શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ ચતુર્વિંશસ્સર્ગઃ ।
તાં ચાશ્રુવેગેન દુરાસદેન ત્વભિપ્લુતાં શોકમહાર્ણવેન ।
પશ્યંસ્તદા વાલ્યનુજસ્તરસ્વી ભ્રાતુર્વધેનાપ્રતિમેન તેપે ॥ 1 ॥
સ બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન વીક્ષ્ય ક્ષણેન નિર્વિણ્ણમના મનસ્વી ।
જગામ રામસ્ય શનૈસ્સમીપં ભૃત્યૈર્વૃતસંપરિદૂયમાનઃ ॥ 2 ॥
સ તં સમાસાદ્ય ગૃહીતચાપ મુદાત્તમાશીવિષતુલ્યબાણમ્ ।
યશસ્વિનં લક્ષણલક્ષિતાંગ મવસ્થિતં રાઘવ મિત્યુવાચ ॥ 3 ॥
યથા પ્રતિજ્ઞાતમિદં નરેંદ્ર કૃતં ત્વયા દૃષ્ટફલં ચ કર્મ ।
મમાદ્ય ભોગેષુ નરેંદ્રપુત્ર મનો નિવૃત્તં સહજીવિતેન ॥ 4 ॥
અસ્યાં મહિષ્યાં તુ ભૃશં રુદંત્યા પુરે ચ વિક્રોશતિ દુઃખતપ્તે ।
હતેઽગ્રજે સંશયિતેઽંગદે ચ ન રામ રાજ્યે રમતે મનો મે ॥ 5 ॥
ક્રોધાદમર્ષાદતિવિપ્રધર્ષા દ્ભ્રાતુર્વધો મેઽનુમતઃ પુરસ્તાત્ ।
હતે ત્વિદાનીં હરિયૂથપેઽસ્મિન્ સુતીવ્રમિક્ષ્વાકુકુમાર તપ્સ્યે ॥ 6 ॥
શ્રેયોઽદ્ય મન્યે મમ શૈલમુખ્યે તસ્મિન્નિવાસશ્ચિરમૃશ્યમૂકે ।
યથા તથા વર્તયતસ્સ્વવૃત્ત્યા નેમં નિહત્ય ત્રિદિવસ્ય લાભઃ ॥ 7 ॥
ન ત્વાં જિઘાંસામિ ચરેતિ યન્મા મયં મહાત્મા મતિમાનુવાચ ।
તસ્યૈવ તદ્રામ વચોઽનુરૂપ મિદં પુનઃ કર્મ ચ મેઽનુરૂપમ્ ॥ 8 ॥
ભ્રાતા કથં નામ મહાગુણસ્ય ભ્રાતુર્વધં રાઘવ રોચયેત ।
રાજ્યસ્ય દુઃખસ્ય ચ વીર સારં વિચિંતયન્કામપુરસ્કૃતઽસ્સન્ ॥ 9 ॥
વધો હિ મે મતો નાસીત્સ્વમાહાત્મ્યાવ્યતિક્રમાત્ ।
મમાઽસીદ્બુદ્ધિદૌરાત્મ્યાત્પ્રાણહારી વ્યતિક્રમઃ ॥ 10 ॥
દ્રુમશાખાવભગ્નોઽહં મુહુર્તં પરિનિષ્ટનન્ ।
સાંત્વયિત્વા ત્વનેનોક્તો ન પુનઃ કર્તુમર્હસિ ॥ 11 ॥
ભ્રાતૃત્વમાર્યભાવશ્ચ ધર્મશ્ચાનેન રક્ષિતઃ ।
મયા ક્રોધશ્ચ કામશ્ચ કપિત્વં ચ પ્રદર્શિતમ્ ॥ 12 ॥
અચિંતનીયં પરિવર્જનીય મનીપ્સનીયં સ્વનવેક્ષણીયમ્ ।
પ્રાપ્તોઽસ્મિ પાપ્માનમિમં નરેંદ્ર ભ્રાતુર્વધાત્ત્વાષ્ટ્રવધાદિવેંદ્રઃ ॥ 13 ॥
પાપ્માનમિંદ્રસ્ય મહી જલં ચ વૃક્ષાશ્ચ કામં જગૃહુઃ સ્ત્રિયશ્ચ ।
કો નામ પાપ્માનમિમં ક્ષમેત શાખામૃગસ્ય પ્રતિપત્તુમિચ્છેત્ ॥ 14 ॥
નાર્હામિ સમ્માનમિમં પ્રજાનાં ન યૌવરાજ્યં કુત એવ રાજ્યમ્ ।
અધર્મયુક્તં કુલનાશયુક્ત મેવંવિધં રાઘવ કર્મ કૃત્વા ॥ 15 ॥
પાપસ્ય કર્તાઽસ્મિ વિગર્હિતસ્ય ક્ષુદ્રસ્ય લોકાપકૃતસ્ય ચૈવ ।
શોકો મહાન્મામભિવર્તતેઽયં વૃષ્ટેર્યથા નિમ્નમિવાંબુવેગઃ ॥ 16 ॥
સોદર્યઘાતાપરગાત્રવાલઃ સંતાપહસ્તાક્ષિશિરોવિષાણઃ ।
એનોમયો મામભિહંતિ હસ્તી દૃપ્તો નદીકૂલમિવ પ્રવૃદ્ધઃ ॥ 17 ॥
અંહો બતેદં નૃવરાવિષહ્યં નિવર્તતે મે હૃદિ સાધુવૃત્તમ્ ।
વિવર્ણમગ્નૌ પરિતપ્યમાનં કિટ્ટં યથા રાઘવ જાતરૂપમ્ ॥ 18 ॥
મહાબલાનાં હરિયૂથપાના મિદં કુલં રાઘવ મન્નિમિત્તમ્ ।
અસ્યાંગદપ્યાપિ ચ શોકતાપા દર્ધસ્થિતપ્રાણમિતીવ મન્યે ॥ 19 ॥
સુતસ્સુલભ્યસ્સુજનસ્સુવશ્યઃ કુતસ્તુ પુત્રસ્સદૃશોઽંગદેન ।
ન ચાપિ વિદ્યેત સ વીર દેશો યસ્મિન્ભવેત્સોદરસન્નિકર્ષઃ ॥ 20 ॥
યદ્યંગદો વીરવરાર્હ જીવેત્ જીવેચ્છ માતા પરિપાલનાર્થમ્ ।
વિના તુ પુત્રં પરિતાપદીના તારા ન જીવેદિતિ નિશ્ચિતં મે ॥ 21 ॥
સોઽહં પ્રવેક્ષ્યામ્યતિદીપ્તમગ્નિં ભ્રાત્રા ચ પુત્રેણ ચ સખ્યમિચ્છન્ ।
ઇમે વિચેષ્યંતિ હરિપ્રવીરા સ્સીતાં નિદેશે તવ વર્તમાનાઃ ॥ 22 ॥
કૃત્સ્નં તુ તે સેત્સ્યતિ કાર્યમેત ન્મય્યપ્રતીતે મનુજેંદ્રપુત્ર કુલસ્ય હંતારમજીવનાર્હં રામાનુજાનીહિ કૃતાગસં મામ્ ॥ 23 ॥
ઇત્યેવમાર્તસ્ય રઘુપ્રવીરઃ શ્રુત્વા વચો વાલ્યનુજસ્ય તસ્ય ।
સંજાતબાષ્પઃ પરવીરહંતા રામો મુહૂર્તં વિમના બભૂવ ॥ 24 ॥
તસ્મિન્ ક્ષણેઽભીક્ષ્ણમવેક્ષ્યમાણઃ ક્ષિતિક્ષમાવાન્ભુવનસ્ય ગોપ્તા ।
રામો રુદંતીં વ્યસને નિમગ્નાં સમુત્સુકઃ સોઽથ દદર્શ તારામ્ ॥ 25 ॥
તાં ચારુનેત્રાં કપિસિંહનાથાં પતિં સમાશ્લિષ્ય તદા શયાનામ્ ।
ઉત્થાપયામાસુરદીનસત્ત્વાં મંત્રિપ્રધાનાઃ કપિવીરપત્નીમ્ ॥ 26 ॥
સા વિસ્ફુરંતી પરિરભ્યમાણા ભર્તુસ્સકાશાદપનીયમાના ।
દદર્શ રામં શરચાપપાણિં સ્વતેજસા સૂર્યમિવ જ્વલંતમ્ ॥ 27 ॥
સુસંવૃતં પાર્થિપલક્ષણૈશ્ચ તં ચારુનેત્રં મૃગશાબનેત્રા ।
અદૃષ્ટપૂર્વં પુરુષપ્રધાન મયં સ કાકુત્સ્થ ઇતિ પ્રજજ્ઞે ॥ 28 ॥
તસ્યેંદ્રકલ્પસ્ય દુરાસદસ્ય મહાનુભાવસ્ય સમીપમાર્યા ।
આર્તાઽતિતૂર્ણં વ્યસનાભિપન્ના જગામ તારા પરિવિહ્વલંતી ॥ 29 ॥
સા તં સમાસાદ્ય વિશુદ્ધસત્ત્વા શોકેન સંભ્રાંતશરીરભાવા ।
મનસ્વિની વાક્યમુવાચ તારા રામં રણોત્કર્ષણલબ્ધલક્ષમ્ ॥ 30 ॥
ત્વમપ્રમેયશ્ચ દુરાસદશ્ચ જિતેંદ્રિયશ્ચોત્તમધાર્મિકશ્ચ ।
અક્ષય્યકીર્તિશ્ચ વિચક્ષણશ્ચ ક્ષિતિક્ષમાવાન્ક્ષતજોપમાક્ષઃ ॥ 31 ॥
ત્વમાત્તબાણાસનબાણપાણિ ર્મહાબલસ્સંહનનોપપન્નઃ ।
મનુષ્યદેહાભ્યુદયં વિહાય દિવ્યેન દેહાભ્યુદયેન યુક્તઃ ॥ 32 ॥
યેનૈક બાણેન હતઃ પ્રિયો મે તેનૈવ માં ત્વં જહિ સાયકેન ।
હતા ગમિષ્યામિ સમીપમસ્ય ન મામૃતે રામ રમેત વાલી ॥ 33 ॥
સ્વર્ગેઽપિ પદ્મામલપત્રનેત્ર સ્સમેત્ય સંપ્રેક્ષ્ય ચ મામપશ્યન્ ।
ન હ્યેષ ઉચ્ચાવચતામ્રચૂડા વિચિત્રવેષાપ્સરસોઽભજિષ્યત્ ॥ 34 ॥
સ્વર્ગેઽપિ શોકં ચ વિવર્ણતાં ચ મયા વિના પ્રાપ્પ્યતિ વીર વાલી ।
રમ્યે નગેંદ્રસ્ય તટાવકાશે વિદેહકન્યારહિતો યથા ત્વમ્ ॥ 35 ॥
ત્વં વેત્થ યાવદ્વનિતાવિહીનઃ પ્રાપ્નોતિ દુઃખં પુરુષઃ કુમારઃ ।
તત્ત્વં પ્રજાનન્ જહિ માં ન વાલી દુઃખં મમાદર્શનજં ભજેત ॥ 36 ॥
યચ્ચાપિ મન્યેત ભવાન્મહાત્મા સ્ત્રીઘાતદોષો ન ભવેત્તુ મહ્યમ્ ।
આત્મેયમસ્યેતિ ચ માં જહિ ત્વં ન સ્ત્રીવધસ્સ્યાન્મનુજેંદ્રપુત્ર ॥ 37 ॥
શાસ્ત્રપ્રયોગાદ્વિવિધાચ્ચ વેદા દાત્માહ્યનન્યઃ પુરુષસ્ય દારાઃ ।
દારાપ્રદાનાન્નહિ દાનમન્ય ત્પ્રદૃશ્યતે જ્ઞાનવતાં હિ લોકે ॥ 38 ॥
ત્વં ચાપિ માં તસ્ય મમ પ્રિયસ્ય પ્રદાસ્ય સે ધર્મમવેક્ષ્ય વીર અનેન દાનેન ન લપ્સ્યસે ત્વ મધર્મયોગં મમ વીર ઘાતાત્ ॥ 39 ॥
આર્તામનાથામપનીયમાના મેવં વિધામર્હસિ માં નિહંતુમ્ ।
અહં હિ માતંગવિલાસગામિના પ્લવંગમાનામૃષભેણ ધીમતા ॥ 40 ॥
વિના વરાર્હોત્તમહેમમાલિના ચિરં ન શક્ષ્યામિ નરેંદ્ર જીવિતુમ્ ।
ઇત્યેવમુક્તસ્તુ વિભુર્મહાત્મા તારાં સમાશ્વાસ્ય હિતં બભાષે ॥ 41 ॥
મા વીરભાર્યે વિમતિં કુરુષ્વ લોકો હિ સર્વો વિહિતો વિધાત્રા ।
તં ચૈવ સર્વં સુખદુઃખયોગં લોકોઽબ્રવીત્તેન કૃતં વિધાત્રા ॥ 42 ॥
ત્રયોઽહિ લોકા વિહિતં વિધાનં નાતિક્રમંતે વશગા હિ તસ્ય ।
પ્રીતિં પરાં પ્રાપ્સ્યસિ તાં તથૈવ પુત્રસ્તુ તે પ્રાપ્સ્યતિ યૌવરાજ્યમ્ ।
ધાત્રા વિધાનં વિહિતં તથૈવ ન શૂરપત્નયઃ પરિદેવયંતિ ॥ 43 ॥
આશ્વાસિતા તેન તુ રાઘવેણ પ્રભાવયુક્તેન પરંતપેન ।
સા વીરપત્ની ધ્વનતા મુખેન સુવેષરૂપા વિરરામ તારા ॥ 44 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે ચતુર્વિંશસ્સર્ગઃ ॥
