શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ એકોનવિંશસ્સર્ગઃ ।
તદપ્રિયમમિત્રઘ્નો વચનં મરણોપમમ્ ।
શ્રુત્વા ન વિવ્યથે રામઃ કૈકેયીં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
એવમસ્તુ ગમિષ્યામિ વનં વસ્તુમહં ત્વિતઃ ।
જટાજિનધરો રાજ્ઞઃ પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ ॥ 2 ॥
ઇદં તુ જ્ઞાતુમિચ્છામિ કિમર્થં માં મહીપતિઃ ।
નાભિનંદતિ દુર્ધર્ષો યથાપૂર્વમરિંદમઃ ॥ 3 ॥
મન્યુર્ન ચ ત્વયા કાર્યો દેવિ બ્રૂમિ તવાગ્રતઃ ।
યાસ્યામિ ભવ સુપ્રીતા વનં ચીરજટાધરઃ ॥ 4 ॥
હિતેન ગુરુણા પિત્રા કૃતજ્ઞેન નૃપેણ ચ ।
નિયુજ્યમાનો વિસ્રબ્ધઃ કિં ન કુર્યામહં પ્રિયમ્ ॥ 5 ॥
અલીકં માનસં ત્વેકં હૃદયં દહતીવ મે ।
સ્વયં યન્નાહ માં રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ॥ 6 ॥
અહં હિ સીતાં રાજ્યં ચ પ્રાણાનિષ્ટાંધનાનિ ચ ।
હૃષ્ટો ભ્રાત્રે સ્વયં દદ્યાં ભરતાયાપ્રચોદિતઃ ॥ 7 ॥
કિં પુનર્મનુજેંદ્રેણ સ્વયં પિત્રા પ્રચોદિતઃ ।
તવ ચ પ્રિયકામાર્થં પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ ॥ 8 ॥
તદાશ્વાસય હીમં ત્વં કિન્વિદં યન્મહીપતિઃ ।
વસુધાસક્તનયનો મંદમશ્રૂણિ મુંચતિ ॥ 9 ॥
ગચ્છંતુ ચૈવાનયિતું દૂતાશ્શ્રીઘ્રજવૈર્હયૈઃ ।
ભરતં માતુલકુલાદદ્યૈવ નૃપશાસનાત્ ॥ 10 ॥
દંડકારણ્યમેષોઽહમિતો ગચ્છામિ સત્વરઃ ।
અવિચાર્ય પિતુર્વાક્યં સમા વસ્તું ચતુર્દશ ॥ 11 ॥
સા હૃષ્ટા તસ્ય તદ્વાક્યં શ્રુત્વા રામસ્ય કૈકયી ।
પ્રસ્થાનં શ્રદ્ધધાના હિ ત્વરયામાસ રાઘવમ્ ॥ 12 ॥
એવં ભવતુ યાસ્યંતિ દૂતા શ્શીઘ્રજવૈર્હયૈઃ ।
ભરતં માતુલકુલાદુપાવર્તયિતું નરાઃ ॥ 13 ॥
તવ ત્વહં ક્ષમં મન્યે નોત્સુકસ્ય વિલંબનમ્ ।
રામ તસ્માદિત શ્શીઘ્રં વનં ત્વં ગંતુમર્હસિ ॥ 14 ॥
વ્રીડાન્વિત સ્સ્વયં યચ્ચ નૃપસ્ત્વાં નાભિભાષતે ।
નૈતત્કિંચિન્નરશ્રેષ્ઠ મન્યુરેષોઽપનીયતામ્ ॥ 15 ॥
યાવત્ત્વં ન વનં યાતઃ પુરાદસ્માદભિત્વરન્ ।
પિતા તાવન્ન તે રામ સ્નાસ્યતે ભોક્ષ્યતેઽપિ વા ॥ 16 ॥
ધિક્કષ્ટમિતિ નિઃશ્વસ્ય રાજા શોકપરિપ્લુતઃ ।
મૂર્છિતો ન્યપતત્તસ્મિન્પર્યંકે હેમભૂષિતે ॥ 17 ॥
રામોઽપ્યુત્થાપ્ય રાજાનં કૈકેય્યાભિપ્રચોદિતઃ ।
કશયેવાહતો વાજી વનં ગંતું કૃતત્વરઃ ॥ 18 ॥
તદપ્રિયમનાર્યાયા વચનં દારુણોદયમ્ ।
શ્રુત્વા ગતવ્યથો રામઃ કૈકેયીં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 19 ॥
નાહમર્થપરો દેવિ લોકમાવસ્તુમુત્સહે ।
વિદ્ધિમામૃષિભિસ્તુલ્યં કેવલં ધર્મમાસ્થિતમ્ ॥ 20 ॥
યદત્ર ભવતઃ કિંચિચ્છક્યં કર્તું પ્રિયં મયા ।
પ્રાણાનપિ પરિત્યજ્ય સર્વથા કૃતમેવ તત્ ॥ 21 ॥
ન હ્યતો ધર્મચરણં કિંચિદસ્તિ મહત્તરમ્ ।
યથા પિતરિશુશ્રૂષા તસ્ય વા વચનક્રિયા ॥ 22 ॥
અનુક્તોઽપ્યત્રભવતા ભવત્યા વચનાદહમ્ ।
વને વત્સ્યામિ વિજને વર્ષાણીહ ચતુર્દશ ॥ 23 ॥
ન નૂનં મયિ કૈકયિ કિંચિદાશંસસે ગુણમ્ ।
યદ્રાજાનમવોચસ્ત્વં મમેશ્વરતરા સતી ॥ 24 ॥
યાવન્માતરમાપ્નચ્છે સીતાં ચાનુનયામ્યહમ્ ।
તતોઽદ્યૈવ ગમિષ્યામિ દંડકાનાં મહદ્વનમ્ ॥ 25 ॥
ભરતઃ પાલયેદ્રાજ્યં શુશ્રૂષેચ્ચ પિતુર્યથા ।
તથા ભવત્યા કર્તવ્યં સ હિ ધર્મ સ્સનાતનઃ ॥ 26 ॥
સ રામસ્ય વચશ્શ્રૃત્વા ભૃશં દુઃખહતઃ પિતા ।
શોકાદશક્નુવન્વકતું પ્રરુરોદ મહાસ્વનમ્ ॥ 27 ॥
વંદિત્વા ચરણૌ રામો વિસંજ્ઞસ્ય પિતુસ્તથા ।
કૈકેય્યાશ્ચાપ્યનાર્યાયાઃ નિષ્પપાત મહાદ્યુતિઃ ॥ 28 ॥
સ રામઃ પિતરં કૃત્વા કૈકેયીં ચ પ્રદક્ષિણમ્ ।
નિષ્ક્રમ્યાંતઃપુરાત્તસ્માત્સ્વં દદર્શ સુહૃજ્જનમ્ ॥ 29 ॥
તં બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષઃ પૃષ્ઠતોઽનુજગામ હ ।
લક્ષ્મણઃ પરમક્કૃધ્દઃ સ્સુમિત્રાનંદવર્ધનઃ ॥ 30 ॥
અભિષેચનિકં ભાંડં કૃત્વા રામઃ પ્રદક્ષિણમ્ ।
શનૈર્જગામ સાપેક્ષો દૃષ્ટિં તત્રાવિચાલયન્ ॥ 31 ॥
ન ચાસ્ય મહતીં લક્ષ્મીં રાજ્યનાશોઽપકર્ષતિ ।
લોકકાંતસ્ય કાંતત્વાચ્છીતરશ્મેરિવ ક્ષપા ॥ 32 ॥
ન વનં ગંતુકામસ્ય ત્યજતશ્ચ વસુંધરામ્ ।
સર્વલોકાતિગસ્યેવ લક્ષ્યતે ચિત્તવિક્રિયા ॥ 33 ॥
પ્રતિષિધ્ય શુભં છત્રં વ્યજને ચ સ્વલંકૃતે ।
વિસર્જયિત્વા સ્વજનં રથં પૌરાંસ્તથા જનાન્ ॥ 34 ॥
ધારયન્ મનસા દુઃખમિંદ્રિયાણિ નિગૃહ્ય ચ ।
પ્રવિવેશાત્મવાન્વેશ્મ માતુરપ્રિયશંસિવાન્ ॥ 35 ॥
સર્વોહ્યભિજનશ્શ્રીમાન્ શ્રીમતસ્સત્યવાદિનઃ ।
નાલક્ષયત રામસ્ય કિંચિદાકારમાનને ॥ 36 ॥
ઉચિતં ચ મહાબાહુર્નજહૌહર્ષમાત્મનઃ ।
શારદ સ્સમુદીર્ણાંશુશ્ચંદ્રસ્તેજ ઇવાત્મજમ્ ॥ 37 ॥
વાચા મધુરયા રામસ્સર્વં સમ્માનયંજનમ્ ।
માતુસ્સમીપં ધીરાત્મા પ્રવિવેશ મહાયશાઃ ॥ 38 ॥
તં ગુણૈસ્સમતાં પ્રાપ્તો ભ્રાતા વિપુલવિક્રમઃ ।
સૌમિત્રિરનુવવ્રાજ ધારયંદુઃખમાત્મજમ્ ॥ 39 ॥
પ્રવિશ્ય વેશ્માતિભૃશં મુદાઽન્વિતં સમીક્ષ્ય તાં ચાર્થવિપત્તિમાગતામ્ ।
ન ચૈવ રામોઽત્રજગામવિક્રિયાં સુહૃજ્જનસ્યાત્મવિપત્તિશંકયા ॥ 40 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે એકોનવિંશસ્સર્ગઃ ॥
