શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ પંચવિંશસ્સર્ગઃ ।
સુગ્રીવં ચૈવ તારાં ચ સાંગદં સહલક્ષ્મણઃ ।
સમાનશોકઃ કાકુત્સ્થ સ્સાંત્વયન્નિદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
ન શોકપરિતાપેન શ્રેયસા યુજ્યતે મૃતઃ ।
યદત્રાનંતરં કાર્યં તત્સમાધાતુમર્હથ ॥ 2 ॥
લોકવૃત્તમનુષ્ઠેયં કૃતં વો બાષ્પમોક્ષણમ્ ।
ન કાલાદુત્તરં કિંચિત્કર્મ શક્યમુપાસિતુમ્ ॥ 3 ॥
નિયતિઃ કારણં લોકે નિયતિઃ કર્મસાધનમ્ ।
નિયતિસ્સર્વભૂતાનાં નિયોગેષ્વિહ કારણમ્ ॥ 4 ॥
ન કર્તા કસ્યચિત્કશ્ચિન્નિયોગે ચાપિનેશ્વરઃ ।
સ્વભાવે વર્તતે લોકસ્તસ્ય કાલઃ પરાયણમ્ ॥ 5 ॥
ન કાલઃ કાલમત્યેતિ ન કાલઃ પરિહીયતે ।
સ્વભાવં ચ સમાસાદ્ય ન કશ્ચિદતિવર્તતે ॥ 6 ॥
ન કાલસ્યાસ્તિ બંધુત્વં ન હેતુર્ન પરાક્રમઃ ।
ન મિત્રજ્ઞાતિસંબંધઃ કારણં નાત્મનો વશઃ ॥ 7 ॥
કિં તુ કાલપરીણામો દ્રષ્ટવ્યસ્સાધુ પશ્યતા ।
ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ કાલક્રમસમાહિતાઃ ॥ 8 ॥
ઇતસ્સ્વાં પ્રકૃતિં વાલી ગતઃપ્રાપ્તઃ ક્રિયાફલમ્ ।
ધર્માર્થકામ સંયોગૈઃ પવિત્રં પ્લવગેશ્વરઃ ॥ 9 ॥
સ્વધર્મસ્ય ચ સંયોગાજ્જિતસ્તેન મહાત્મના ।
સ્વર્ગઃ પરિગૃહીતશ્ચ પ્રાણાનપરિરક્ષતા ॥ 10 ॥
એષા વૈ નિયતિશ્શેષ્ઠા યાં ગતો હરિયૂથપઃ ।
તદલં પરિતાપેન પ્રાપ્તકાલમુપાસ્યતામ્ ॥ 11 ॥
વચનાંતે તુ રામસ્ય લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ।
અવદત્પ્રશ્રિતં વાક્યં સુગ્રીવં ગતચેતસમ્ ॥ 12 ॥
કુરુ ત્વમસ્ય સુગ્રીવ પ્રેતકાર્યમનંતરમ્ ।
તારાંગદાભ્યાં સહિતો વાલિનો દહનં પ્રતિ ॥ 13 ॥
સમાજ્ઞાપય કાષ્ઠાનિ શુષ્કાનિ ચ બહૂનિ ચ ।
ચંદનાદીનિ દિવ્યાનિ વાલિસંસ્કારકારણાત્ ॥ 14 ॥
સમાશ્વાસય ચૈનં ત્વમંગદં દીનચેતસમ્ ।
મા ભૂર્બાલિશબુદ્ધિસ્ત્વં ત્વદધીનમિદં પુરમ્ ॥ 15 ॥
અંગદસ્ત્વાનયેન્માલ્યં વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
ઘૃતં તૈલમથો ગંધાન્યચ્ચાત્ર સમનંતરમ્ ॥ 16 ॥
ત્વં તાર શિબિકાં શીઘ્રમાદાયાગચ્છ સંભ્રમાત્ ।
ત્વરા ગુણવતી યુક્તા હ્યસ્મિન્કાલે વિશેષતઃ ॥ 17 ॥
સજ્જીભવંતુ પ્લવગાશ્શિબિકાવાહનોચિતાઃ ।
સમર્થા બલિનશ્ચૈવ નિર્હરિષ્યંતિ વાલિનમ્ ॥ 18 ॥
એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવં સુમિત્રાનંદવર્ધનઃ ।
તસૌ ભ્રાતૃસમીપસ્થો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ॥ 19 ॥
લક્ષ્મણસ્ય વચશ્શ્રુત્વા તારસ્સંભ્રાંતમાનસઃ ।
પ્રવિવેશ ગુહાં શીઘ્રં શિબિકાસક્તમાનસઃ ॥ 20 ॥
આદાય શિબિકાં તારસ્સ તુ પર્યાપતત્પુનઃ ।
વાનરૈરુહ્યમાનાં તાં શૂરૈરુદ્વહનોચિતૈઃ ॥ 21 ॥
દિવ્યાં ભદ્રાસનયુતાં શિબિકાં સ્યંદનોપમામ્ ।
પક્ષિકર્મભિરાચિત્રાં દ્રુમકર્મવિભૂષિતામ્ ॥ 22 ॥
આચિતાં ચિત્રપત્તીભિ સ્સુનિવિષ્ટાં સમંતતઃ ।
વિમાનમિવ સિદ્ધાનાં જાલવાતાયનાન્વિતામ્ ॥ 23 ॥
સુનિયુક્તાં વિશાલાં ચ સુકૃતાં વિશ્વકર્મણા ।
દારુપર્વતકોપેતાં ચારુકર્મપરિષ્કૃતામ્ ॥ 24 ॥
વરાભરણહારૈશ્ચ ચિત્રમાલ્યોપશોભિતામ્ ।
ગુહાગહનસંછન્નાં રક્તચંદનભૂષિતામ્ ॥ 25 ॥
પુષ્પૌઘૈસ્સમભિચ્છન્નાં પદ્મમાલાભિરેવ ચ ।
તરુણાદિત્યવર્ણાભિર્ભ્રાજમાનાભિરાવૃતામ્ ॥ 26 ॥
ઈદૃશીં શિબિકાં દૃષ્ટ્વા રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ।
ક્ષિપ્રં વિનીયતાં વાલી પ્રેતકાર્યં વિધીયતામ્ ॥ 27 ॥
તતો વાલિનમુદ્યમ્ય સુગ્રીવશ્શિબિકાં તદા ।
આરોપયત વિક્રોશન્નંગદેન સહૈવ તુ ॥ 28 ॥
આરોપ્ય શિબિકાં ચૈવ વાલિનં ગતજીવિતમ્ ।
અલંકારૈશ્ચ વિવિધૈર્માલ્યૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ ભૂષિતમ્ ॥ 29 ॥
આજ્ઞાપયત્તદા રાજા સુગ્રીવ પ્લવગેશ્વરઃ ।
ઔર્ધ્વદૈહિકમાર્યસ્ય ક્રિયતામનુરૂપતઃ ॥ 30 ॥
વિશ્રાણયંતો રત્નાનિ વિવિધાનિ બહૂન્યપિ ।
અગ્રતઃ પ્લવગા યાંતુ શિબિકા સમનંતરમ્ ॥ 31 ॥
રાજ્ઞામૃદ્દિવિશેષા હિ દૃશ્યંતે ભુવિ યાદૃશાઃ ।
તાદૃશૈરિહ કુર્વંતુ વાનરા ભર્તૃસત્ક્રિયામ્ ॥ 32 ॥
તાદૃશં વાલિનઃ ક્ષિપ્રં પ્રાકુર્વન્નૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
અંગદં પરિગૃહ્યાઽશુ તારપ્રભૃતયસ્તદા ॥ 33 ॥
ક્રોશંતઃ પ્રયયુસ્સર્વે વાનરા હતબાંધવાઃ ।
તતઃ પ્રણિહિતાઃ સર્વા વાનર્યોસ્ય વશાનુગાઃ ॥ 34 ॥
ચુક્રુશુ ર્વીર વીરેતિ ભૂયઃ ક્રોશંતિ તાઃ સ્ત્રીયઃ ।
તારાપ્રભૃતયસ્સર્વા વાનર્યો હરિયૂથપાઃ ।
અનુજગ્મુર્હિ ભર્તારં ક્રોશંત્યઃ કરુણસ્વનાઃ ॥ 35 ॥
તાસાં રુદિતશબ્દેન વાનરીણાં વનાંતરે ।
વનાનિ ગિરયશ્ચૈવ વિક્રોશંતીવ સર્વતઃ ॥ 36 ॥
પુલિને ગિરિનદ્યાસ્તુ વિવિક્તે જલસંવૃતે ॥ 37 ॥
ચિતાં ચક્રુસ્સુબહવો વાનરાશ્શોકકર્શિતાઃ ।
અવરોપ્ય તતસ્સ્કંધાચ્છિબિકાં વાહનોચિતાઃ ।
તસ્થુરેકાંતમાશ્રિત્ય સર્વે શોકસમન્વિતાઃ ॥ 38 ॥
તતસ્તારા પતિં દૃષ્ટ્વા શિબિકાતલશાયિનમ્ ॥ 39 ॥
આરોપ્યાંકે શિરસ્તસ્ય વિલલાપ સુદુઃખિતા ।
હા વાનર મહારાજ હા નાથ મમ વત્સલ ॥ 40 ॥
હા મહાર્હ મહાબાહો હા મમ પ્રિય પશ્ય મામ્ ।
જનં ન પશ્યસીમં ત્વં કસ્માચ્છોકાભિપીડિતમ્ ॥ 41 ॥
પ્રહૃષ્ટમિવ તે વક્ત્રં ગતાસોરપિ માનદ આસ્તાર્કસમવર્ણં ચ લક્ષ્યતે જીવતો યથા ॥ 42 ॥
એષ ત્વાં રામરૂપેણ કાલઃ કર્ષતિ વાનર ।
યેન સ્મ વિધવાસ્સર્વાઃ કૃતા એકેષુણા વને ॥ 43 ॥
ઇમાસ્તાસ્તવ રાજેંદ્ર વાનર્યોવલ્લભાસ્સદા ।
પાદૈર્વિકૃષ્ટ મધ્વાનમાગતાઃ કિં ન બુધ્યસે ॥ 44 ॥
તવેષ્ટા નનુ નામૈતા ભાર્યાશ્ચંદ્રનિભાનનાઃ ।
ઇદાનીં નેક્ષસે કસ્તાત્સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વરમ્ ॥ 45 ॥
એતે હિ સચિવા રાજં સ્તારપ્રભૃતયસ્તવ ।
પુરવાસી જનશ્ચાયં પરિવાર્યાસતેઽનઘ ॥ 46 ॥
વિસર્જયૈતાન્ પ્લવગાન્યથોચિતમરિંદમ ।
તતઃ ક્રીડામહે સર્વા વનેષુ મદનોત્કટાઃ ॥ 47 ॥
એવં વિલપતીં તારાં પતિશોકપરિપ્લુતામ્ ।
ઉત્થાપયંતિ સ્મ તદા વાનર્યશ્શોકકર્શિતાઃ ॥ 48 ॥
સુગ્રીવેણ તતસ્સાર્ધંમંગદઃ પિતરં રુદન્ ।
ચિતામારોપયામાસ શોકેનાભિહતેંદ્રિયઃ ॥ 49 ॥
તતોઽગ્નિં વિધિવદ્દત્ત્વા સોઽપસવ્યં ચકાર હ ।
પિતરં દીર્ઘમધ્વાનં પ્રસ્થિતં વ્યાકુલેંદ્રિયઃ ॥ 50 ॥
સંસ્કૃત્ય વાલિનં તે તુ વિધિપૂર્વં પ્લવંગમાઃ ।
આજગ્મુરુદકં કર્તું નદીં શુભજલાં શિવામ્ ॥ 51 ॥
તતસ્તે સહિતાસ્તત્ર હ્યંગદં સ્થાપ્ય ચાગ્રતઃ ।
સુગ્રીવતારાસહિતાસ્સિષિચુર્વાલિને જલમ્ ॥ 52 ॥
સુગ્રીવેણેવ દીનેન દીનો ભૂત્વા મહાબલઃ ।
સમાનશોકઃ કાકુત્સ્થઃ પ્રેતકાર્યાણ્યકારયત્ ॥ 53 ॥
તતસ્તુ તં વાલિનમગ્ર્યપૌરુષં પ્રકાશમિક્ષ્વાકુવરેષુણા હતમ્ ।
પ્રદીપ્ય દીપ્તાગ્નિસમૌજસં તદા સલક્ષ્મણં રામમુપેયિવાન્હરિઃ ॥ 54 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે પંચવિંશસ્સર્ગઃ ॥
