સ્નામસ્માભિરભિસંગતૌ ॥ 23 ॥
ત્વામેવ માર્ગમાણૌ તૌ વિચરંતૌ વસુંધરામ્ ।
દદર્શતુર્મૃગપતિં પૂર્વજેનાવરોપિતમ્ ॥ 24 ॥
ઋશ્યમૂકસ્ય પૃષ્ઠે તુ બહુપાદપસંકુલે ।
ભ્રાતુર્ભયાર્તમાસીનં સુગ્રીવં પ્રિયદર્શનમ્ ॥ 25 ॥
વયં તુ હરિરાજં તં સુગ્રીવં સત્યસંગરમ્ ।
પરિચર્યામહે રાજ્યાત્પૂર્વજેનાવરોપિતમ્ ॥ 26 ॥
તતસ્તૌ ચીરવસનૌ ધનુઃ પ્રવરપાણિનૌ ।
ઋશ્યમૂકસ્ય શૈલસ્ય રમ્યં દેશમુપાગતૌ ॥ 27 ॥
સ તૌ દૃષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્રૌ ધન્વિનૌ વાનરર્ષભઃ ।
અવપ્લુતો ગિરેસ્તસ્ય શિખરં ભયમોહિતઃ ॥ 28 ॥
તતસ્સ શિખરે તસ્મિન્વાનરેંદ્રો વ્યવસ્થિતઃ ।
તયોસ્સમીપં મામેવ પ્રેષયામાસ સત્વરમ્ ॥ 29 ॥
તાવહં પુરુષવ્યાઘ્રૌ સુગ્રીવવચનાત્પ્રભૂ ।
રૂપલક્ષણસંપન્નૌ કૃતાંજલિરુપસ્થિતઃ ॥ 30 ॥
તૌ પરિજ્ઞાતતત્ત્વાર્થૌ મયા પ્રીતિસમન્વિતૌ ।
પૃષ્ઠમારોપ્ય તં દેશં પ્રાપિતૌ પુરુષર્ષભૌ ॥ 31 ॥
નિવેદિતૌ ચ તત્ત્વેન સુગ્રીવાય મહાત્મને ।
તયોરન્યોન્યસલ્લાપાદ્ભૃશં પ્રીતિરજાયત ॥ 32 ॥
તતસ્તૌ પ્રીતિસંપન્નૌ હરીશ્વરનરેશ્વરૌ ।
પરસ્પરકૃતાશ્વાસૌ કથયા પૂર્વવૃત્તયા ॥ 33 ॥
તતસ્સ સાંત્વયામાસ સુગ્રીવં લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।
સ્ત્રીહેતોર્વાલિના ભ્રાત્રા નિરસ્તમુરુતેજસા ॥ 34 ॥
તતસ્ત્વન્નાશજં શોકં રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
લક્ષ્મણો વાનરેંદ્રાય સુગ્રીવાય ન્યવેદયત્ ॥ 35 ॥
સ શ્રુત્વા વાનરેંદ્રસ્તુ લક્ષ્મણેનેરિતં વચઃ ।
તદાસીન્નિષ્પ્રભોઽત્યર્થં ગ્રહગ્રસ્ત ઇવાંશુમાન્ ॥ 36 ॥
તતસ્ત્વદ્ગાત્રશોભીનિ રક્ષસા હ્રિયમાણયા ।
યાન્યાભરણજાલાનિ પાતિતાનિ મહીતલે ॥ 37 ॥
તાનિ સર્વાણિ રામાય આનીય હરિયૂથપાઃ ।
સંહૃષ્ટા દર્શયામાસુર્ગતિં તુ ન વિદુસ્તવ ॥ 38 ॥
તાનિ રામાય દત્તાનિ મયૈવોપહૃતાનિ ચ ।
સ્વનવંત્યવકીર્ણાનિ તસ્મિન્વિગતચેતસિ ॥ 39 ॥
તાન્યંકે દર્શનીયાનિ કૃત્વા બહુવિધં તવ ।
તેન દેવપ્રકાશેન દેવેન પરિદેવિતમ્ ॥ 40 ॥
પશ્યતસ્તાનિ રુદતસ્તામ્યતશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
પ્રાદીપયંદાશરથેસ્તાનિ શોકહુતાશનમ્ ॥ 41 ॥
શયિતં ચ ચિરં તેન દુઃખાર્તેન મહાત્મના ।
મયાપિ વિવિધૈર્વાક્યૈઃ કૃચ્છ્રાદુત્થાપિતઃ પુનઃ ॥ 42 ॥
તાનિ દૃષ્ટ્વા મહાબાહુર્દર્શયિત્વા મુહુર્મુહુઃ ।
રાઘવસ્સહ સૌમિત્રિસ્સુગ્રીવે સ ન્યવેદયત્ ॥ 43 ॥
સ તવાદર્શનાદાર્યે રાઘવઃ પરિતપ્યતે ।
મહતા જ્વલતા નિત્યમગ્નિનેવાગ્નિપર્વતઃ ॥ 44 ॥
ત્વત્કૃતે તમનિદ્રા ચ શોકશ્ચિંતા ચ રાઘવમ્ ।
તાપયંતિ મહાત્માનમગ્ન્યગારમિવાગ્નયઃ ॥ 45 ॥
તવાદર્શનશોકેન રાઘવઃ પ્રવિચાલ્યતે ।
મહતા ભૂમિકંપેન મહાનિવ શિલોચ્ચયઃ ॥ 46 ॥
કાનનાનિ સુરમ્યાણિ નદીઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
ચરન્ન રતિમાપ્નોતિ ત્વામપશ્યન્નૃપાત્મજે ॥ 47 ॥
સ ત્વાં મનુજશાર્દૂલઃ ક્ષિપ્રં પ્રાપ્સ્યતિ રાઘવઃ ।
સમિત્રબાંધવં હત્વા રાવણં જનકાત્મજે ॥ 48 ॥
સહિતૌ રામસુગ્રીવાવુભાવકુરુતાં તદા ।
સમયં વાલિનં હંતું તવ ચાન્વેષણં તથા ॥ 49 ॥
તતસ્તાભ્યાં કુમારાભ્યાં વીરાભ્યાં સ હરીશ્વરઃ ।
કિષ્કિંધાં સમુપાગમ્ય વાલી યુદ્ધે નિપાતિતઃ ॥ 50 ॥
તતો નિહત્ય તરસા રામો વાલિનમાહવે ।
સર્વર્ક્ષહરિસંઘાનાં સુગ્રીવમકરોત્પતિમ્ ॥ 51 ॥
રામસુગ્રીવયોરૈક્યં દેવ્યેવં સમજાયત ।
હનુમંતં ચ માં વિદ્ધિ તયોર્દૂતમિહાગતમ્ ॥ 52 ॥
સ્વરાજ્યં પ્રાપ્ય સુગ્રીવસ્સમાનીય હરીશ્વરાન્ ।
ત્વદર્થં પ્રેષયામાસ દિશો દશ મહાબલાન્ ॥ 53 ॥
આદિષ્ટા વાનરેંદ્રેણ સુગ્રીવેણ મહૌજસા ।
અદ્રિરાજપ્રતીકાશાસ્સર્વતઃ પ્રસ્થિતૌ મહીમ્ ॥ 54 ॥
તતસ્તે માર્ગમાણા વૈ સુગ્રીવવચનાતુરાઃ ।
ચરંતિ વસુધાં કૃત્સ્નાં વયમન્યે ચ વાનરાઃ ॥ 55 ॥
અંગદો નામ લક્ષ્મીવાન્વાલિસૂનુર્મહાબલઃ ।
પ્રસ્થિતઃ કપિશાર્દૂલસ્ત્રિભાગબલસંવૃતઃ ॥ 56 ॥
તેષાં નો વિપ્રણષ્ટાનાં વિંધ્યે પર્વતસત્તમે ।
ભૃશં શોકપરીતાનામહોરાત્રગણા ગતાઃ ॥ 57 ॥
તે વયં કાર્યનૈરાશ્યાત્કાલસ્યાતિક્રમેણ ચ ।
ભયાચ્ચ કપિરાજસ્ય પ્રાણાંસ્ત્યક્તું વ્યવસ્થિતાઃ ॥ 58 ॥
વિચિત્ય વનદુર્ગાણિ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ ।
અનાસાદ્ય પદં દેવ્યાઃ પ્રાણાંસ્ત્યક્તું સમુદ્યતાઃ ॥ 59 ॥
દૃષ્ટ્વા પ્રાયોપવિષ્ટાંશ્ચ સર્વાન્વાનરપુંગવાન્ ।
ભૃશં શોકાર્ણવે મગ્નઃ પર્યદેવયદંગદઃ ॥ 60 ॥
તવ નાશં ચ વૈદેહિ વાલિનશ્ચ વધં તથા ।
પ્રાયોપવેશમસ્માકં મરણં ચ જટાયુષઃ ॥ 61 ॥
તેષાં નસ્વામિસંદેશાન્નિરાશાનાં મુમૂર્ષતામ્ ।
કાર્યહેતોરિવાયાતશ્શકુનિર્વીર્યવાન્મહાન્ ॥ 62 ॥
ગૃધ્રરાજસ્ય સોદર્યઃ સંપાતિર્નામ ગૃધ્રરાટ્ ।
શ્રુત્વા ભ્રાતૃવધં કોપાદિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 63 ॥
યવીયાન્કેન મે ભ્રાતા હતઃ ક્વ ચ નિપાતિતઃ ।
એતદાખ્યાતુમિચ્છામિ ભવદ્ભિર્વાનરોત્તમાઃ ॥ 64 ॥
અંગદોઽકથયત્તસ્ય જનસ્થાને મહદ્વધમ્ ।
રક્ષસા ભીમરૂપેણ ત્વામુદ્દિશ્ય યથાતથમ્ ॥ 65 ॥
જટાયુષો વધં શ્રુત્વા દુઃખિતસ્સોઽરુણાત્મજઃ ।
ત્વાં શશંસ વરારોહે વસંતીં રાવણાલયે ॥ 66 ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સંપાતેઃ પ્રીતિવર્ધનમ્ ।
અંગદપ્રમુખાસ્તૂર્ણં તતસ્સંપ્રસ્થિતા વયમ્ ॥ 67 ॥
વિંધ્યાદુત્થાય સંપ્રાપ્તા સ્સાગરસ્યાંતમુત્તરમ્ ।
ત્વદ્ધર્શનકૃતોત્સાહા હૃષ્ટાસ્તુષ્ટાઃ પ્લવંગમાઃ ॥ 68 ॥
અંગદપ્રમુખાસ્સર્વે વેલોપાંતમુપસ્થિતાઃ ।
ચિંતાં જગ્મુઃ પુનર્ભીતાસ્ત્વદ્દર્શનસમુત્સુકાઃ ॥ 69 ॥
અથાહં હરિસૈન્યસ્ય સાગરં પ્રેક્ષ્ય સીદતઃ ।
વ્યવધૂય ભયં તીવ્રં યોજનાનાં શતં પ્લુતઃ ॥ 70 ॥
લંકા ચાપિ મયા રાત્રૌ પ્રવિષ્ટા રાક્ષસાકુલા ।
રાવણશ્ચ મયા દૃષ્ટસ્ત્વં ચ શોકપરિપ્લુતા ॥ 71 ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથાવૃત્તમનંદિતે ।
અભિભાષસ્વ માં દેવિ દૂતો દાશરથેરહમ્ ॥ 72 ॥
તં માં રામકૃતોદ્યોગં ત્વન્નિમિત્તમિહાગતમ્ ।
સુગ્રીવસચિવં દેવિ બુદ્ધ્યસ્વ પવનાત્મજમ્ ॥ 73 ॥
કુશલી તવ કાકુત્સ્થસ્સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
ગુરોરારાધને યુક્તો લક્ષ્મણશ્ચ સુલક્ષણઃ ॥ 74 ॥
તસ્ય વીર્યવતો દેવિ ભર્તુસ્તવ હિતે રતઃ ।
અહમેકસ્તુ સંપ્રાપ્ત સ્સુગ્રીવવચનાદિહ ॥ 75 ॥
મયેયમસહાયેન ચરતા કામરૂપિણા ।
દક્ષિણા દિગનુક્રાંતા ત્વન્માર્ગવિચયૈષિણા ॥ 76 ॥
દિષ્ટ્યાહં હરિસૈન્યાનાં ત્વન્નાશમનુશોચતામ્ ।
અપનેષ્યામિ સંતાપં તવાભિગમશંસનાત્ ॥ 77 ॥
દિષ્ટ્યા હિ મમ ન વ્યર્થં દેવિ સાગરલંઘનમ્ ।
પ્રાપ્સ્યામ્યહમિદં દિષ્ટ્યા ત્વદ્દર્શનકૃતં યશઃ ॥ 78 ॥
રાઘવશ્ચ મહાવીર્યઃ ક્ષિપ્રં ત્વામભિપત્સ્યતે ।
સમિત્રબાંધવં હત્વા રાવણં રાક્ષસાધિપમ્ ॥ 79 ॥
માલ્યવાન્નામ વૈદેહિ ગિરીણામુત્તમો ગિરિઃ ।
તતો ગચ્છતિ ગોકર્ણં પર્વતં કેસરી હરિઃ ॥ 80 ॥
સ ચ દેવર્ષિભિર્દિષ્ટઃ પિતા મમ મહાકપિઃ ।
તીર્થે નદીપતેઃ પુણ્યે શંબસાદનમુદ્ધરત્ ॥ 81 ॥
તસ્યાહં હરિણઃ ક્ષેત્રે જાતો વાતેન મૈથિલિ ।
હનુમાનિતિ વિખ્યાતો લોકે સ્વેનૈવ કર્મણા ॥ 82 ॥
વિશ્વાસાર્થં તુ વૈદેહિ ભર્તુરુક્તા મયા ગુણાઃ ।
અચિરાદ્રાઘવો દેવિ ત્વામિતો નયિતાઽનઘે ॥ 83 ॥
એવં વિશ્વાસિતા સીતા હેતુભિશ્શોકકર્શિતા ।
ઉપપન્નૈરભિજ્ઞાનૈર્દૂતં તમવગચ્છતિ ॥ 84 ॥
અતુલં ચ ગતા હર્ષં પ્રહર્ષેણ ચ જાનકી ।
નેત્રાભ્યાં વક્રપક્ષ્માભ્યાં મુમોચાનંદજં જલમ્ ॥ 85 ॥
ચારુ તદ્વદનં તસ્યાસ્તામ્રશુક્લાયતેક્ષણમ્ ।
અશોભત વિશાલાક્ષ્યા રાહુમુક્ત ઇવોડુરાટ્ ॥ 86 ॥
હનુમંતં કપિં વ્યક્તં મન્યતે નાન્યથેતિ સા ।
અથોવાચ હનૂમાંસ્તામુત્તરં પ્રિયદર્શનામ્ ॥ 87 ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સમાશ્વસિહિ મૈથિલિ ।
કિં કરોમિ કથં વા તે રોચતે પ્રતિયામ્યહમ્ ॥ 88 ॥
હતેઽસુરે સંયતિ શંબસાદને કપિપ્રવીરેણ મહર્ષિચોદનાત્ ।
તતોઽસ્મિ વાયુપ્રભવો હિ મૈથિલિ પ્રભાવતસ્તત્પ્રતિમશ્ચ વાનરઃ ॥ 89 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુંદરકાંડે પંચત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
