શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ ત્રિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
તતસ્સંદિશ્ય સુગ્રીવશ્શ્વશુરં પશ્ચિમાં દિશમ્ ।
વીરં શતવલિં નામ વાનરં વાનરર્ષભઃ ॥ 1 ॥
ઉવાચ રાજા ધર્મજ્ઞસ્સર્વવાનરસત્તમમ્ ।
વાક્યમાત્મ હિતં ચૈવ રામસ્ય ચ હિતં તથા ॥ 2 ॥
વૃતશ્શતસહસ્રેણ ત્વદ્વિધાનાં વનૌકસામ્ ।
વૈવસ્વતસુતૈસ્સાર્ધં પ્રતિષ્ઠસ્વ સ્વમંત્રિભિઃ ॥ 3 ॥
દિશં હ્યુદીચીં વિક્રાંતાં હિમશૈલાવતંસકામ્ ।
સર્વતઃ પરિમાર્ગધ્વં રામપત્નીમનિંદિતામ્ ॥ 4 ॥
અસ્મિન્કાર્યેવિનિર્વૃત્તે કૃતે દાશરથેઃ પ્રિયે ।
ઋણાન્મુક્તા ભવિષ્યામઃ કૃતાર્થાર્થવિદાં વરાઃ ॥ 5 ॥
કૃતં હિ પ્રિયમસ્માકં રાઘવેણ મહાત્મના ।
તસ્ય ચેત્પ્રતિકારોઽસ્તિ સફલં જીવિતં ભવેત્ ॥ 6 ॥
અર્થિનઃ કાર્યનિર્વૃત્તિમકર્તુરપિ યશ્ચરેત્ ।
તસ્ય સ્યાત્સફલં જન્મ કિં પુનઃ પૂર્વકારિણઃ ॥ 7 ॥
એતાં બુદ્ધિમવસ્થાય દૃશ્યતે જાનકી યથા ।
તથા ભવદ્ભિઃ કર્તવ્યમસ્મત્પ્રિયહિતૈષિભિઃ ॥ 8 ॥
અયં હિ સર્વભૂતાનાં માન્યસ્તુ નરસત્તમઃ ।
અસ્માસુ ચાગતઃ પ્રીતી રામઃ પરપુરંજયઃ ॥ 9 ॥
ઇમાનિ વનદુર્ગાણિ નદ્યશ્શૈલાંતરાણિ ચ ।
ભવંતઃ પરિમાર્ગંતુ બુદ્ધિવિક્રમસંપદા ॥ 10 ॥
તત્ર મ્લેચ્છાન્પુલિંદાંશ્ચ શૂરસેનાંસ્તથૈવ ચ ।
પ્રસ્થલાન્ભરતાંશ્ચૈવ કુરૂંશ્ચ સહ મદ્રકૈઃ ॥ 11 ॥
કાંબોજાન્યવનાં શ્ચૈવ શકાનારટ્ટકાનપિ ।
બાહ્લીકાનૃષિકાં શ્ચૈવ પૌરવાનથ ટંકણાન્ ॥ 12 ॥
ચીનાન્પરમચીનાંશ્ચ નીહારાંશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
અન્વિષ્યદરદાંશ્ચૈવ હિમવંતં તથૈવ ચ ॥ 13 ॥
લોધ્રપદ્મકષંડેષુ દેવદારુવનેષુ ચ ।
રાવણસ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તતસ્તતઃ ॥ 14 ॥
તતસ્સોમાશ્રમં ગત્વા દેવગંધર્વસેવિતમ્ ।
કાલં નામ મહાસાનું પર્વતં તુ ગમિષ્યથ ॥ 15 ॥
મહત્સુ તસ્ય શૈલસ્ય નિર્દરેષુ ગુહાસુ ચ ।
વિચિનુધ્વં મહાભાગાં રામપત્નીંતતસ્તતઃ ॥ 16 ॥
તમતિક્રમ્ય શૈલેંદ્રં હેમગર્ભં મહાગિરિમ્ ।
તતસ્સુદર્શનં નામ ગંતુમર્હથ પર્વતમ્ ॥ 17 ॥
તતો દેવસખો નામ પર્વતઃ પતગાલયઃ ।
નાનાપક્ષિગણાકીર્ણો વિવિધદ્રુમભૂષિતઃ ॥ 18 ॥
તસ્ય કાનનષંડેષુ નિર્ઘરેષુ ગુહાસુ ચ ।
રાવણસ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તતસ્તતઃ ॥ 19 ॥
તમતિક્રમ્ય ચાકાશં સર્વતશ્શતયોજનમ્ ।
અપર્વતનદીવૃક્ષં સર્વસત્ત્વવિવર્જિતમ્ ॥ 20 ॥
તં તુ શીઘ્રમતિક્રમ્ય કાંતારં રોમહર્ષણમ્ ।
કૈલાસં પાંડુરં શૈલં પ્રાપ્ય હૃષ્ટા ભવિષ્યથ ॥ 21 ॥
તત્ર પાંડુરમેઘાભં જાંબૂનદપરિષ્કૃતમ્ ।
કુબેરભવનં રમ્યં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥ 22 ॥
વિશાલા નલિની યત્ર પ્રભૂતકમલોત્પલા ।
હંસકારંડવાકીર્ણાપ્સરોગણસેવિતા ॥ 23 ॥
તત્ર વૈશ્રવણો રાજા સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ ।
ધનદો રમતે શ્રીમાન્ગુહ્યકૈસ્સહ યક્ષરાટ્ ॥ 24 ॥
તસ્ય ચંદ્રનિકાશેષુ પર્વતેષુ ગુહાસુ ચ ।
રાવણઃ સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તતસ્તતઃ ॥ 25 ॥
ક્રૌંચં તુ ગિરિમાસાદ્ય બિલં તસ્ય સુદુર્ગમમ્ ।
અપ્રમત્તૈઃ પ્રવેષ્ટવ્યં દુષ્પ્રવેશં હિ તત્સ્મૃતમ્ ॥ 26 ॥
વસંતિ હિ મહાત્માનસ્તત્ર સૂર્યસમપ્રભાઃ ।
દેવૈરપ્યર્ચિતા સ્સમ્યગ્દેવરૂપા મહર્ષયઃ ॥ 27 ॥
ક્રૌંચસ્ય તુ ગુહાશ્ચાન્યા સ્સાનૂનિશિખરાણિ ચ ।
નિર્દરાશ્ચ નિતંબાશ્ચ વિચેતવ્યા સ્તતસ્તતઃ ॥ 28 ॥
કૌંચસ્ય શિખરં ચાપિ નિરીક્ષ્ય ચ તતસ્તતઃ ।
અવૃક્ષં કામશૈલં ચ માનસં વિહગાલયમ્ ।
ન ગતિસ્તત્ર ભૂતાનાં દેવદાનવ રક્ષસામ્ ॥ 29 ॥
સ ચ સર્વૈર્વિચેતવ્યસ્સસાનુપ્રસ્થભૂધરઃ ।
ક્રૌંચં ગિરિમતિક્રમ્ય મૈનાકો નામ પર્વતઃ ॥ 30 ॥
મયસ્ય ભવનં યત્ર દાનવસ્ય સ્વયં કૃતમ્ ॥ 31 ॥
મૈનાકસ્તુ વિચેતવ્ય સ્સસાનુપ્રસ્થકંદરઃ ।
સ્ત્રીણામશ્વમુખીનાં તુ નિકેતાસ્તત્ર તત્ર તુ ॥ 32 ॥
તં દેશં સમતિક્રમ્ય આશ્રમં સિદ્ધસેવિતમ્ ।
સિદ્ધા વૈખાનસાસ્તત્ર વાલખિલ્યાશ્ચ તાપસાઃ ॥ 33 ॥
વંદ્યાસ્તે તુ તપસ્સિદ્ધાસ્તપસા વીતકલ્મષાઃ ।
પ્રષ્ટવ્યા ચાપિ સીતાયાઃ પ્રવૃત્તિર્વિનયાન્વિતૈઃ ॥ 34 ॥
હેમપુષ્કરસંછન્નં તસ્મિન્ વૈખાનસં સરઃ ।
તરુણાદિત્યસંકાશૈર્હંસૈર્વિચરિતં શુભૈઃ ॥ 35 ॥
ઔપવાહ્યઃ કુબેરસ્ય સાર્વભૌમ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ગજઃ પર્યેતિ તં દેશં સદા સહ કરેણુભિઃ ॥ 36 ॥
તત્સરસ્સમતિક્રમ્ય નષ્ટચંદ્રદિવાકરમ્ ।
અનક્ષત્રગણં વ્યોમ નિષ્પયોદમનાદિતમ્ ॥ 37 ॥
ગભસ્તિભિરિવાર્કસ્ય સ તુ દેશઃ પ્રકાશતે ।
વિશ્રામ્યદ્ભિસ્તપસ્સિદ્ધૈર્દેવકલ્પૈઃ સ્વયંપ્રભૈઃ ॥ 38 ॥
તં તુ દેશમતિક્રમ્ય શૈલોદા નામ નિમ્નગા ।
ઉભયોસ્તીરયોસ્તસ્યાઃ કીચકા નામ વેણવઃ ॥ 39 ॥
તે નયંતિ પરં તીરં સિદ્ધાન્પ્રત્યાનયંતિ ચ ।
ઉત્તરાઃ કુરવસ્તત્ર કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ॥ 40 ॥
તતઃ કાંચનપદ્માભિઃ પદ્ભિનીભિઃ કૃતોદકાઃ ।
નીલવૈડૂર્યપત્રાભિર્નદ્યસ્તત્ર સહસ્રશઃ ॥ 41 ॥
રક્તોત્પલવનૈશ્ચાત્ર મંડિતાશ્ચ હિરણ્મયૈઃ ।
તરુણાદિત્યસંકાશૈર્ભાંતિ તત્ર જલાશયાઃ ॥ 42 ॥
મહાર્હમણિરત્નૈશ્ચ કાંચનપ્રભકેસરૈઃ ।
નિલોત્પલવનૈશ્ચિત્રૈ સ્સ દેશ સ્સર્વતો વૃતઃ ॥ 43 ॥
નિસ્તુલાભિશ્ચ મુક્તાભિર્મણિભિશ્ચ મહાધનૈઃ ।
ઉદ્ભૂતપુલિનાસ્તત્ર જાતરૂપૈશ્ચ નિમ્નગાઃ ।
સર્વરત્નમયૈશ્ચિત્રૈરવગાઢા નગોત્તમૈઃ ॥ 44 ॥
જાતરૂપમયૈશ્ચાપિ હુતાશનસમપ્રભૈઃ ।
નિત્યપુષ્પફલાસ્તત્ર નગાઃ પત્ત્રરથાકુલાઃ ॥ 45 ॥
દિવ્યગંધરસસ્પર્શાઃ સર્વાન્કામાન્ સ્રવંતિ ચ ।
નાનાકારાણિ વાસાંસિ ફલંત્યન્યે નગોત્તમાઃ ॥ 46 ॥
મુક્તા વૈઢૂર્યચિત્રાણિ ભૂષણાનિ તથૈવ ચ ।
સ્ત્રીણાં ચાપ્યનુરૂપાણિ પુરુષાણાં તથૈવ ચ ॥ 47 ॥
સર્વર્તુસુખ સેવ્યાનિ ફલંત્યન્યે નગોત્તમાઃ ।
મહાર્હાણિ વિચિત્રાણિ હૈમાન્યન્યે નગોત્તમાઃ ॥ 48 ॥
શયનાનિ પ્રસૂયંતે ચિત્રાસ્તરણવંતિ ચ ।
મનઃકાંતાનિ માલ્યાનિ ફલંત્યત્રાપરે દ્રુમાઃ ॥ 49 ॥
પાનાનિ ચ મહાર્હાણિ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ ।
સ્ત્રિયશ્ચ ગુણસંપન્ના રૂપયૌવનલક્ષિતાઃ ॥ 50 ॥
ગંધર્વાઃ કિન્નરાસ્સિદ્ધા નાગા વિદ્યાધરાસ્તથા ।
રમંતે સતતં સ્તત્ર નારીભિર્ભાસ્કરપ્રભાઃ ॥ 51 ॥
સર્વે સુકૃતકર્માણ સ્સર્વે રતિપરાયણાઃ ।
સર્વે કામાર્થસહિતા વસંતિ સહયોષિતઃ ॥ 52 ॥
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષ સ્સોત્કૃષ્ટહસિતસ્વનઃ ।
શ્રૂયતે સતતં તત્ર સર્વભૂતમનોહરઃ ॥ 53 ॥
તત્ર નામુદિતઃ કશ્ચિન્નાસ્તિ કશ્ચિદસત્પ્રિયઃ ।
અહન્યહનિ વર્ધંતે ગુણાસ્તત્ર મનોરમાઃ ॥ 54 ॥
સમતિક્રમ્ય તં દેશમુત્તરઃ પયસાં નિધિઃ ।
તત્ર સોમગિરિર્નામ મધ્યે હેમમયો મહાન્ ॥ 55 ॥
ઇંદ્રલોકગતા યે ચ બ્રહ્મલોકગતાશ્ચ યે ।
દેવાસ્તં સમવેક્ષંતે ગિરિરાજં દિવં ગતાઃ ॥ 56 ॥
સ તુ દેશો વિસૂર્યોઽપિ તસ્ય ભાસા પ્રકાશતે ।
સૂર્યલક્ષ્મ્યાઽભિવિજ્ઞેયસ્તપતેવ વિવસ્વતા ॥ 57 ॥
ભગવાનપિ વિશ્વાત્મા શંભુરેકાદશાત્મકઃ ।
બ્રહ્મા વસતિ દેવેશો બ્રહ્મર્ષિપરિવારિતઃ ॥ 58 ॥
ન કથંચન ગંતવ્યં કુરૂણામુત્તરેણ વઃ ।
અન્યેષામપિ ભૂતાનાં નાતિક્રામતિ વૈ ગતિઃ ॥ 59 ॥
સ હિ સોમગિરિર્નામ દેવાનામપિ દુર્ગમઃ ।
તમાલોક્ય તતઃ ક્ષિપ્રમુપાવર્તિતુમર્હથ ॥ 60 ॥
એતાવદ્વાનરૈશ્શક્યં ગંતું વાનરપુંગવાઃ ।
અભાસ્કરમમર્યાદં ન જાનીમસ્તતઃ પરમ્ ॥ 61 ॥
સર્વમેતદ્વિચેતવ્યં યન્મયા પરિકીર્તિતમ્ ।
યદન્યદપિ નોક્તં ચ તત્રાપિ ક્રિયતાં મતિઃ ॥ 62 ॥
તતઃ કૃતં દાશરથેર્મહત્પ્રિયં મહત્તરં ચાપિ તતો મમ પ્રિયમ્ ।
કૃતં ભવિષ્યત્યનિલાનલોપમા વિદેહજાદર્શનજેન કર્મણા ॥ 63 ॥
તતઃ કૃતાર્થાઃ સહિતાસ્સબાંધવાઃ મયાઽર્ચિતાસ્સર્વગુણૈર્મનોરમૈઃ ।
ચરિષ્યથોર્વીં પ્રતિ શાંતશત્રવ સ્સહપ્રિયા ભૂતધરાઃ પ્લવંગમાઃ ॥ 64 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે ત્રિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
