શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુંદરકાંડમ્ ।
અથ ત્રયોદશસ્સર્ગઃ ।
વિમાનાત્તુ સુસમ્ક્રમ્ય પ્રાકારં હરિયૂથપઃ ।
હનુમાન્વેગવાનાસીદ્યથા વિદ્યુદ્ઘનાંતરે ॥ 1 ॥
સંપરિક્રમ્ય હનુમાન્રાવણસ્ય નિવેશનાત્ ।
અદૃષ્ટ્વા જાનકીં સીતામબ્રવીદ્વચનં કપિઃ ॥ 2 ॥
ભૂયિષ્ઠં લોલિતા લંકા રામસ્ય ચરતા પ્રિયમ્ ।
ન હિ પશ્યામિ વૈદેહીં સીતાં સર્વાંગશોભનામ્ ॥ 3 ॥
પલ્વલાનિ તટાકાનિ સરાંસિ સરિતસ્તથા ।
નદ્યોઽનૂપવનાંતાશ્ચ દુર્ગાશ્ચ ધરણીધરાઃ ॥ 4 ॥
લોલિતા વસુધા સર્વા ન તુ પશ્યામિ જાનકીમ્ ।
ઇહ સંપાતિના સીતા રાવણસ્ય નિવેશને ॥ 5 ॥
આખ્યાતા ગૃધ્રરાજેન ન ચ પશ્યામિ તામહમ્ ।
કિં નુ સીતાઽથ વૈદેહી મૈથિલી જનકાત્મજા ॥ 6 ॥
ઉપતિષ્ઠેત વિવશા રાવણં દુષ્ટચારિણમ્ ।
ક્ષિપ્રમુત્પતતો મન્યે સીતામાદાય રક્ષસઃ ॥ 7 ॥
બિભ્યતો રામબાણાનામંતરા પતિતા ભવેત્ ।
અથવા હ્રિયમાણાયાઃ પથિ સિદ્ધનિષેવિતે ॥ 8 ॥
મન્યે પતિતમાર્યાયા હૃદયં પ્રેક્ષ્ય સાગરમ્ ।
રાવણસ્યોરુવેગેન ભુજાભ્યાં પીડિતેન ચ ॥ 9 ॥
તયા મન્યે વિશાલાક્ષ્યા ત્યક્તં જીવિતમાર્યયા ।
ઉપર્યુપરિ વા નૂનં સાગરં ક્રમતસ્તદા ॥ 10 ॥
વિવેષ્ટમાના પતિતા સાગરે જનકાત્મજા ।
અહો ક્ષુદ્રેણ વાઽનેન રક્ષંતી શીલમાત્મનઃ ॥ 11 ॥
અબંધુર્ભક્ષિતા સીતા રાવણેન તપસ્વિની ।
અથવા રાક્ષસેંદ્રસ્ય પત્નીભિરસિતેક્ષણા ॥ 12 ॥
અદુષ્ટા દુષ્ટભાવાભિર્ભક્ષિતા સા ભવિષ્યતિ ।
સંપૂર્ણચંદ્રપ્રતિમં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્ ॥ 13 ॥
રામસ્ય ધ્યાયતી વક્ત્રં પંચત્વં કૃપણા ગતા ।
હા રામ લક્ષ્મણેત્યેવં હાઽયોધ્યે ચેતિ મૈથિલી ॥ 14 ॥
વિલપ્ય બહુ વૈદેહી ન્યસ્તદેહા ભવિષ્યતિ ।
અથવા નિહિતા મન્યે રાવણસ્ય નિવેશને ॥ 15 ॥
નૂનં લાલપ્યતે સીતા પંજરસ્થેવ શારિકા ।
જનકસ્ય સુતા સીતા રામપત્ની સુમધ્યમા ॥ 16 ॥
કથમુત્પલપત્રાક્ષી રાવણસ્ય વશં વ્રજેત્ ।
વિનષ્ટા વા પ્રણષ્ટા વા મૃતા વા જનકાત્મજા ॥ 17 ॥
રામસ્ય પ્રિયભાર્યસ્ય ન નિવેદયિતું ક્ષમમ્ ।
નિવેદ્યમાને દોષસ્સ્યાદ્દોષસ્સ્યાદનિવેદને ॥ 18 ॥
કથં નુ ખલુ કર્તવ્યં વિષમં પ્રતિભાતિ મે ।
અસ્મિન્નેવંગતે કાર્યે પ્રાપ્તકાલં ક્ષમં ચ કિમ્ ॥ 19 ॥
ભવેદિતિ મતં ભૂયો હનુમાન્પ્રવિચારયત્ ।
યદિ સીતામદૃષ્ટ્વાઽહં વાનરેંદ્રપુરીમિતઃ ॥ 20 ॥
ગમિષ્યામિ તતઃ કો મે પુરુષાર્થો ભવિષ્યતિ ।
મમેદં લંઘનં વ્યર્થં સાગરસ્ય ભવિષ્યતિ ॥ 21 ॥
પ્રવેશશ્ચૈવ લંકાયાઃ રાક્ષસાનાં ચ દર્શનમ્ ।
કિં માં વક્ષ્યતિ સુગ્રીવો હરયો વા સમાગતાઃ ॥ 22 ॥
કિષ્કિંધાં સમનુપ્રાપ્તં તૌ વા દશરથાત્મજૌ ।
ગત્વા તુ યદિ કાકુત્સ્થં વક્ષ્યામિ પરમપ્રિયમ્ ॥ 23 ॥
ન દૃષ્ટેતિ મયા સીતા તતસ્તક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ।
પરુષં દારુણં ક્રૂરં તીક્ષ્ણમિંદ્રિયતાપનમ્ ॥ 24 ॥
સીતાનિમિત્તં દુર્વાક્યં શ્રુત્વા સ ન ભવિષ્યતિ ।
તં તુ કૃચ્છ્રગતં દૃષ્ટ્વા પંચત્વગતમાનસમ્ ॥ 25 ॥
ભૃશાનુરક્તો મેધાવી ન ભવિષ્યતિ લક્ષ્મણઃ ।
વિનષ્ટૌ ભ્રાતરૌ શ્રુત્વા ભરતોઽપિ મરિષ્યતિ ॥ 26 ॥
ભરતં ચ મૃતં દૃષ્ટ્વા શત્રુઘ્નો ન ભવિષ્યતિ ।
પુત્રાન્મૃતાન્સમીક્ષ્યાથ ન ભવિષ્યંતિ માતરઃ ॥ 27 ॥
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ કૈકેયી ચ ન સંશયઃ ।
કૃતજ્ઞસ્સત્યસંધશ્ચ સુગ્રીવઃ પ્લવગાધિપઃ ॥ 28 ॥
રામં તથા ગતં દૃષ્ટ્વા તતસ્ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ।
દુર્મના વ્યથિતા દીના નિરાનંદા તપસ્વિની ॥ 29 ॥
પીડિતા ભર્તૃશોકેન રુમા ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ।
વાલિજેન તુ દુઃખેન પીડિતા શોકકર્શિતા ॥ 30 ॥
પંચત્વં ચ ગતે રાજ્ઞિ તારાઽપિ ન ભવિષ્યતિ ।
માતાપિત્રોર્વિનાશેન સુગ્રીવવ્યસનેન ચ ॥ 31 ॥
કુમારોઽપ્યંગદઃ કસ્માદ્ધારયિષ્યતિ જીવિતમ્ ।
ભર્તૃજેન તુ દુઃખેન હ્યભિભૂતા વનૌકસઃ ॥ 32 ॥
શિરાંસ્યભિહનિષ્યંતિ તલૈર્મુષ્ટિભિરેવ ચ ।
સાંત્વેનાનુપ્રદાનેન માનેન ચ યશસ્વિના ॥ 33 ॥
લાલિતાઃ કપિરાજેન પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યંતિ વાનરાઃ ।
ન વનેષુ ન શૈલેષુ ન નિરોધેષુ વા પુનઃ ॥ 34 ॥
ક્રીડામનુભવિષ્યંતિ સમેત્ય કપિકુંજરાઃ ।
સપુત્રદારાસ્સામાત્યા ભર્તૃવ્યસનપીડિતાઃ ॥ 35 ॥
શૈલાગ્રેભ્યઃ પતિષ્યંતિ સમેષુ વિષમેષુ ચ ।
વિષમુદ્બંધનં વાપિ પ્રવેશં જ્વલનસ્ય વા ॥ 36 ॥
ઉપવાસમથો શસ્ત્રં પ્રચરિષ્યંતિ વાનરાઃ ।
ઘોરમારોદનં મન્યે ગતે મયિ ભવિષ્યતિ ॥ 37 ॥
ઇક્ષ્વાકુકુલનાશશ્ચ નાશશ્ચૈવ વનૌકસામ્ ।
સોઽહં નૈવ ગમિષ્યામિ કિષ્કિંધાં નગરીમિતઃ ॥ 38 ॥
ન ચ શક્ષ્યામ્યહં દ્રષ્ટું સુગ્રીવં મૈથિલીં વિના ।
મય્યગચ્છતિ ચેહસ્થે ધર્માત્માનૌ મહારથૌ ॥ 39 ॥
આશયા તૌ ધરિષ્યેતે વાનરાશ્ચ મનસ્વિનઃ ।
હસ્તાદાનો મુખાદાનો નિયતો વૃક્ષમૂલિકઃ ॥ 40 ॥
વાનપ્રસ્થો ભવિષ્યામિ હ્યદૃષ્ટ્વા જનકાત્મજામ્ ।
સાગરાનૂપજે દેશે બહુમૂલફલોદકે ॥ 41 ॥
ચિતાં કૃત્વા પ્રવેક્ષ્યામિ સમિદ્ધમરણીસુતમ્ ।
ઉપવિષ્ટસ્ય વા સમ્યગ્લિંગિનીં સાધયિષ્યતઃ ॥ 42 ॥
શરીરં ભક્ષયિષ્યંતિ વાયસાઃ શ્વાપદાનિ ચ ।
ઇદં મહર્ષિભિર્દૃષ્ટં નિર્યાણમિતિ મે મતિઃ ॥ 43 ॥
સમ્યગાપઃ પ્રવેક્ષ્યામિ ન ચેત્પશ્યામિ જાનકીમ્ ।
સુજાતમૂલા સુભગા કીર્તિમાલા યશસ્વિની ॥ 44 ॥
પ્રભગ્ના ચિરરાત્રીયં મમ સીતામપશ્યતઃ ।
તાપસો વા ભવિષ્યામિ નિયતો વૃક્ષમૂલિકઃ ॥ 45 ॥
નેતઃ પ્રતિગમિષ્યામિ તામદૃષ્ટ્વાસિતેક્ષણામ્ ।
યદીતઃ પ્રતિગચ્છામિ સીતામનધિગમ્ય તામ્ ॥ 46 ॥
અંગદસ્સહ તૈસ્સર્વૈર્વાનરૈર્ન ભવિષ્યતિ ।
વિનાશે બહવો દોષા જીવન્ ભદ્રાણિ પશ્યતિ ॥ 47 ॥
તસ્માત્પ્રાણાન્ ધરિષ્યામિ ધ્રુવો જીવિતસંગમઃ ।
એવં બહુવિધં દુઃખં મનસા ધરાયન્મુહુઃ ॥ 48 ॥
નાધ્યગચ્છત્તદા પારં શોકસ્ય કપિકુંચરઃ ।
રાવણં વા વધિષ્યામિ દશગ્રીવં મહાબલમ્ ॥ 49 ॥
કામમસ્તુ હૃતા સીતા પ્રત્યાચીર્ણં ભવિષ્યતિ ।
અથવૈનં સમુત્ક્ષિપ્ય ઉપર્યુપરિ સાગરમ્ ॥ 50 ॥
રામાયોપહરિષ્યામિ પશું પશુપતેરિવ ।
ઇતિ ચિંતાં સમાપન્નઃ સીતામનધિગમ્ય તામ્ ॥ 51 ॥
ધ્યાનશોકપરીતાત્મા ચિંતયામાસ વાનરઃ ।
યાવત્સીતાં હિ પશ્યામિ રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્ ॥ 52 ॥
તાવદેતાં પુરીં લંકાં વિચિનોમિ પુનઃ પુનઃ ।
સંપાતિવચનાચ્ચાપિ રામં યદ્યાનયામ્યહમ્ ॥ 53 ॥
અપશ્યન્ રાઘવો ભાર્યાં નિર્ધહેત્સર્વવાનરાન્ ।
ઇહૈવ નિયતાહારો વત્સ્યામિ નિયતેંદ્રિયઃ ॥ 54 ॥
ન મત્કૃતે વિનશ્યેયુઃ સર્વે તે નરવાનરાઃ ।
અશોકવનિકા ચેયં દૃશ્યતે યા મહાદ્રુમા ॥ 55 ॥
ઇમામધિગમિષ્યામિ ન હીયં વિચિતા મયા ।
વસૂન્રુદ્રાંસ્તથાઽદિત્યાનશ્વિનૌ મરુતોઽપિ ચ ॥ 56 ॥
નમસ્કૃત્વા ગમિષ્યામિ રક્ષસાં શોકવર્ધનઃ ।
જિત્વા તુ રાક્ષસાન્ સર્વાનિક્ષ્વાકુકુલનંદિનીમ્ ॥ 57 ॥
સંપ્રદાસ્યામિ રામાય યથા સિદ્ધિં તપસ્વિને ।
સઃ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા ચિંતાવગ્રથિતેંદ્રિયઃ ॥ 58 ॥
ઉદતિષ્ઠન્મહાતેજા હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ ।
નમોઽસ્તુ રામાય સલક્ષ્મણાય દેવ્યૈ ચ તસ્યૈ જનકાત્મજાયૈ ।
નમોઽસ્તુ રુદ્રેંદ્રયમાનિલેભ્યો નમોઽસ્તુ ચંદ્રાર્કમરુદ્ગણેભ્યઃ ॥ 59 ॥
સ તેભ્યસ્તુ નમસ્કૃત્ય સુગ્રીવાય ચ મારુતિઃ ।
દિશસ્સર્વાસ્સમાલોક્ય હ્યશોકવનિકાં પ્રતિ ॥ 60 ॥
સ ગત્વા મનસા પૂર્વમશોકવનિકાં શુભામ્ ।
ઉત્તરં ચિંતયામાસ વાનરો મારુતાત્મજઃ ॥ 61 ॥
ધ્રુવં તુ રક્ષોબહુલા ભવિષ્યતિ વનાકુલા ।
અશોકવનિકા પુણ્યા સર્વસંસ્કારસંસ્કૃતા ॥ 62 ॥
રક્ષિણશ્ચાત્ર વિહિતા નૂનં રક્ષંતિ પાદપાન્ ।
ભગવાનપિ સર્વાત્મા નાતિક્ષોભં પ્રવાતિ વૈ ॥ 63 ॥
સંક્ષિપ્તોઽયં મયાઽત્મા ચ રામાર્થે રાવણસ્ય ચ ।
સિદ્ધિં મે સંવિધાસ્યંતિ દેવાઃ સર્ષિગણાસ્ત્વિહ ॥ 64 ॥
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવાન્ દેવાશ્ચૈવ દિશંતુ મે ।
સિદ્ધિમગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ પુરુહૂતશ્ચ વજ્રભૃત્ ॥ 65 ॥
વરુણઃ પાશહસ્તશ્ચ સોમાદિત્યૌ તથૈવ ચ ।
અશ્વિનૌ ચ મહાત્માનૌ મરુતઃ શર્વ એવ ચ ॥ 66 ॥
સિદ્ધિં સર્વાણિ ભૂતાનિ ભૂતાનાં ચૈવ યઃ પ્રભુઃ ।
દાસ્યંતિ મમ યે ચાન્યે હ્યદૃષ્ટાઃ પથિ ગોચરાઃ ॥ 67 ॥
તદુન્નસં પાંડુરદંતમવ્રણં શુચિસ્મિતં પદ્મપલાશલોચનમ્ ।
દ્રક્ષ્યે તદાર્યાવદનં કદાન્વહં પ્રસન્નતારાધિપતુલ્યદર્શનમ્ ॥ 68 ॥
ક્ષુદ્રેણ પાપેન નૃશંસકર્મણા સુદારુણાલંકૃતવેષધારિણા ।
બલાભિભૂતા હ્યબલા તપસ્વિની કથં નુ મે દૃષ્ટિપથેઽદ્ય સા ભવેત્ ॥ 69 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુંદરકાંડે ત્રયોદશસ્સર્ગઃ ॥
