શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુંદરકાંડમ્ ।
અથ અષ્ટપંચાશસ્સર્ગઃ ।
તતસ્તસ્ય ગિરેઃ શૃંગે મહેંદ્રસ્ય મહાબલાઃ ।
હનુમત્પ્રમુખાઃ પ્રીતિં હરયો જગ્મુરુત્તમામ્ ॥ 1 ॥
તં તતઃ પ્રીતિસંહૃષ્ટઃ પ્રીતિમંતં મહાકપિમ્ ।
જાંબવાન્કાર્યવૃત્તાંતમપૃચ્છદનિલાત્મજમ્ ॥ 2 ॥
કથં દૃષ્ટા ત્વયા દેવી કથં વા તત્ર વર્તતે ।
તસ્યાં વા સ કથંવૃત્તઃ ક્રૂરકર્મા દશાનનઃ ॥ 3 ॥
તત્ત્વતસ્સર્વમેતન્નઃ પ્રબ્રૂહિ ત્વં મહાકપે ।
શ્રુતાર્થાશ્ચિંતયિષ્યામો ભૂયઃ કાર્યવિનિશ્ચયમ્ ॥ 4 ॥
યશ્ચાર્થસ્તત્ત્ર વક્તવ્યો ગતૈરસ્માભિરાત્મવાન્ ।
રક્ષિતવ્યં ચ યત્તત્ર તદ્ભવાન્વ્યાકરોતુ નઃ ॥ 5 ॥
સ નિયુક્તસ્તતસ્તેન સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવ્યૈ સીતાયૈ પ્રત્યભાષત ॥ 6 ॥
પ્રત્યક્ષમેવ ભવતાં મહેંદ્રાગ્રાત્ખામાપ્લુતઃ ।
ઉદધેર્દક્ષિણં પારં કાંક્ષમાણ સ્સમાહિતઃ ॥ 7 ॥
ગચ્છતશ્ચ હિ મે ઘોરં વિઘ્નરૂપમિવાભવત્ ।
કાંચનં શિખરં દિવ્યં પશ્યામિ સુમનોહરમ્ ॥ 8 ॥
સ્થિતં પંધાનમાવૃત્ય મેને વિઘ્નં ચ તં નગમ્ ।
ઉપસંગમ્ય તં દિવ્યં કાંચનં નગસત્તમમ્ ॥ 9 ॥
કૃતા મે મનસા બુદ્ધિર્ભેત્તવ્યોઽયં મયેતિ ચ ।
પ્રહતં ચ મયા તસ્ય લાંગૂલેન મહાગિરેઃ ॥ 10 ॥
શિખરં સૂર્યસંકાશં વ્યશીર્યત સહસ્રધા ।
વ્યવસાયં ચ તં બુદ્ધ્વા સ હોવાચ મહાગિરિઃ ॥ 11 ॥
પુત્ત્રેતિ મધુરાં વાણીં મનઃ પ્રહ્લાદયન્નિવ ।
પિતૃવ્યં ચાપિ માં વિદ્ધિ સખાયં માતરિશ્વનઃ ॥ 12 ॥
મૈનાકમિતિ વિખ્યાતં નિવસંતં મહોદધૌ ।
પક્ષવંતઃ પુરા પુત્ત્ર બભૂવુઃ પર્વતોત્તમાઃ ॥ 13 ॥
છંદતઃ પૃથિવીં ચેરુર્બાધમાનાઃ સમંતતઃ ।
શ્રુત્વા નગાનાં ચરિતં મહેંદ્રઃ પાકશાસનઃ ॥ 14 ॥
ચિચ્છેદ ભગવાન્ પક્ષાન્વજ્રેણૈષાં સહસ્રશઃ ।
અહં તુ મોક્ષિતસ્તસ્માત્તવ પિત્રા મહાત્મના ॥ 15 ॥
મારુતેન તદા વત્સ પ્રક્ષિપ્તોઽસ્મિ મહાર્ણવે ।
રામસ્ય ચ મયા સાહ્યે વર્તિતવ્યમરિંદમ ॥ 16 ॥
રામો ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો મહેંદ્રસમવિક્રમઃ ।
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મૈનાકસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 17 ॥
કાર્યમાવેદ્ય તુ ગિરેરુદ્યતં ચ મનો મમ ।
તેન ચાહમનુજ્ઞાતો મૈનાકેન મહાત્મના ॥ 18 ॥
સ ચાપ્યંતર્હિતઃ શૈલો માનુષેણ વપુષ્મતા ।
શરીરેણ મહાશૈલઃ શૈલેન ચ મહોદધૌ ॥ 19 ॥
ઉત્તમં જવમાસ્થાય શેષં પંથાનમાસ્થિતઃ ।
તતોઽહં સુચિરં કાલં વેગેનાભ્યાગમં પથિ ॥ 20 ॥
તતઃ પશ્યામ્યહં દેવીં સુરસાં નાગમાતરમ્ ।
સમુદ્રમધ્યે સા દેવી વચનં મામભાષત ॥ 21 ॥
મમ ભક્ષઃ પ્રદિષ્ટસ્ત્વમમરૈર્હરિસત્તમ ।
અતસ્ત્વાં ભક્ષયિષ્યામિ વિહિતસ્ત્વં ચિરસ્ય મે ॥ 22 ॥
એવમુક્ત સ્સુરસયા પ્રાંજલિઃ પ્રણતઃ સ્થિતઃ ।
વિવર્ણવદનો ભૂત્વા વાક્યં ચેદમુદીરયમ્ ॥ 23 ॥
રામો દાશરથિઃ શ્રીમાન્ પ્રવિષ્ટો દંડકાવનમ્ ।
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચ પરંતપઃ ॥ 24 ॥
તસ્ય સીતા હૃતા ભાર્યા રાવણેન દુરાત્મના ।
તસ્યા સ્સંકાશં દૂતોઽહં ગમિષ્યે રામશાસનાત્ ॥ 25 ॥
કર્તુમર્હસિ રામસ્ય સાહાય્યં વિષયે સતી ।
અથવા મૈથિલીં દૃષ્ટ્વા રામં ચાક્લિષ્ટકારિણમ્ ॥ 26 ॥
આગમિષ્યામિ તે વક્ત્રં સત્યં પ્રતિશૃણોમિ તે ।
એવમુક્તા મયા સા તુ સુરસા કામરૂપિણી ॥ 27 ॥
અબ્રવીન્નાતિવર્તેત કશ્ચિદેષ વરો મમ ।
એવમુક્તસ્સુરસયા દશયોજનમાયતઃ ॥ 28 ॥
તતોર્થગુણવિસ્તારો બભૂવાહં ક્ષણેન તુ ।
મત્પ્રમાણાનુરૂપં ચ વ્યાદિતં ચ મુખં તયા ॥ 29 ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા વ્યાદિતં ચાસ્યં હ્રસ્વં હ્યકરવં વપુઃ ।
તસ્મિન્મુહૂર્તે ચ પુનર્બભૂવાંગુષ્ઠમાત્રકઃ ॥ 30 ॥
અભિપત્યાશુ તદ્વક્ત્રં નિર્ગતોઽહં તતઃ ક્ષણાત્ ।
અબ્રવીત્સુરસા દેવી સ્વેન રૂપેણ માં પુનઃ ॥ 31 ॥
અર્થસિદ્ધ્યૈ હરિશ્રેષ્ઠ ગચ્છ સૌમ્ય યથાસુખમ્ ।
સમાનય ચ વૈદેહીં રાઘવેણ મહાત્મના ॥ 32 ॥
સુખી ભવ મહાબાહો પ્રીતાઽસ્મિ તવ વાનર ।
તતોઽહં સાધુ સાધ્વિતિ સર્વભૂતૈઃ પ્રશંસિતઃ ॥ 33 ॥
તતોઽંતરિક્ષં વિપુલં પ્લુતોઽહં ગરુડો યથા ।
છાયા મે નિગૃહીતા ચ ન ચ પશ્યામિ કિંચન ॥ 34 ॥
સોઽહં વિહતવેગસ્તુ દિશો દશ વિલોકયન્ ।
ન કિંચિત્તત્ર પશ્યામિ યેન મેઽપહૃતા ગતિઃ ॥ 35 ॥
તતો મે બુદ્ધિરુત્પન્ના કિન્નામ ગગને મમ ।
ઈદૃશો વિઘ્ન ઉત્પન્નો રૂપં યત્ર ન દૃશ્યતે ॥ 36 ॥
અધોભાગેન મે દૃષ્ટિ શ્શોચતા પાતિતા મયા ।
તતોઽદ્રાક્ષમહં ભીમાં રાક્ષસીં સલિલેશયામ્ ॥ 37 ॥
પ્રહસ્ય ચ મહાનાદમુક્તોઽહં ભીમયા તયા ।
અવસ્થિતમસંભ્રાંતમિદં વાક્યમશોભનમ્ ॥ 38 ॥
ક્વાસિ ગંતા મહાકાય ક્ષુધિતાયા મમેપ્સિતઃ ।
ભક્ષઃ પ્રીણય મે દેહં ચિરમાહારવર્જિતમ્ ॥ 39 ॥
બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રત્યગૃહ્ણામહં તતઃ ।
અસ્યપ્રમાણાદધિકં તસ્યાઃ કાયમપૂરયમ્ ॥ 40 ॥
તસ્યાશ્ચાસ્યં મહદ્ભીમં વર્ધતે મમ ભક્ષણે ।
ન ચ માં સાધુ બુબુધે મમ વા વિકૃતં કૃતમ્ ॥ 41 ॥
તતોઽહં વિપુલં રૂપં સંક્ષિપ્ય નિમિષાંતરાત્ ।
તસ્યા હૃદયમાદાય પ્રપતામિ નભઃસ્થલમ્ ॥ 42 ॥
સા વિસૃષ્ટભુજા ભીમા પપાત લવણાંભસિ ।
મયા પર્વતસંકાશા નિકૃત્તહૃદયા સતી ॥ 43 ॥
શૃણોમિ ખગતાનાં ચ સિદ્ધાનાં ચારણૈસ્સહ ।
રાક્ષસી સિંહિકા ભીમા ક્ષિપ્રં હનુમતા હતા ॥ 44 ॥
તાં હત્વા પુનરેવાહં કૃત્યમાત્યયિકં સ્મરન્ ।
ગત્વા ચાહ મહધ્વાનં પશ્યામિ નગમંડિતમ્ ॥ 45 ॥
દક્ષિણં તીરમુદધેર્લંકા યત્ર ચ સા પુરી ।
અસ્તં દિનકરે યાતે રક્ષસાં નિલયં પુરમ્ ॥ 46 ॥
પ્રવિષ્ટોઽહમવિજ્ઞાતો રક્ષોભિર્ભીમવિક્રમૈઃ ।
તત્ર પ્રવિશતશ્ચાપિ કલ્પાંતઘનસન્નિભા ॥ 47 ॥
અટ્ટહાસં વિમુંચંતી નારી કાપ્યુત્થિતા પુરઃ ।
જિઘાંસંતીં તતસ્તાં તુ જ્વલદગ્નિશિરોરુહામ્ ॥ 48 ॥
સવ્યમુષ્ટિપ્રહારેણ પરાજિત્ય સુભૈરવામ્ ।
પ્રદોષકાલે પ્રવિશં ભીતયાઽહં તયોદિતઃ ॥ 49 ॥
અહં લંકાપુરી વીર નિર્જિતા વિક્રમેણ તે ।
યસ્માત્તસ્માદ્વિજેતાસિ સર્વરક્ષાંસ્યશેષતઃ ॥ 50 ॥
તત્રાહં સર્વરાત્રં તુ વિચિન્વન્ જનકાત્મજામ્ ।
રાવણાંતઃપુરગતો ન ચાપશ્યં સુમધ્યમામ્ ॥ 51 ॥
તત સ્સીતામપશ્યંસ્તુ રાવણસ્ય નિવેશને ।
શોકસાગરમાસાદ્ય ન પારમુપલક્ષયે ॥ 52 ॥
શોચતા ચ મયા દૃષ્ટં પ્રાકારેણ સમાવૃતમ્ ।
કાંચનેન વિકૃષ્ટેન ગૃહોપવનમુત્તમમ્ ॥ 53 ॥
સ પ્રાકારમવપ્લુત્ય પશ્યામિ બહુપાદપમ્ ।
અશોકવનિકામધ્યે શિંશુપાપાદપો મહાન્ ॥ 54 ॥
તમારુહ્ય ચ પશ્યામિ કાંચનં કદલીવનમ્ ।
અદૂરે શિંશુપાવૃક્ષાત્પશ્યામિ વરવર્ણિનીમ્ ॥ 55 ॥
શ્યામાં કમલપત્રાક્ષીમુપવાસકૃશાનનામ્ ।
તદેકવાસસ્સંવીતાં રજોધ્વસ્તશિરોરુહામ્ ॥ 56 ॥
શોકસંતાપદીનાંગીં સીતાં ભર્તૃહિતે સ્થિતામ્ ।
રાક્ષસીભિર્વિરૂપાભિઃ ક્રૂરાભિરભિસંવૃતામ્ ॥ 57 ॥
માંસશોણિતભક્ષાભિર્વ્યાઘ્રીભિર્હરિણીમિવ ।
સા મયા રાક્ષસીમધ્યે તર્જ્યમાના મુહુર્મુહુઃ ॥ 58 ॥
એકવેણીધરા દીના ભર્તૃચિંતાપરાયણા ।
ભૂમિશય્યા વિવર્ણાંગી પદ્મિનીવ હિમાગમે ॥ 59 ॥
રાવણાદ્વિનિવૃત્તાર્થા મર્તવ્યકૃતનિશ્ચયા ।
કથંચિન્મૃગશાબાક્ષી તૂર્ણમાસાદિતા મયા ॥ 60 ॥
તાં દૃષ્ટ્વા તાદૃશીં નારીં રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્ ।
તત્રૈવ શિંશુપાવૃક્ષે પશ્યન્નહમવસ્થિતઃ ॥ 61 ॥
તતો હલહલાશબ્દં કાંચીનૂપુરમિશ્રિતમ્ ।
શૃણોમ્યધિકગંભીરં રાવણસ્ય નિવેશને ॥ 62 ॥
તતોઽહં પરમોદ્વિગ્નઃ સ્વં રૂપં પ્રત્યસંહરમ્ ।
અહં તુ શિંશુપાવૃક્ષે પક્ષીવ ગહને સ્થિતઃ ॥ 63 ॥
તતો રાવણદારાશ્ચ રાવણશ્ચ મહાબલઃ ।
તં દેશં સમનુપ્રાપ્તા યત્ર સીતાઽભવત્ સ્થિતા ॥ 64 ॥
તં દૃષ્ટ્વાથ વરારોહા સીતા રક્ષોગણેશ્વરમ્ ।
સંકુચ્યોરૂસ્તનૌ પીનૌ બાહુભ્યાં પરિરભ્ય ચ ॥ 65 ॥
વિત્રસ્તાં પરમોદ્વિગ્નાં વીક્ષમાણાં તતસ્તતઃ ।
ત્રાણં કિંચિદપશ્યંતીં વેપમાનાં તપસ્વિનીમ્ ॥ 66 ॥
તામુવાચ દશગ્રીવસ્સીતાં પરમદુઃખિતામ્ ।
અવાક્ચિરાઃ પ્રપતિતો બહુમન્યસ્વ મામિતિ ॥ 67 ॥
યદિ ચેત્ત્વં તુ દર્પાન્માં નાભિનંદસિ ગર્વિતે ।
દ્વૌ માસાવંતરં સીતે પાસ્યામિ રુધિરં તવ ॥ 68 ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ ।
ઉવાચ પરમક્રુદ્ધા સીતા વચનમુત્તમમ્ ॥ 69 ॥
રાક્ષસાધમ રામસ્ય ભાર્યામમિતતેજસઃ ।
ઇક્ષ્વાકુકુલનાથસ્ય સ્નુષાં દશરથસ્ય ચ ॥ 70 ॥
અવાચ્યં વદતો જિહ્વા કથં ન પતિતા તવ ।
કિંચિદ્વીર્યં તવાનાર્ય યો માં ભર્તુરસન્નિધૌ ॥ 71 ॥
અપહૃત્યાઽઽગતઃ પાપ તે નાદૃષ્ટો મહાત્મના ।
ન ત્વં રામસ્ય સદૃશો દાસ્યેઽપ્યસ્ય ન યુજ્યસે ॥ 72 ॥
યજ્ઞીય સ્સત્યવાદી ચ રણશ્લાઘી ચ રાઘવઃ ।
જાનક્યા પરુષં વાક્યમેવમુક્તો દશાનનઃ ॥ 73 ॥
જજ્વાલ સહસા કોપાચ્ચિતાસ્થ ઇવ પાવકઃ ।
વિવૃત્ય નયને ક્રૂરે મુષ્ટિમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્ ॥ 74 ॥
મૈથિલીં હંતુમારબ્ધઃ સ્ત્રીભિર્હાહાકૃતં તદા ।
સ્ત્રીણાં મધ્યાત્સમુત્પત્ય તસ્ય ભાર્યા દુરાત્મનઃ ॥ 75 ॥
વરા મંદોદરી નામ તયા સ પ્રતિષેધિતઃ ।
ઉક્તશ્ચ મધુરાં વાણીં તયા સ મદનાર્દિતઃ ॥ 76 ॥
સીતયા તવ કિં કાર્યં મહેંદ્રસમવિક્રમઃ ।
દેવગંધર્વકન્યાભિર્યક્ષકન્યાભિરેવ ચ ॥ 77 ॥
સાર્ધં પ્રભો રમસ્વેહ સીતયા કિં કરિષ્યસિ ।
તતસ્તાભિસ્સમેતાભિર્નારીભિસ્સ મહાબલઃ ॥ 78 ॥
પ્રસાદ્ય સહસા નીતો ભવનં સ્વં નિશાચરઃ ।
યાતે તસ્મિન્ દશગ્રીવે રાક્ષસ્યો વિકૃતાનનાઃ ॥ 79 ॥
સીતાં નિર્ભર્ત્સયામાસુર્વાક્યૈઃ ક્રૂરૈસ્સુદારુણૈઃ ।
તૃણવદ્ભાષિતં તાસાં ગણયામાસ જાનકી ॥ 80 ॥
ગર્જિતં ચ તદા તાસાં સીતાં પ્રાપ્ય નિરર્થકમ્ ।
વૃથાગર્જિતનિશ્ચેષ્ટા રાક્ષસ્યઃ પિશિતાશનાઃ ॥ 81 ॥
રાવણાય શશંસુસ્તાઃ સીતાધ્યવસિતં મહત્ ।
તતસ્તાસ્સહિતાસ્સર્વા નિહતાશા નિરુદ્યમાઃ ॥ 82 ॥
પરિક્ષિપ્ય સમંતાત્તાં નિદ્રાવશમુપાગતાઃ ।
તાસુ ચૈવ પ્રસુપ્તાસુ સીતા ભર્તૃહિતે રતા ॥ 83 ॥
વિલપ્ય કરુણં દીના પ્રશુશોચ સુદુઃખિતા ।
તાસાં મધ્યાત્સમુત્થાય ત્રિજટા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 84 ॥
આત્માનં ખાદત ક્ષિપ્રં ન સીતા વિનશિષ્યતિ ।
જનકસ્યાત્મજા સાધ્વી સ્નુષા દશરથસ્ય ચ ॥ 85 ॥
સ્વપ્નો હ્યદ્ય મયા દૃષ્ટો દારુણો રોમહર્ષણઃ ।
રક્ષસાં ચ વિનાશાય ભર્તુરસ્યા જયાય ચ ॥ 86 ॥
અલમસ્માત્પરિત્રાતું રાઘવાદ્રાક્ષસીગણમ્ ।
અભિયાચામ વૈદેહીમેતદ્ધિ મમ રોચતે ॥ 87 ॥
યસ્યા હ્યેવંવિધસ્સ્વપ્નો દુઃખિતાયાઃ પ્રદૃશ્યતે ।
સા દુઃખૈર્વિવિધૈર્મુક્તા સુખમાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ॥ 88 ॥
પ્રણિપાતપ્રસન્ના હિ મૈથિલી જનકાત્મજા ।
તતસ્સા હ્રીમતી બાલા ભર્તુર્વિજયહર્ષિતા ॥ 89 ॥
અવોચદ્યદિ તત્તથ્યં ભવેયં શરણં હિ વઃ ।
તાં ચાહં તાદૃશીં દૃષ્ટ્વા સીતાયા દારુણાં દશામ્ ।
ચિંતયામાસ વિક્રાંતો ન ચ મે નિર્વૃતં મનઃ ॥ 90 ॥
સંભાષણાર્થં ચ મયા જાનક્યાશ્ચિંતિતો વિધિઃ ॥ 91 ॥
ઇક્ષ્વાકૂણાં હિ વંશસ્તુ તતો મમ પુરસ્કૃતઃ ।
શ્રુત્વા તુ ગદિતાં વાચં રાજર્ષિગણપૂજિતામ્ ॥ 92 ॥
પ્રત્યભાષત માં દેવી બાષ્પૈઃ પિહિતલોચના ।
કસ્ત્વં કેન કથં ચેહ પ્રાપ્તો વાનરપુંગવઃ ॥ 93 ॥
કા ચ રામેણ તે પ્રીતિસ્તન્મે શંસિતુમર્હસિ ।
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા હ્યહમપ્યબ્રુવં વચઃ ॥ 94 ॥
દેવિ રામસ્ય ભર્તુસ્તે સહાયો ભીમવિક્રમઃ ।
સુગ્રીવો નામ વિક્રાંતો વાનરેંદ્રો મહાબલઃ ॥ 95 ॥
તસ્ય માં વિદ્ધિ ભૃત્યં ત્વં હનુમંતમિહાગતમ્ ।
ભર્ત્રાહં પ્રેષિતસ્તુભ્યં રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ॥ 96 ॥
ઇદં ચ પુરુષવ્યાઘ્રઃ શ્રીમાન્ દાશરથિઃ સ્વયમ્ ।
અંગુલીયમભિજ્ઞાનમદાત્તુભ્યં યશસ્વિનિ ॥ 97 ॥
તદિચ્છામિ ત્વયાઽઽજ્ઞપ્તં દેવિ કિં કરવાણ્યહમ્ ।
રામલક્ષ્મણયોઃ પાર્શ્વં નયામિ ત્વાં કિમુત્તરમ્ ॥ 98 ॥
એતચ્છ્રુત્વા વિદિત્વા ચ સીતા જનકનંદિની ।
આહરાવણમુત્સાદ્ય રાઘવો માં નયત્વિતિ ॥ 99 ॥
પ્રણમ્ય શિરસા દેવીં મહમાર્યામનિંદિતામ્ ।
રાઘવસ્ય મનોહ્લાદમભિજ્ઞાનમયાચિષમ્ ॥ 100 ॥
અથ મામબ્રવીત્સીતા ગૃહ્યતામયમુત્તમઃ ।
મણિર્યેન મહાબાહૂ રામસ્ત્વાં બહુમન્યતે ॥ 101 ॥
ઇત્યુક્ત્વા તુ વરારોહા મણિપ્રવરમદ્ભુતમ્ ।
પ્રાયચ્છત્પરમોદ્વિગ્ના વાચા માં સંદિદેશહ ॥ 102 ॥
તતસ્તસ્યૈ પ્રણમ્યાહં રાજપુત્ર્યૈ સમાહિતઃ ।
પ્રદક્ષિણં પરિક્રામમિહાભ્યુદ્ગતમાનસઃ ॥ 103 ॥
ઉક્તોઽહં પુનરેવેદં નિશ્ચિત્ય મનસા તયા ।
હનુમન્મમ વૃત્તાંતં વક્તુમર્હસિ રાઘવે ॥ 104 ॥
યથા શ્રુત્વૈવ ન ચિરાત્તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
સુગ્રીવસહિતૌ વીરાવુપેયાતાં તથા કુરુ ॥ 105 ॥
યદ્યન્યથા ભવેદેતદ્દ્વૌ માસૌ જીવિતં મમ ।
ન માં દ્રક્ષ્યતિ કાકુત્સ્થો મ્રિયે સાહમનાથવત્ ॥ 106 ॥
તચ્છ્રુત્વા કરુણં વાક્યં ક્રોધો મામભ્યવર્તત ।
ઉત્તરં ચ મયા દૃષ્ટં કાર્યશેષમનંતરમ્ ॥ 107 ॥
તતોઽવર્ધત મે કાયસ્તદા પર્વતસન્નિભઃ ।
યુદ્ધકાંક્ષી વનં તચ્ચ વિનાશયિતુમારભે ॥ 108 ॥
તદ્ભગ્નં વનષંડં તુ ભ્રાંતત્રસ્તમૃગદ્વિજમ્ ।
પ્રતિબુદ્ધા નિરીક્ષંતે રાક્ષસ્યો વિકૃતાનનાઃ ॥ 109 ॥
માં ચ દૃષ્ટ્વા વને તસ્મિન્ સમાગમ્ય તતસ્તતઃ ।
તા સ્સમભ્યાગતાઃ ક્ષિપ્રં રાવણાયાચચક્ષિરે ॥ 110 ॥
રાજસ્વનમિદં દુર્ગં તવ ભગ્નં દુરાત્મના ।
વાનરેણ હ્યવિજ્ઞાય તવ વીર્યં મહાબલ ॥ 111 ॥
દુર્બુદ્ધેસ્તસ્ય રાજેંદ્ર તવ વિપ્રિયકારિણઃ ।
વધમાજ્ઞાપય ક્ષિપ્રં યથાસૌ વિલયં વ્રજેત્ ॥ 112 ॥
તચ્છ્રુત્વા રાક્ષસેંદ્રેણ વિસૃષ્ટા ભૃશદુર્જયાઃ ।
રાક્ષસાઃ કિંકરા નામ રાવણસ્ય મનોનુગાઃ ॥ 113 ॥
તેષામશીતિસાહસ્રં શૂલમુદ્ગરપાણિનામ્ ।
મયા તસ્મિન્વનોદ્દેશે પરિઘેણ નિષૂદિતમ્ ॥ 114 ॥
તેષાં તુ હતશેષા યે તે ગત્વા લઘુવિક્રમાઃ ।
નિહતં ચ મહત્સૈન્યં રાવણાયાચચક્ષિરે ॥ 115 ॥
તતો મે બુદ્ધિરુત્પન્ના ચૈત્યપ્રાસાદમાક્રમમ્ ।
તત્રસ્થાન્રાક્ષસાન્ હત્વા શતં સ્તંભેન વૈ પુનઃ ॥ 116 ॥
લલામભૂતો લંકાયાસ્સ વૈ વિધ્વંસિતો મયા ।
તતઃ પ્રહસ્તસ્ય સુતં જંબુમાલિનમાદિશત્ ॥ 117 ॥
રાક્ષસૈર્બહુભિસ્સાર્ધં ઘોરરૂપૈર્ભયાનકૈઃ ।
તં મહાબલસંપન્નં રાક્ષસં રણકોવિદમ્ ॥ 118 ॥
પરિઘેણાતિઘોરેણ સૂદયામિ સહાનુગમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા રાક્ષસેંદ્રસ્તુ મંત્રિપુત્ત્રાન્મહાબલાન્ ॥ 119 ॥
પદાતિબલસંપન્નાન્ પ્રેષયામાસ રાવણઃ ।
પરિઘેણૈવ તાન્ સર્વાન્નયામિ યમસાદનમ્ ॥ 120 ॥
મંત્રિપુત્ત્રાન્હતાન્ચ્છૃત્વા સમરેઽલઘુવિક્રમાન્ ।
પંચ સેનાગ્રગાચ્છ્રૂરાન્પ્રેષયામાસ રાવણઃ ॥ 121 ॥
તાનહં સહસૈન્યાન્વૈ સર્વાનેવાભ્યસૂદયમ્ ।
તતઃ પુનર્દશગ્રીવઃ પુત્રમક્ષં મહાબલમ્ ॥ 122 ॥
બહુભી રાક્ષસૈસ્સાર્ધં પ્રેષયામાસ રાવણઃ ।
તં તુ મંદોદરીપુત્ત્રં કુમારં રણપંડિતમ્ ॥ 123 ॥
સહસા ખં સમુત્ક્રાંતં પાદયોશ્ચ ગૃહીતવાન્ ।
ચર્માસિનં શતગુણં ભ્રામયિત્વા વ્યપેષયમ્ ॥ 124 ॥
તમક્ષમાગતં ભગ્નં નિશમ્ય સ દશાનનઃ ।
તત ઇંદ્રજિતં નામ દ્વિતીયં રાવણસ્સુતમ્ ॥ 125 ॥
વ્યાદિદેશ સુસંકૃદ્ધો બલિનં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
તચ્ચાપ્યહં બલં સર્વં તં ચ રાક્ષસપુંગવમ્ ॥ 126 ॥
નષ્ટૌજસં રણે કૃત્વા પરં હર્ષમુપાગમમ્ ।
મહતાપિ મહાબાહુઃ પ્રત્યયેન મહાબલઃ ॥ 127 ॥
પ્રેષિતો રાવણેનૈવ સહ વીરૈર્મદોત્કટૈઃ ।
સોઽવિષહ્યં હિ માં બુદ્ધ્વા સ્વં બલં ચાવમર્દિતમ્ ॥ 128 ॥
બ્રાહ્મણાસ્ત્રેણ સ તુ માં પ્રાબધ્નાચ્છાતિવેગિતઃ ।
રજ્જુભિશ્ચાભિબધ્નંતિ તતો માં તત્ર રાક્ષસાઃ ॥ 129 ॥
રાવણસ્ય સમીપં ચ ગૃહીત્વા મામુપાનયન્ ।
દૃષ્ટ્વા સંભાષિતશ્ચાહં રાવણેન દુરાત્મના ॥ 130 ॥
પૃષ્ટશ્ચ લંકાગમનં રાક્ષસાનાં ચ તં વધમ્ ।
તત્સર્વં ચ મયા તત્ર સીતાર્થમિતિ જલ્પિતમ્ ॥ 131 ॥
અસ્યાહં દર્શનાકાંક્ષી પ્રાપ્તસ્ત્વદ્ભવનં વિભો ।
મારુતસ્યૌરસઃ પુત્રો વાનરો હનુમાનહમ્ ॥ 132 ॥
રામદૂતં ચ માં વિદ્ધિ સુગ્રીવસચિવં કપિમ્ ।
સોઽહં દૂત્યેન રામસ્ય ત્વત્સકાશમિહાગતઃ ॥ 133 ॥
સુગ્રીવશ્ચ મહાતેજાસ્સત્વાં કુશલમબ્રવીત્ ।
ધર્માર્થકામસહિતં હિતં પથ્યમુવાચ ચ ॥ 134 ॥
વસતો ઋશ્યમૂકે મે પર્વતે વિપુલદ્રુમે ।
રાઘવો રણવિક્રાંતો મિત્ત્રત્વં સમુપાગતઃ ॥ 135 ॥
તેન મે કથિતં રાજ્ઞા ભાર્યા મે રક્ષસા હૃતા ।
તત્ર સાહાય્યમસ્માકં કાર્યં સર્વાત્મના ત્વયા ॥ 136 ॥
મયા ચ કથિતં તસ્મૈ વાલિનશ્ચ વધં પ્રતિ ।
તત્ર સાહાય્યહેતોર્મે સમયં કર્તુમર્હસિ ॥ 137 ॥
વાલિના હૃતરાજ્યેન સુગ્રીવેણ મહાપ્રભુઃ ।
ચક્રેઽગ્નિસાક્ષિકં સખ્યં રાઘવસ્સહ લક્ષ્મણઃ ॥ 138 ॥
તેન વાલિનમુત્પાટ્ય શરેણૈકેન સંયુગે ।
વાનરાણાં મહારાજઃ કૃતસ્સ પ્લવતાં પ્રભુઃ ॥ 139 ॥
તસ્ય સાહાય્યમસ્માભિઃ કાર્યં સર્વાત્મના ત્વિહ ।
તેન પ્રસ્થાપિતસ્તુભ્યં સમીપમિહ ધર્મતઃ ॥ 140 ॥
ક્ષિપ્રમાનીયતાં સીતા દીયતાં રાઘવાય ચ ।
યાવન્ન હરયો વીરા વિધમંતિ બલં તવ ॥ 141 ॥
વાનરાણાં પ્રભાવો હિ ન કેન વિદિતઃ પુરા ।
દેવતાનાં સંકાશં ચ યે ગચ્છંતિ નિમંત્રિતાઃ ॥ 142 ॥
ઇતિ વાનરરાજસ્ત્વામાહેત્યભિહિતો મયા ।
મામૈક્ષત તતઃ ક્રુદ્ધશ્ચક્ષુષા પ્રદહન્નિવ ॥ 143 ॥
તેન વધ્યોઽહમાજ્ઞપ્તો રક્ષસા રૌદ્રકર્મણા ।
મત્પ્રભાવમવિજ્ઞાય રાવણેન દુરાત્મના ॥ 144 ॥
તતો વિભીષણો નામ તસ્ય ભ્રાતા મહામતિઃ ।
તેન રાક્ષસરાજોઽસૌ યાચિતો મમ કારણાત્ ॥ 145 ॥
નૈવં રાક્ષસશાર્દૂલ ત્યજ્યતામેષ નિશ્ચયઃ ।
રાજશાસ્ત્રવ્યપેતો હિ માર્ગઃ સંસેવ્યતે ત્વયા ॥ 146 ॥
દૂતવધ્યા ન દૃષ્ટા હિ રાજશાસ્ત્રેષુ રાક્ષસ ।
દૂતેન વેદિતવ્યં ચ યથાર્થં હિતવાદિના ॥ 147 ॥
સુમહત્યપરાધેઽપિ દૂતસ્યાતુલવિક્રમઃ ।
વિરૂપકરણં દૃષ્ટં ન વધોઽસ્તીતિ શાસ્ત્રતઃ ॥ 148 ॥
વિભીષણેનૈવમુક્તો રાવણસ્સંદિદેશ તાન્ ।
રાક્ષસાનેતદેવાસ્ય લાંગૂલં દહ્યતામિતિ ॥ 149 ॥
તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મમ પુચ્છં સમંતતઃ ।
વેષ્ટિતં શણવલ્કૈશ્ચ જીર્ણૈઃ કાર્પાસજૈઃ પટૈઃ ॥ 150 ॥
રાક્ષસાઃ સિદ્ધસન્નાહાસ્તતસ્તે ચંડવિક્રમાઃ ।
તદાઽદહ્યંત મે પુચ્છં નિઘ્નંતઃ કાષ્ઠમુષ્ટિભિઃ ॥ 151 ॥
બદ્ધસ્ય બહુભિઃ પાશૈર્યંત્રિતસ્ય ચ રાક્ષસૈઃ ।
તતસ્તે રાક્ષસાશ્શૂરા બદ્ધં મામગ્નિસંવૃતમ્ ॥ 152 ॥
અઘોષયન્રાજમાર્ગે નગરદ્વારમાગતાઃ ।
તતોઽહં સુમહદ્રૂપં સંક્ષિપ્ય પુનરાત્મનઃ ॥ 153 ॥
વિમોચયિત્વા તં બંધં પ્રકૃતિસ્થઃ સ્થિતઃ પુનઃ ।
આયસં પરિઘં ગૃહ્ય તાનિ રક્ષાંસ્યસૂદયમ્ ॥ 154 ॥
તતસ્તન્નગરદ્વારં વેગેનાપ્લુતવાનહમ્ ।
પુચ્છેન ચ પ્રદીપ્તેન તાં પુરીં સાટ્ટગોપુરામ્ ॥ 155 ॥
દહામ્યહમસંભ્રાંતો યુગાંતાગ્નિરિવ પ્રજાઃ ।
વિનષ્ટા જાનકી વ્યક્તં ન હ્યદગ્ધઃ પ્રદૃશ્યતે ॥ 156 ॥
લંકાયાં કશ્ચિદુદ્ધેશઃ સર્વા ભસ્મીકૃતા પુરી ।
દહતા ચ મયા લંકાં દગ્ધા સીતા ન સંશયઃ ॥ 157 ॥
રામસ્ય હિ મહત્કાર્યં મયેદં વિતથીકૃતમ્ ।
ઇતિ શોકસમાવિષ્ટશ્ચિંતામહમુપાગતઃ ॥ 158 ॥
અથાહં વાચમશ્રૌષં ચારણાનાં શુભાક્ષરામ્ ।
જાનકી ન ચ દગ્ધેતિ વિસ્મયોદંતભાષિણામ્ ॥ 159 ॥
તતો મે બુદ્ધિરુત્પન્ના શ્રુત્વા તામદ્ભુતાં ગિરમ્ ।
અદગ્ધા જાનકીત્યેવં નિમિત્તૈશ્ચોપલક્ષિતા ॥ 160 ॥
દીપ્યમાને તુ લાંગૂલે ન માં દહતિ પાવકઃ ।
હૃદયં ચ પ્રહૃષ્ટં મે વાતાસ્સુરભિગંધિનઃ ॥ 161 ॥
તૈર્નિમિત્તૈશ્ચ દૃષ્ટાથૈઃ કારણૈશ્ચ મહાગુણૈઃ ।
ઋષિવાક્યૈશ્ચ સિદ્ધાર્થૈરભવં હૃષ્ટમાનસઃ ॥ 162 ॥
પુનર્દૃષ્ટ્વા ચ વૈદેહીં વિસૃષ્ટશ્ચ તયા પુનઃ ।
તતઃ પર્વતમાસાદ્ય તત્રારિષ્ટમહં પુનઃ ॥ 163 ॥
પ્રતિપ્લવનમારેભે યુષ્મદ્ધર્શનકાંક્ષયા ।
તતઃ પવનચંદ્રાર્કસિદ્ધગંધર્વસેવિતમ્ ॥ 164 ॥
પંથાનમહમાક્રમ્ય ભવતો દૃષ્ટવાનિહ ।
રાઘવસ્ય પ્રભાવેણ ભવતાં ચૈવ તેજસા ॥ 165 ॥
સુગ્રીવસ્ય ચ કાર્યાર્થં મયા સર્વમનુષ્ઠિતમ્ ।
એતત્સર્વં મયા તત્ર યથાવદુપપાદિતમ્ ॥ 166 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુંદરકાંડે અષ્ટપંચાશસ્સર્ગઃ ॥
