શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાંડમ્ ।
અથ ત્રિસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
તતોહતાન્રાક્ષસપુંગવાંસ્તાન્ દેવાંતકાદિત્રિશિરોતિકાયાન્ ।
રક્ષોગણાસ્તત્રહતાવશિષ્ટાસ્તેરાવણાયત્વરિતાશ્શશંસુઃ ॥ 1 ॥
તતોહતાંસ્તાન્ સહસાનિશમ્યરાજામુમોહપરિપ્લુતાક્ષઃ ।
પુત્રક્ષયંભ્રાતૃવધં ચ ઘોરંવિચિંત્યરાજાવિપુલંપ્રદધ્યૌ ॥ 2 ॥
તતસ્તુરાજાનમુદીક્ષ્યદીનંશોકાર્ણવેસંપરિપુપ્લુવાનમ્ ।
રથર્ષભોરાક્ષસરાજસૂનુસ્તમિંદ્રજિદ્વાક્યમિદંબભાષે ॥ 3 ॥
ન તાત મોહંપરિગંતુમર્હસિયત્રેંદ્રજિજજીવતિરાક્ષસેંદ્ર ।
નેંદ્રારિબાણાભિહતોહિકશ્ચિત્પ્રાણાન્ સમર્થસ્સમરેઽભિપાતુમ્ ॥ 4 ॥
પશ્યાદ્યરામંસહલક્ષ્મણેનમદ્બાણનિર્ભિન્નવિકીર્ણદેહમ્ ।
ગતાયુષંભૂમિતલેશયાનંશિતૈશ્શરૈરાચિતસર્વગાત્રમ્ ॥ 5 ॥
ઇમાંપ્રતિજ્ઞાંશૃણુશક્રશત્રોઃસુનિશ્ચિતાંપૌરુષદૈવયુક્તામ્ ।
અદ્યૈવરામંસહલક્ષ્મણેનસંતર્પયિષ્યામિશરૈરમોઘૈઃ ॥ 6 ॥
અદ્યેંદ્રવૈવસ્વતવિષ્ણુમિત્રસાધ્યાશ્ચવૈશ્વાનરચંદ્રસૂર્યાઃ ।
દ્રક્ષ્યંતુમેવિક્રમમપ્રમેયંવિષ્ણોરિવોગ્રંબલિયજ્ઞવાટે ॥ 7 ॥
સ એવમુક્ત્વાત્રિદશેંદ્રશત્રુરાપૃચ્છયરાજાનમદીનસત્ત્વઃ ।
સમારુરોહાનિતુલ્યવેગંરથંખરશ્રેષ્ઠસમાધિયુક્તમ્ ॥ 8 ॥
તમાસ્થાયમહાતેજારથંહરિરથોપમમ્ ।
જગામસહસાતત્રયત્રયુદ્ધમરિંદમઃ ॥ 9 ॥
તંપ્રસ્થિતંમહાત્માનમનુજગ્મુર્મહાબલાઃ ।
સમ્હર્ષમાણાબહનોધનુષ્પ્રવરપાણયઃ ॥ 10 ॥
ગજસ્કંધગતાઃકેચિત્કેચિત્પ્રવરવાજિભિઃ ।
વ્યાઘ્રવૃશ્ચિકમાર્જારખરોરોષ્ટ્રૈશ્ચભુજંગમૈઃ ॥ 11 ॥
વરાહૈશ્શ્વાપદૈસ્સિંહૈર્જંબુકૈઃપર્વતોપમૈઃ ।
કાકહંસમયૂરૈશ્ચરાક્ષસાભીમવિક્રમાઃ ॥ 12 ॥
પ્રાસમુદ્ગરનિસ્ત્રિંશપરશ્વથગદાધરાઃ ।
ભુશુંડિમુદ્ગરાયષ્ટિશતઘ્નીપરિઘાયુધા ॥ 13 ॥
સ શંખનિનદૈઃપૂર્ણૈર્ભેરીણાંચાપિનિસ્સ્વનૈઃ ।
જગામત્રિદશેંદ્રાસ્તૂયમાનોનિશાચરૈઃ ॥ 14 ॥
સ શંખશશિવર્ણેનછત્રેણરિપુસૂદનઃ ।
રરાજપ્રતિપૂર્ણેનનભશ્ચંદ્રમસાયથા ॥ 15 ॥
અવીજ્યતતતોવીરોહૈમૈર્હેમવિભૂષિતૈઃ ।
ચારુચામરમુખ્યૈશ્ચમુખ્યસ્સર્વધનુષ્મતામ્ ॥ 16 ॥
સ તુદૃષ્ટવાવિનિર્યાંતંબલેનમહાતાવૃતમ્ ।
રાક્ષસાધિપતિશ્રશીમાન્ રાવણઃપુત્રમબ્રવીત્ ॥ 17 ॥
ત્વમપ્રતિરથઃપુત્રત્વયાવૈવાસવોજિતઃ ।
કિંપુનર્માનુષંધૃષ્યંનિહનિષ્યસિરાઘવમ્ ॥ 18 ॥
તથોક્તોરાક્ષસેંદ્રેણપ્રત્યગૃહ્ણાન્મહાશિષઃ ।
તસ્ત્વિંદ્રજિતાલંકાસૂર્યપ્રતિમતેજસા ॥ 19 ॥
રરાજાપ્રતિવીર્યેણદ્યૌરિવાર્કેણભાસ્વતા ।
સંપ્રાપ્યમહાતેજાયુદ્ધભૂમિમરિંદમઃ ॥ 20 ॥
સ્થાપયામાસરક્ષાંસિરથંપ્રતિસમંતતઃ ।
તતસ્તુહુતભોક્તારંહુતભુક્સદૃશપ્રભઃ ॥ 21 ॥
જુહાવરાક્ષસશ્રેષ્ઠોમંત્રવદ્વિધિવત્તદા ।
સહવિર્લાજસંસ્કારૈર્માલ્યગંધપુરસ્કૃતૈઃ ॥ 22 ॥
જુહુવેપાવકંતત્રરાક્ષનેંદ્રઃપ્રતાપવાન્ ।
શસ્ત્રાણિશરપત્રાણિસમિધોઽથવિભીતકાઃ ॥ 23 ॥
લોહિતાનિ ચ વાસાંસિસ્રુવંકાર્ષ્ણાયસંતથા ।
સતત્રાગ્નિંસમાસ્તીર્યશરપત્રૈસ્સતોમરૈઃ ॥ 24 ॥
હવિસ્તત્પ્રતિજગ્રાહ પાવકઃ સ્વયમુત્થિતઃ ।
સોઽસ્ત્રમાહારયામાસ બ્રાહ્મમસ્ત્રવિદાં વરઃ ॥ 25 ॥
હવિસ્તત્પ્રતિજગ્રાહપાવકસ્સ્વયમાસ્થિતઃ ।
સોઽસ્ત્રમાહારયામાસબ્રાહ્મમિંદ્રરિપુસ્તદા ॥ 26 ॥
ધનુશ્ચાત્મરથંચૈવસર્વંતત્રાભ્યમંત્રયત્ ।
તસ્મિન્નાહૂયમાનેસ્ત્રેહૂયમાને ચ પાવકે ॥ 27 ॥
સાર્ધંગ્રહેંદુનક્ષત્રૈર્વિતત્રાસનભસ્થ્સલમ્ ।
સ પાવકંપાવકદીપ્તતેજાહુત્વામહેંદ્રપ્રતિમપ્રભાવઃ ।
સ ચાપબાણાસિરથાશ્વસૂતઃખેઽંતર્દધેઽત્માનમચિંત્યરૂપઃ ॥ 28 ॥
તતોહયરથાકીર્ણંપતાકાધ્વજશોભિતમ્ ।
નિર્યયૌરાક્ષસબલંનર્દમાનંયયુત્સયા ॥ 29 ॥
તેશરૈર્બહુભિશ્ચિત્રૈસ્તીક્ષ્ણવેગૈરલંકૃતૈઃ ।
તોમરૈરંકુશૈશ્ચાપિવાનરાન્ જઘ્નુરાહવે ॥ 30 ॥
રાવણિસ્તુતતસ્સંકૃદ્ધસ્તાન્નિરીક્ષ્યનિશાચરાન્ ।
હૃષ્ટાભવંતોયુધ્યંતુવાનરાણાંજિઘાંસયા ॥ 31 ॥
તતસ્તેરાક્ષસાસ્સર્વેનર્ધંતોજયકાંક્ષિણઃ ।
અભ્યવર્ષંસ્તતોઘોરાન્વાનરાન્ શરવૃષ્ટિભિઃ ॥ 32 ॥
સ તુનાલીકનારાચૈર્ગદાભિર્મુસલૈરપિ ।
રક્ષોભિસ્સમ્વૃતસ્સંખ્યેવાનરાન્ વિચકર્ત હ ॥ 33 ॥
તેવધ્યમાનાસ્સમરેવાનરાઃપાદપાયુધાઃ ।
અભ્યવર્ષંતસહસારાવણિંશૈલપાદપૈઃ ॥ 34 ॥
ઇંદ્રજિત્તુતદાક્રુદ્ધોમહાતેજામહાબલઃ ।
વાનરાણાંશરીરાણિવ્યધમદ્રાવણાત્મજઃ ॥ 35 ॥
શરેણૈકેન ચ હરીન્નવપંચ ચ સપ્ત ચ ।
બિભેદસમરેક્રુદ્ધોરાક્ષસાન્ સંપ્રહર્ષયન્ ॥ 36 ॥
સ શરૈસ્સૂર્યસંકાશૈશ્શાતકુંભવિભૂષિતૈઃ ।
વાનરાન્ સમરેવીરઃપ્રમમાથસુદુર્જયઃ ॥ 37 ॥
તેભિન્નગાત્રાસ્સમરેવાનરાશ્શરપીડિતાઃ ।
પેતુર્મથિતસંકલ્પાસ્સુરૈરિવમહાસુરાઃ ॥ 38 ॥
તંતપંતમિવાદિત્યંઘોરૈર્બાણગભસ્તિભિઃ ।
અભ્યધાવંતસંકૃદ્ધાસ્સમ્યુગેવાનરર્ષભાઃ ॥ 39 ॥
તતસ્તુવાનરાસ્સર્વેભિન્નદેહાવિચેતસઃ ।
વ્યથિતાવિદ્રવંતિસ્મરુધિરેણસમુક્ષિતાઃ ॥ 40 ॥
રામસ્યાર્થેપરાક્રમ્યવાનરાસ્ત્યક્તજીવિતાઃ ।
નર્દંતસ્તેઽભિવૃત્તાસ્તુસમરેસશિલાયુધાઃ ॥ 41 ॥
તેદ્રુમૈઃપર્વતાગ્રૈશ્ચશિલાભિશ્ચપ્લવંગમાઃ ।
અભ્યવર્ષંતસમરેરાવણિંપર્યવસ્થિતાઃ ॥ 42 ॥
તદ્રુમાણાંશિલાનાં ચ વર્ષંપ્રાણહરંમહત્ ।
વ્યપોહતમહાતેજારાવણિસ્સમિતિંજયઃ ॥ 43 ॥
તતઃપાવકસંકાશૈશ્શરૈરાશીવિષોપમૈઃ ।
વાનરાણામનીકાનિબિભેદસમરેપ્રભુઃ ॥ 44 ॥
અષ્ટાદશશરૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્સવિદદ્વાગંધમાદનમ્ ।
વિવ્યાથનવભિશ્ચૈવનલંદૂરાદવસ્થિતમ્ ॥ 45 ॥
સપ્તભિસ્તુમહાવીર્યોમૈંદંમર્મવિદારણૈઃ ।
પંચભિર્વિશિખૈશ્ચૈવગજંવિવ્યાથસંયુગે ॥ 46 ॥
જાંબવંતંતુદશભિર્નીલંત્રિંશદ્ભિરેવ ચ ।
સુગ્રીવમૃષભંચૈવસોઽંગદંદ્વિવિધંતથા ॥ 47 ॥
ઘોરૈર્દત્તવરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નિષ્પ્રાણાનકરોત્તદા ।
અન્યાનપિતદામુખ્યાન્વાનરાન્ બહુભિશ્શરૈઃ ॥ 48 ॥
અર્દયામાસસંકૃદ્ધઃકાલાનગિરિવમૂર્છિતઃ ।
સશરૈસ્સૂર્યસંકાશૈસ્સુમુક્સૈશશીઘ્રગામિભિઃ ॥ 49 ॥
વાનરાણામનીકાનિનિર્મમંથમહારણે ।
આકુલાંવાનરીંસેનાંશરજાલેનમોહિતામ્ ॥ 50 ॥
હૃષ્ટસ્સપરયાપ્રીત્યાદદર્શક્ષતજોક્ષિતામ્ ।
વાનરેવમહાતેજારાક્ષસેંદ્રાત્મજોબલી ॥ 51 ॥
સંસૃજ્યબાણવર્ષં ચ શસ્ત્રવર્ષં ચ દારુણમ્ ।
મમર્દવાનરાનીકમિંદ્રજિત્ત્વરિતોબલી ॥ 52 ॥
સ્વસૈન્યમુત્સૃજ્યસમેત્યતૂર્ણંમહારણેવાનરવાહિનીષુ ।
અદૃશ્યમાનશ્શરજાલમુગ્રંવવર્ષનીલાંબુધરોયથાંબુ ॥ 53 ॥
તેશક્રજિદ્બાણવિશીર્ણદેહામાયાહતાવિસ્વરમુન્નદંતઃ ।
રણેનિપેતુર્હરયોઽદ્રિકલ્પાયથેંદ્રવજ્રાભિહતાનગેંદ્રાઃ ॥ 54 ॥
તેકેવલંસંદદૃશુશશિતાગ્રાન્બાણાન્રણેવાનરવાહિનીષુ ।
માયાનિગૂઢંતુસુરેંદ્રશત્રું ન ચાવૃતંરાક્ષસમભ્યપશ્યન્ ॥ 55 ॥
તતસ્સરક્ષોધિપતિર્મહાત્માસર્વાદિશોબાણગણૈશશિતાગ્રૈઃ ।
પ્રચ્છાદયામાસરવિપ્રકાશૈર્વિપાદયામાસ ચ વાનરેંદ્રાન્ ॥ 56 ॥
સ શૂલનિસ્ત્રિંશપરશ્વધાનિવ્યાવિધ્યદીપ્તાનલસન્નિભાનિ ।
સવિસ્ફુલિંગોજ્જ્વલપાવકાનિવવર્ષતીવ્રંપ્લવગેંદ્રસૈન્યે ॥ 57 ॥
તતોજ્વલનસંકાશૈશ્શરૈર્વાનરયૂથપાઃ ।
તાડિતાશ્શક્રજિદ્બાણૈઃપ્રફુલ્લાઇવકિંશુકાઃ ॥ 58 ॥
તેન્યોન્યમભિસર્પંતોનિનદંતશ્ચવિસ્વરમ્ ।
રાક્ષસેંદ્રાસ્ત્રનિર્ભિન્નાનિપેતુર્વાનરર્ષભાઃ ॥ 59 ॥
ઉદીક્ષમાણાગગનંકેચિન્નેત્રેષુતાડિતાઃ ।
શરૈર્વિવિશુરન્યોન્યંપેતુશ્ચજગતીતલે ॥ 60 ॥
હનૂમંતં ચ સુગ્રીવમંગદંગંધમાદનમ્ ।
જાંબવંતંસુષેણં ચ વેગદર્શિનમેવ ચ ॥ 61 ॥
મૈંદં ચ દ્વિવિદંનીલંગવાક્ષંગજગોમુભૌ ।
કેસરિંહરિલોમાનંવિદ્યુદ્ધંષ્ટ્રં ચ વાનરમ્ ॥ 62 ॥
સ બાણવર્ષૈરભિવર્ષ્યમાણો ।
ધારાનિપાતાનિવ તાન્વિચિંત્ય ।
સમીક્ષમાણઃ પરમાદ્ભુતશ્રી ।
રામસ્તદા લક્ષ્મણમિત્યુવાચ ॥ 63 ॥
પ્રસૈશ્શૂલૈશ્શિતૈર્બાણૈરિંદ્રજિન્મંત્રસમ્હિતૈઃ ।
વિવ્યાધહરિશાર્દૂલાન્ સર્વાંસ્તાન્રાક્ષસોત્તમઃ ॥ 64 ॥
સ વૈગદાભિર્હરિયૂથમુખ્યાન્નિર્ભિદ્યબાણૈસ્તપનીયવંખૈઃ ।
વવર્ષરામંશરવૃષ્ટિજાલૈસ્સલક્ષ્મણંભાસ્કરરમશિકલ્પૈઃ ॥ 65 ॥
સ બાણવર્ષૈરભિવૃષ્યમાણોધારાનિપાતાનિવતાનચ્નિત્ય ।
સમીક્ષમાણઃપરમાદ્ભુતશ્રીરામતદાલક્ષ્મણમિત્યુવાચ ॥ 66 ॥
અસૌપુનર્લક્ષ્મણરાક્ષસેંદ્રોબ્રહ્માસ્ત્રમાશ્રિત્યસુરેંદ્રશત્રુઃ ।
નિપાતયિત્વાહરિસૈન્યમુગ્રમસ્માન્શરૈરર્દયતિપ્રસક્તઃ ॥ 67 ॥
સ્વયંભુવાદત્તવરોમહાત્મા ।
સમાહિતોંતર્હિતભીમકાયઃ ।
કથંનુશક્યોયુધિનષ્ટદેહોનિહંતુમદ્યેંદ્રજિદુદ્યતાસ્ત્રઃ ॥ 68 ॥
મન્યેસ્વયંભુર્ભગવાનચ્નિત્યોયસ્યૈતદસ્ત્રંપ્રભવશ્ચયોઽસ્ય ।
બાણાવપાતાસ્ત્વમિહાદ્યધીમન્મયાસહાવ્યગ્રમનાસ્સહસ્વ ॥ 69 ॥
પ્રચ્છાદયત્યેષહિરાક્ષસેંદ્રસ્સર્વાધિશસ્સાયકવૃષ્ટિજાલૈઃ ।
એતચ્ચસર્વંપતિતાગ્ય્રશૂરં ન ભ્રાજતેવાનરરાજસૈન્યમ્ ॥ 70 ॥
આવાંતુદૃષ્ટવાપતિતૌવિસંજ્ઞૌનિવૃત્તયુદ્દૌગતરોષહર્ષે ।
ધ્રુવંપ્રવેક્ષ્યત્યમરારિવાસમસૌસમાદાયરણાગ્રલક્ષ્મીમ્ ॥ 71 ॥
તતસ્તુતાવિંદ્રજિદસ્ત્રજાલૈર્ભભૂવતુસ્તત્રતથાવિશસ્તૌ ।
સ ચાપિતૌતત્રવિદર્શયિત્વાનનાદહર્ષાદ્યુધિરાક્ષસેંદ્રઃ ॥ 72 ॥
સતત્તદાવાનરસૈન્યમેવંરામં ચ સંખ્યેસહલક્ષ્મણેન ।
વિષાદયિત્વાસહસાવિવેશપુરીંદશગ્રીવભુજાભિગુપ્તામ્ ॥ 73 ॥
સન્સ્તૂયમાનસ્સતુયાતુધાનૈઃ ।
પત્રે ચ સર્વંહૃષિતોઽભ્યુવાચ ॥ 74 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાંડે ત્રિસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
