શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાંડમ્ ।
અથ એકાદશસ્સર્ગઃ ।
અગ્રતઃ પ્રયયૌ રામસ્સીતા મધ્યે સુમધ્યમા ।
પૃષ્ઠતસ્તુ ધનુષ્પાણિર્લક્ષ્મણોઽનુજગામ હ ॥ 1 ॥
તૌ પશ્યમાનૌ વિવિધાન્ શૈલપ્રસ્થાન્વનાનિ ચ ।
નદીશ્ચ વિવિધા રમ્યા જગ્મતુસ્સીતયા સહ ॥ 2 ॥
સારસાંશ્ચક્રવાકાંશ્ચ નદીપુલિનચારિણઃ ।
સરાંસિ ચ સપદ્માનિ યુક્તાનિ જલજૈઃ ખગૈઃ ॥ 3 ॥
યૂથબદ્ધાંશ્ચ પૃષતાન્મદોન્મત્તાન્ વિષાણિનઃ ।
મહિષાંશ્ચ વરાહાંશ્ચ નાગાંશ્ચ દ્રુમવૈરિણઃ ॥ 4 ॥
તે ગત્વા દૂરમધ્વાનં લંબમાને દિવાકરે ।
દદૃશુસ્સહિતા રમ્યં તટાકં યોજનાયતમ્ ॥ 5 ॥
પદ્મપુષ્કરસંબાધં ગજયૂથૈરલંકૃતમ્ ।
સારસૈર્હંસકાદંબૈસ્સંકુલં જલચારિભિઃ ॥ 6 ॥
પ્રસન્નસલિલે રમ્યે તસ્મિન્સરસિ શુશ્રુવે ।
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષો ન તુ કશ્ચન દૃશ્યતે ॥ 7 ॥
તતઃ કૌતૂહલાદ્રામો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ ।
મુનિં ધર્મભૃતં નામ પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ॥ 8 ॥
ઇદમત્યદ્ભુતં શ્રુત્વા સર્વેષાં નો મહામુને ।
કૌતૂહલં મહજ્જાતં કિમિદં સાધુ કથ્યતામ્ ॥ 9 ॥
વક્તવ્યં યદિ ચેદવિપ્ર નાતિગુહ્યમપિ પ્રભો ।
તેનૈવમુક્તો ધર્માત્મા રાઘવેણ મુનિસ્તદા ॥ 10 ॥
પ્રભવં સરસઃ કૃત્સ્નમાખ્યાતુમુપચક્રમે ।
ઇદં પંચાપ્સરો નામ તટાકં સાર્વકાલિકમ્ ॥ 11 ॥
નિર્મિતં તપસા રામ મુનિના માંડકર્ણિના ।
સ હિ તેપે તપસ્તીવ્રં માંડકર્ણિર્મહામુનિઃ ॥ 12 ॥
દશવર્ષસહસ્રાણિ વાયુભક્ષો જલાશ્રયઃ ।
તતઃ પ્રવ્યથિતાસ્સર્વે દેવાસ્સાગ્નિપુરોગમાઃ ॥ 13 ॥
અબ્રુવન્ વચનં સર્વે પરસ્પરસમાગતાઃ ।
અસ્માકં કસ્યચિત્ સ્થાનમેષ પ્રાર્થયતે મુનિઃ ॥ 14 ॥
ઇતિ સંવિગ્નમનસસ્સર્વે તે ત્રિદિવૌકસઃ ।
તત્ર કર્તું તપોવિઘ્નં દેવૈસ્સર્વૈર્નિયોજિતાઃ ॥ 15 ॥
પ્રધાનાપ્સરસઃ પંચ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસઃ ।
અપ્સરોભિસ્તતસ્તાભિર્મુનિર્દૃષ્ટપરાવરઃ ॥ 16 ॥
નીતો મદનવશ્યત્વં સુરાણાં કાર્યસિદ્ધયે ।
તાશ્ચૈવાપ્સરસઃ પંચ મુનેઃ પત્નીત્વમાગતાઃ ॥ 17 ॥
તટાકે નિર્મિતં તાસામસ્મિન્નંતર્હિતં ગૃહમ્ ।
તથૈવાપ્સરસઃ પંચ નિવસંત્યો યથાસુખમ્ ॥ 18 ॥
રમયંતિ તપોયોગાન્મુનિં યૌવનમાસ્થિતમ્ ।
તાસાં સંક્રીડમાનાનામેષ વાદિત્રનિસ્સ્વનઃ ॥ 19 ॥
શ્રૂયતે ભૂષણોન્મિશ્રો ગીતશબ્દો મનોહરઃ ।
આશ્ચર્યમિતિ તસ્યૈતદ્વચનં ભાવિતાત્મનઃ ॥ 20 ॥
રાઘવઃ પ્રતિજગ્રાહ સહ ભ્રાત્રા મહાયશાઃ ।
એવં કથયમાનસ્ય દદર્શાશ્રમમંડલમ્ ॥ 21 ॥
કુશચીરપરિક્ષિપ્તં બ્રાહ્મ્યા લક્ષ્મ્યા સમાવૃતમ્ ।
પ્રવિશ્ય સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ રાઘવઃ ॥ 22 ॥
ઉવાસ મુનિભિસ્સર્વૈઃ પૂજ્યમાનો મહાયશાઃ ।
તદા તસ્મિન્સકાકુત્થ્સઃ શ્રીમત્યાશ્રમમંડલે ॥ 23 ॥
ઉષિત્વા તુ સુખં તત્ર પૂજ્યમાનો મહર્ષિભિઃ ।
જગામ ચાશ્રમાંસ્તેષાં પર્યાયેણ તપસ્વિનામ્ ॥ 24 ॥
યેષામુષિતવાન્ પૂર્વં સકાશે સ મહાસ્ત્રવિત્ ।
ક્વચિત્પરિદશાન્માસાનેકં સંવત્સરં ક્વચિત્ ॥ 25 ॥
ક્વચિચ્છ ચતુરો માસાન્ પંચ ષટ્ચાપરાન્ક્વચિત્ ।
અપરત્રાધિકં માસાદપ્યર્ધમધિકં ક્વચિત્ ॥ 26 ॥
ત્રીન્માસાનષ્ટમાસાંશ્ચ રાઘવો ન્યવસત્સુખમ્ ।
તથા સંવસતસ્તસ્ય મુનીનામાશ્રમેષુ વૈ ॥ 27 ॥
રમતશ્ચાનુકૂલ્યેન યયુસ્સંવત્સરા દશ ।
પરિવૃત્ય ચ ધર્મજ્ઞો રાઘવસ્સહ સીતયા ॥ 28 ॥
સુતીક્ષ્ણસ્યાશ્રમં શ્રીમાન્પુનરેવાજગામ હ ।
સ તમાશ્રમમાસાદ્ય મુનિભિઃ પ્રતિપૂજિતઃ ॥ 29 ॥
તત્રાપિ ન્યવસદ્રામઃ કંચિત્કાલમરિંદમઃ ।
તદાશ્રમસ્થો વિનયાત્કદાચિત્તં મહામુનિમ્ ॥ 30 ॥
ઉપાસીનસ્સકાકુત્સ્થસ્સુતીક્ષ્ણમિદમબ્રવીત્ ।
અસ્મિન્નરણ્યે ભગવાનગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ ॥ 31 ॥
વસતીતિ મયા નિત્યં કથાઃ કથયતાં શ્રુતમ્ ।
ન તુ જાનામિ તં દેશં વનસ્યાસ્ય મહત્તયા ॥ 32 ॥
કુત્રાશ્રમપદં રમ્યં મહર્ષેસ્તસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રસાદાત્તત્ર ભવતસ્સાનુજસ્સહ સીતયા ॥ 33 ॥
અગસ્ત્યમભિગચ્છેયમભિવાદયિતું મુનિમ્ ।
મનોરથો મહાનેષ હૃદિ મે પરિવર્તતે ॥ 34 ॥
યદ્યહં તં મુનિવરં શુશ્રૂષેયમપિ સ્વયમ્ ।
ઇતિ રામસ્ય સ મુનિશ્શ્રુત્વા ધર્માત્મનો વચઃ ॥ 35 ॥
સુતીક્ષ્ણઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રીતો દશરથાત્મજમ્ ।
અહમપ્યેતદેવ ત્વાં વક્તુકામસ્સલક્ષ્મણમ્ ॥ 36 ॥
અગસ્ત્યમભિગચ્છેતિ સીતયા સહ રાઘવ ।
દિષ્ટ્યા ત્વિદાનીમર્થેઽસ્મિન્ સ્વયમેવ બ્રવીષિ મામ્ ॥ 37 ॥
અહમાખ્યામિ તે વત્સ યત્રાગસ્ત્યો મહામુનિઃ ।
યોજનાન્યાશ્રમાત્તાત યાહિ ચત્વારિ વૈ તતઃ ॥ 38 ॥
દક્ષિણેન મહાન્ શ્રીમાનગસ્ત્યભ્રાતુરાશ્રમઃ ।
સ્થલપ્રાયે વનોદ્દેશે પિપ્પલીવનશોભિતે ॥ 39 ॥
બહુપુષ્પફલે રમ્યે નાનાશકુનિનાદિતે ।
પદ્મિન્યો વિવિધાસ્તત્ર પ્રસન્નસલિલાશ્શિવાઃ ॥ 40 ॥
હંસકારંડવાકીર્ણાશ્ચક્રવાકોપશોભિતાઃ ।
તત્રૈકાં રજનીં વ્યુષ્ય પ્રભાતે રામ ગમ્યતામ્ ॥ 41 ॥
દક્ષિણાં દિશમાસ્થાય વનષંડસ્ય પાર્શ્વતઃ ।
તત્રાગસ્ત્યાશ્રમપદં ગત્વા યોજનમંતરા ॥ 42 ॥
રમણીયે વનોદ્ધેશે બહુપાદપસંવૃતે ।
રંસ્યતે તત્ર વૈદેહી લક્ષ્મણશ્ચ સહ ત્વયા ॥ 43 ॥
સ હિ રમ્યો વનોદ્દેશો બહુપાદપસંકુલઃ ।
યદિ બુદ્ધિઃ કૃતા દ્રષ્ટુમગસ્ત્યં તં મહામુનિમ્ ॥ 44 ॥
અદ્યૈવ ગમને બુદ્ધિં રોચયસ્વ મહાયશઃ ।
ઇતિ રામો મુનેશ્શ્રુત્વા સહ ભ્રાત્રાભિવાદ્ય ચ ॥ 45 ॥
પ્રતસ્થેઽમુદ્દિશ્ય સાનુજસ્સીતયા સહ ।
પશ્યન્વનાનિ રમ્યાણિ પર્વતાંશ્ચાભ્રસન્નિભાન્ ॥ 46 ॥
સરાંસિ સરિતશ્ચૈવ પથિ માર્ગવશાનુગાઃ ।
સુતીક્ષ્ણેનોપદિષ્ટેન ગત્વા તેન પથા સુખમ્ ॥ 47 ॥
ઇદં પરમસંહૃષ્ટો વાક્યં લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ।
એતદેવાશ્રમપદં નૂનં તસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 48 ॥
અગસ્ત્યસ્ય મુનેર્ભ્રાતુર્દૃશ્યતે પુણ્યકર્મણઃ ।
યથા હિ મે વનસ્યાસ્ય જ્ઞાતાઃ પથિ સહસ્રશઃ ॥ 49 ॥
સન્નતાઃ ફલભારેણ પુષ્પભારેણ ચ દ્રુમાઃ ।
પિપ્પલીનાં ચ પક્વાનાં વનાદસ્માદુપાગતઃ ॥ 50 ॥
ગંધોઽયં પવનોક્ષિપ્તસ્સહસા કટુકોદયઃ ।
તત્ર તત્ર ચ દૃશ્યંતે સંક્ષિપ્તાઃ કાષ્ઠસંચયાઃ ॥ 51 ॥
લૂનાશ્ચ પથિ દૃશ્યંતે દર્ભા વૈડૂર્યવર્ચસઃ ।
એતચ્ચ વનમધ્યસ્થં કૃષ્ણાભ્રશિખરોપમમ્ ॥ 52 ॥
પાવકસ્યાશ્રમસ્થસ્ય ધૂમાગ્રં સંપ્રદૃશ્યતે ।
વિવિક્તેષુ ચ તીર્થેષુ કૃતસ્નાના દ્વિજાતયઃ ॥ 53 ॥
પુષ્પોપહારં કુર્વંતિ કુસુમૈસ્સ્વયમર્જિતૈ ।
તત્સુતીક્ષ્ણસ્ય વચનં યથા સૌમ્ય મયા શ્રુતમ્ ॥ 54 ॥
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમો ભ્રાતુર્નૂનમેષ ભવિષ્યતિ ।
નિગૃહ્ય તપસા મૃત્યું લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥ 55 ॥
યસ્ય ભ્રાત્રા કૃતેયં દિક્છરણ્યા પુણ્યકર્મણા ।
ધારયન્ બ્રાહ્મણં રૂપમિલ્વલસ્સંસ્કૃતં વદન્ ॥ 56 ॥
આમંત્રયતિ વિપ્રાન્સ્મશ્રાદ્ધમુદ્દિશ્ય નિર્ઘૃણઃ ।
ભ્રાતરં સંસ્કૃતં કૃત્વા તતસ્તં મેષરૂપિણમ્ ॥ 57 ॥
તાન્ દ્વિજાન્ભોજયામાસ શ્રાદ્ધદૃષ્ટેન કર્મણા ।
તતો ભુક્તવતાં તેષાં વિપ્રાણામિલ્વલોઽબ્રવીત્ ॥ 58 ॥
વાતાપે નિષ્ક્રમન્વેતિ સ્વરેણ મહતા વદન્ ।
તતો ભ્રાતુર્વચશ્શ્રુત્વા વાતાપિર્મેષવન્નદન્ ॥ 59 ॥
ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા શરીરાણિ બ્રાહ્મણાનાં વિનિષ્પતત્ ।
બ્રાહ્માણાનાં સહસ્રાણિ તૈરેવં કામરૂપિભિઃ ॥ 60 ॥
વિનાશિતાનિ સંહત્ય નિત્યશઃ પિશિતાશનૈઃ ।
અગસ્ત્યેન તદા દેવૈઃ પ્રાર્થિતેન મહર્ષિણા ॥ 61 ॥
અનુભૂય કિલ શ્રાદ્ધે ભક્ષિતસ્સમહાસુરઃ ।
તતસ્સંપન્નમિત્યુક્ત્વા દત્ત્વા હસ્તોદકં તતઃ ॥ 62 ॥
ભ્રાતરં નિષ્ક્રમસ્વેતિ ચેલ્વલસ્સોઽભ્યભાષત ।
સ તં તથા ભાષમાણં ભ્રાતરં વિપ્રઘાતિનમ્ ॥ 63 ॥
અબ્રવીત્પ્રહસંધીમાનગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ ।
કુતો નિષ્ક્રમિતું શક્તિર્મયા જીર્ણસ્ય રક્ષસઃ ॥ 64 ॥
ભ્રાતુસ્તે મેષરૂપસ્ય ગતસ્ય યમસાદનમ્ ।
અથ તસ્ય વચશ્શ્રુત્વા ભ્રાતુર્નિધનસંશ્રયમ્ ॥ 65 ॥
પ્રધર્ષયિતુમારેભે મુનિં ક્રોધાન્નિશાચરઃ ।
સોઽભિદ્રવન્મુનિશ્રેષ્ઠં મુનિના દીપ્તતેજસા ॥ 66 ॥
ચક્ષુષાનલકલ્પેન નિર્દગ્ધો નિધનં ગતઃ ।
તસ્યાયમાશ્રમો ભ્રાતુસ્તટાકવનશોભિતઃ ॥ 67 ॥
વિપ્રાનુકંપયા યેન કર્મેદં દુષ્કરં કૃતમ્ ।
એવં કથયમાનસ્ય તસ્ય સૌમિત્રિણા સહ ।
રામસ્યાસ્તં ગતસ્સૂર્યસ્સંધ્યાકાલોઽભ્યવર્તતઃ ॥ 68 ॥
ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં સહ ભ્રાત્રા યથાવિધિ ।
પ્રવિવેશાઽશ્રમપદં તમૃષિં સોઽભ્યવાદયત્ ॥ 69 ॥
સમ્યક્ પ્રતિગૃહીતશ્ચ મુનિના તેન રાઘવઃ ।
ન્યવસત્તાં નિશામેકાં પ્રાશ્ય મૂલફલાનિ ચ ॥ 70 ॥
તસ્યાં રાત્ય્રાં વ્યતીતાયાં વિમલે સૂર્યમંડલે ।
ભ્રાતરં તમગસ્ત્યસ્ય હ્યામંત્રયત રાઘવઃ ॥ 71 ॥
અભિવાદયે ત્વાં ભગવન્ સુખમધ્યુષિતો નિશામ્ ।
આમંત્રયે ત્વાં ગચ્છામિ ગુરું તે દ્રષ્ટુમગ્રજમ્ ॥ 72 ॥
ગમ્યતામિતિ તેનોક્તો જગામ રઘુનંદનઃ ।
યથોદ્દિષ્ટેન માર્ગેણ વનં તચ્ચાવલોકયન્ ॥ 73 ॥
નીવારાન્પનસાંસ્તાલાંસ્તિમિશાન્વંચુલાંધવાન્ ।
ચિરિબિલ્વાન્મધૂકાંશ્ચ બિલ્વાનપિ ચ તિંદુકાન્ ॥ 74 ॥
પુષ્પિતાન્પુષ્પિતાગ્રાભિર્લતાભિરનુવેષ્ટિતાન્ ।
દદર્શ રામશ્શતશસ્તત્ર કાંતારપાદપાન્ ॥ 75 ॥
હસ્તિહસ્તૈર્વિમૃદિતાન્વાનરૈરુપશોભિતાન્ ।
મત્તૈશ્શકુનિસંઘૈશ્ચ શતશશ્ચ પ્રણાદિતાન્ ॥ 76 ॥
તતોઽબ્રવીત્સમીપસ્થં રામો રાજીવલોચનઃ ।
પૃષ્ઠતોઽનુગતં વીરં લક્ષ્મણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્ ॥ 77 ॥
સ્નિગ્ધપત્રા યથા વૃક્ષા યથા ક્ષાંતા મૃગદ્વિજાઃ ।
આશ્રમો નાતિદૂરસ્થો મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ॥ 78 ॥
અગસ્ત્ય ઇતિ વિખ્યાતો લોકે સ્વેનૈવ કર્મણા ।
આશ્રમો દૃશ્યતે તસ્ય પરિશ્રાંતશ્રમાપહઃ ॥ 79 ॥
પ્રાજ્યધૂમાકુલવનશ્ચીરમાલાપરિષ્કૃતઃ ।
પ્રશાંતમૃગયૂથશ્ચ નાનાશકુનિનાદિતઃ ॥ 80 ॥
તસ્યેદમાશ્રમપદં પ્રભાવાદ્યસ્ય રાક્ષસૈઃ ।
દિગિયં દક્ષિણા ત્રાસાદ્દૃશ્યતે નોપભુજ્યતે ॥ 81 ॥
યદા પ્રભૃતિ ચાક્રાંતા દિગિયં પુણ્યકર્મણા ।
તદા પ્રભૃતિ નિર્વૈરાઃ પ્રશાંતા રજનીચરાઃ ॥ 82 ॥
નામ્ના ચેયં ભગવતો દક્ષિણા દિક્પ્રદક્ષિણા ।
પ્રથિતા ત્રિષુ લોકેષુ દુર્ધર્ષા ક્રૂરકર્મભિઃ ॥ 83 ॥
માર્ગં નિરોદ્ધું નિરતો ભાસ્કરસ્યાચલોત્તમઃ ।
નિદેશં પાલયન્યસ્ય વિંધ્યશૈલા ન વર્ધતે ॥ 84 ॥
અયં દીર્ઘાયુષસ્તસ્ય લોકે વિશ્રુતકર્મણઃ ।
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમ શ્રીમાન્વિનીતજનસેવિતઃ ॥ 85 ॥
એષ લોકાર્ચિતસ્સાધુર્હિતે નિત્યરતસ્સતામ્ ।
અસ્માનભિગતાનેષ શ્રેયસા યોજયિષ્યતિ ॥ 86 ॥
આરાધયિષ્યામ્યત્રાહમગસ્ત્યં તં મહામુનિમ્ ।
શેષં ચ વનવાસસ્ય સૌમ્ય વત્સ્યામ્યહં પ્રભો ॥ 87 ॥
અત્ર દેવાસ્સગંધર્વાસ્સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।
અગસ્ત્યં નિયતાહારં સતતં પર્યુપાસતે ॥ 88 ॥
નાત્ર જીવેન્મૃષાવાદી ક્રૂરો વા યદિ વા શઠઃ ।
નૃશંસઃ કામવૃત્તો વા મુનિરેષ તથાવિધઃ ॥ 89 ॥
અત્ર દેવાશ્ચ યક્ષાશ્ચ નાગાશ્ચ પતગૈસ્સહ ।
વસંતિ નિયતાહારા ધર્મમારાધયિષ્ણવઃ ॥ 90 ॥
અત્ર સિદ્ધા મહાત્માનો વિમાનૈજસ્સૂર્યસન્નિભૈઃ ।
ત્યક્તદેહા નવૈર્દેહૈઃ સ્વર્યાતાઃ પરમર્ષયઃ ॥ 91 ॥
યક્ષત્વમમરત્વં ચ રાજ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।
અત્ર દેવાઃ પ્રયચ્છંતિ ભૂતૈરારાધિતાશ્શુભૈઃ ॥ 92 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાંડે એકાદશસ્સર્ગઃ ॥
