શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ નવમસ્સર્ગઃ ।
એવમુક્તા તુ કૈકેયી ક્રોધેન જ્વલિતાનના ।
દીર્ઘમુષ્ણં વિનિશ્વસ્ય મંથરામિદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
અદ્ય રામમિતઃ ક્ષિપ્રં વનં પ્રસ્થાપયામ્યહમ્ ।
યૌવરાજ્યે ચ ભરતં ક્ષિપ્રમેવાભિષેચયે ॥ 2 ॥
ઇદં ત્વિદાનીં સંપશ્ય કેનોપાયેન મંથરે ।
ભરતઃ પ્રાપ્નુયાદ્રાજ્યં ન તુ રામઃ કથંચન ॥ 3 ॥
એવમુક્તા તયા દેવ્યા મંથરા પાપદર્શિની ।
રામાર્થમુપહિંસંતી કૈકેયીમિદમબ્રવીત્ ॥ 4 ॥
હંતેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ કૈકેયિ શ્રૂયતાં ચ મે ।
યથા તે ભરતો રાજ્યં પુત્રઃ પ્રાપ્સ્યતિ કેવલમ્ ॥ 5 ॥
કિં ન સ્મરસિ કૈકેયિ સ્મરંતી વા નિગૂહસે ।
યદુચ્યમાનમાત્માર્થં મત્તસ્ત્વં શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ 6 ॥
મયોચ્યમાનં યદિ તે શ્રોતું છંદો વિલાસિનિ ।
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ શ્રુત્વા ચાપિ વિમૃશ્યતામ્ ॥ 7 ॥
શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્યા મંથરાયાસ્તુ કૈકેયી ।
કિંચિદુત્થાય શયનાત્સ્વાસ્તીર્ણાદિદમબ્રવીત્ ॥ 8 ॥
કથય ત્વં મમોપાયં કેનોપાયેન મંથરે ।
ભરતઃ પ્રાપ્નુયાદ્રાજ્યં ન તુ રામઃ કથંચન ॥ 9 ॥
એવમુક્તા તયા દેવ્યા મંથરા પાપદર્શિની ।
રામાર્થમુપહિંસંતી કુબ્જા વચનમબ્રવીત્ ॥ 10 ॥
તવ દૈવાસુરે યુદ્ધે સહ રાજર્ષિભિઃ પતિઃ ।
અગચ્છત્ત્વામુપાદાય દેવરાજસ્ય સાહ્યકૃત્ ॥ 11 ॥
દિશમાસ્થાય વૈ દેવિ દક્ષિણાં દંડકાન્પ્રતિ ।
વૈજયંતમિતિ ખ્યાતં પુરં યત્ર તિમિધ્વજઃ ॥ 12 ॥
સ શંબર ઇતિ ખ્યાતશ્શતમાયો મહાસુરઃ ।
દદૌ શક્રસ્ય સંગ્રામં દેવસંઘૈરનિર્જિતઃ ॥ 13 ॥
તસ્મિન્મહતિ સંગ્રામે પુરુષાન્ક્ષતવિક્ષતાન્ ।
રાત્રૌ પ્રસુપ્તાન્ઘ્નંતિ સ્મ તરસાઽઽસાદ્ય રાક્ષસાઃ ॥ 14 ॥
તત્રાકરોન્મહદ્યુદ્ધં રાજા દશરથસ્તદા ।
અસુરૈશ્ચ મહાબાહુશ્શસ્ત્રૈશ્ચ શકલીકૃતઃ ॥ 15 ॥
અપવાહ્ય ત્વયા દેવિ સંગ્રામાન્નષ્ટચેતનઃ ।
તત્રાપિ વિક્ષતશ્શસ્ત્રૈઃ પતિસ્તે રક્ષિતસ્ત્વયા ॥ 16 ॥
તુષ્ટેન તેન દત્તૌ તે દ્વૌ વરૌ શુભદર્શને ।
સ ત્વયોક્તઃ પતિર્દેવિ યદેચ્છેયં તદા વરૌ ॥ 17 ॥
ગૃહ્ણીયામિતિ તત્તેન તથેત્યુક્તં મહાત્મના ।
અનભિજ્ઞામ્હ્યહં દેવિ ત્વયૈવ કથિતા પુરા ॥ 18 ॥
કથૈષા તવ તુ સ્નેહાન્મનસા ધાર્યતે મયા ।
રામાભિષેકસંભારાન્નિગૃહ્ય વિનિવર્તય ॥ 19 ॥
તૌ વરૌ યાચ ભર્તારં ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ।
પ્રવ્રાજનં ચ રામસ્ય ત્વં વર્ષાણિ ચતુર્દશ ॥ 20 ॥
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ રામે પ્રવ્રાજિતે વનમ્ ।
પ્રજાભાવગતસ્નેહસ્સ્થિરઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ ॥ 21 ॥
ક્રોધાગારં પ્રવિશ્યાઽદ્ય ક્રુદ્ધેવાશ્વપતેસ્સુતે ।
શેષ્વાઽનંતર્હિતાયાં ત્વં ભૂમૌ મલિનવાસિની ॥ 22 ॥
માસ્મૈનં પ્રત્યુદીક્ષેથા મા ચૈનમભિભાષથાઃ ।
રુદંતી ચાપિ તં દૃષ્ટ્વા જગત્યાં શોકલાલસા ॥ 23 ॥
દયિતા ત્વં સદા ભર્તુરત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ ।
ત્વત્કૃતે સ મહારાજો વિશેદપિ હુતાશનમ્ ॥ 24 ॥
ન ત્વાં ક્રોધયિતું શક્તો ન ક્રૃદ્ધાં પ્રત્યુદીક્ષિતુમ્ ।
તવ પ્રિયાર્થં રાજા હિ પ્રાણાનપિ પરિત્યજેત્ ॥ 25 ॥
ન હ્યતિક્રમિતું શક્તસ્તવ વાક્યં મહીપતિઃ ।
મંદસ્વભાવે બુધ્યસ્વ સૌભાગ્યબલમાત્મનઃ ॥ 26 ॥
મણિમુક્તં સુવર્ણાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
દદ્યાદ્દશરથો રાજા માસ્મ તેષુ મનઃ કૃથાઃ ॥ 27 ॥
યૌ તૌ દૈવાસુરે યુદ્ધે વરૌ દશરથોઽદદાત્ ।
તૌ સ્મારય મહાભાગે સોઽર્થો ન ત્વામતિક્રમેત્ ॥ 28 ॥
યદાતુ તે વરં દદ્યાત્સ્વયમુત્થાપ્ય રાઘવઃ ।
વ્યવસ્થાપ્ય મહારાજં ત્વમિમં વૃણુયા વરમ્ ॥ 29 ॥
રામં પ્રવ્રાજયારણ્યે નવ વર્ષાણિ પંચ ચ ।
ભરતઃ ક્રિયતાં રાજા પૃથિવ્યાઃ પાર્થિવર્ષભઃ ॥ 30 ॥
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ રામે પ્રવ્રાજિતે વનમ્ ।
રૂઢશ્ચ કૃતમૂલશ્ચ શેષં સ્થાસ્યતિ તે સુતઃ ॥ 31 ॥
રામપ્રવ્રાજનં ચૈવ દેવિ યાચસ્વ તં વરમ્ ।
એવં સિદ્ધ્યંતિ પુત્રસ્ય સર્વાર્થાસ્તવ ભામિનિ ॥ 32 ॥
એવં પ્રવ્રાજિતશ્ચૈવ રામોઽરામો ભવિષ્યતિ ।
ભરતશ્ચ હતામિત્રસ્તવ રાજા ભવિષ્યતિ ॥ 33 ॥
યેન કાલેન રામશ્ચ વનાત્પ્રત્યાગમિષ્યતિ ।
તેન કાલેન પુત્રસ્તે કૃતમૂલો ભવિષ્યતિ ॥ 34 ॥
સુગૃહીતમનુષ્યશ્ચ સુહૃદ્ભિસ્સાર્ધમાત્મવાન્ ।
પ્રાપ્તકાલં નુ મન્યેઽહં રાજાનં વીતસાધ્વસા ॥ 35 ॥
રામાભિષેકસંકલ્પાન્નિગૃહ્ય વિનિવર્તય ।
અનર્થમર્થરૂપેણ ગ્રાહિતા સા તતસ્તયા ॥ 36 ॥
હૃષ્ટા પ્રતીતા કૈકેયી મંથરામિદમબ્રવીત્ ।
સા હિ વાક્યેન કુબ્જાયાઃ કિશોરીવોત્પથં ગતા ॥ 37 ॥
કૈકેયી વિસ્મયં પ્રાપ્તા પરં પરમદર્શના ।
કુબ્જે ત્વાં નાભિજાનામિ શ્રેષ્ઠાં શ્રેષ્ઠાભિથાયિનીમ્ ॥ 38 ॥
પૃથિવ્યામસિ કુબ્જાનામુત્તમા બુદ્ધિનિશ્ચયે ।
ત્વમેવ તુ મમાઽર્થેષુ નિત્યયુક્તા હિતૈષિણી ॥ 39 ॥
નાહં સમવબુધ્યેયં કુબ્જે રાજ્ઞશ્ચિકીર્ષિતમ્ ।
સંતિ દુસ્સંસ્થિતાઃ કુબ્જા વક્રાઃ પરમદારુણાઃ ॥ 40 ॥
ત્વં પદ્મમિવ વાતેન સન્નતા પ્રિયદર્શના ।
ત્વં પદ્મમિવ વાતેન સન્નતા પ્રિયદર્શના ।
ઉરસ્તેઽભિનિવિષ્ટં વૈ યાવત્સ્કંધાત્ સમુન્નતમ્ ॥ 41 ॥
અધસ્તાચ્ચોદરં શાતં સુનાભમિવ લજ્જિતમ્ ।
પરિપૂર્ણં તુ જઘનં સુપીનૌ ચ પયોધરૌ ॥ 42 ॥
વિમલેંદુસમં વક્ત્રમહોરાજસિ મંથરે ।
જઘનં તવ નિર્ઘુષ્ટં રશનાદામશોભિતમ્ ॥ 43 ॥
જંઘે ભૃશમુપન્યસ્તે પાદૌ ચાપ્યાયતાવુભૌ ।
ત્વમાયતાભ્યાં સક્થિભ્યાં મંથરે ક્ષૌમવાસિની ॥ 44 ॥
અગ્રતો મમ ગચ્છંતી રાજહંસીવ રાજસે ।
આસન્યાશ્શંબરે માયાસ્સહસ્રમસુરાધિપે ॥ 45 ॥
સર્વાસ્ત્વયિ નિવિષ્ટાસ્તા ભૂયશ્ચાન્યાસ્સહસ્રશઃ ।
તવેદં સ્થગુ યદ્દીર્ઘં રથઘોણમિવાયતમ્ ॥ 46 ॥
મતયઃ ક્ષત્રવિદ્યાશ્ચ માયાશ્ચાત્ર વસંતિ તે ।
અત્ર તે પ્રતિમોક્ષ્યામિ માલાં કુબ્જે હિરણ્મયીમ્ ॥ 47 ॥
અભિષિક્તે ચ ભરતે રાઘવે ચ વનં ગતે ।
જાત્યેન ચ સુવર્ણેન સુનિષ્ટપ્તેન મંથરે ॥ 48 ॥
લબ્ધાર્થા ચ પ્રતીતા ચ લેપયિષ્યામિ તે સ્થગુ ।
મુખે ચ તિલકં ચિત્રં જાતરૂપમયં શુભમ્ ॥ 49 ॥
કારયિષ્યામિ તે કુબ્જે શુભાન્યાભરણાનિ ચ ।
પરિધાય શુભે વસ્ત્રે દેવતેવ ચરિષ્યસિ ॥ 50 ॥
ચંદ્રમાહ્વયમાનેન મુખેનાપ્રતિમાનના ।
ગમિષ્યસિ ગતિં મુખ્યાં ગર્વયંતી દ્વિષજ્જનમ્ ॥ 51 ॥
તવાપિ કુબ્જાઃ કુબ્જાયાસ્સર્વાભરણભૂષિતાઃ ।
પાદૌ પરિચરિષ્યંતિ યથૈવ ત્વં સદા મમ ॥ 52 ॥
ઇતિ પ્રશસ્યમાના સા કૈકેયીમિદમબ્રવીત્ ।
શયાનાં શયને શુભ્રે વેદ્યામગ્નિશિખામિવ ॥ 53 ॥
ગતોદકે સેતુબંધો ન કલ્યાણિ વિધીયતે ।
ઉત્તિષ્ઠ કુરુ કલ્યાણિ રાજાનમનુદર્શય ॥ 54 ॥
તથા પ્રોત્સાહિતા દેવી ગત્વા મંથરયા સહ ।
ક્રોધાગારં વિશાલાક્ષી સૌભાગ્યમદગર્વિતા ॥ 55 ॥
અનેકશતસાહસ્રં મુક્તાહારં વરાંગના ।
અવમુચ્ય વરાર્હાણિ શુભાન્યાભરણાનિ ચ ॥ 56 ॥
તતો હેમોપમા તત્ર કુબ્જાવાક્યવશં ગતા ।
સંવિશ્ય ભૂમૌ કૈકેયી મંથરામિદમબ્રવીત્ ॥ 57 ॥
ઇહ વા માં મૃતાં કુબ્જે નૃપાયાવેદયિષ્યસિ ।
વનં તુ રાઘવે પ્રાપ્તે ભરતઃ પ્રાપ્સ્યતિ ક્ષિતિમ્ ॥ 58 ॥
ન સુવર્ણેન મે હ્યર્થો ન રત્નૈર્ન ચ ભૂષણૈઃ ।
એષ મે જીવિતસ્યાંતો રામો યદ્યભિષિચ્યતે ॥ 59 ॥
અથો પુનસ્તાં મહિષીં મહીક્ષિતો વચોભિરત્યર્થમહાપરાક્રમૈઃ ।
ઉવાચ કુબ્જા ભરતસ્ય માતરં હિતં વચો રામમુપેત્ય ચાહિતમ્ ॥ 60 ॥
પ્રપત્સ્યતે રાજ્યમિદં હિ રાઘવો યદિ ધ્રુવં ત્વં સસુતા ચ તપ્સ્યસે ।
અતો હિ કલ્યાણિ યતસ્વ તત્તથા યથા સુતસ્તે ભરતોઽભિષેક્ષ્યતે ॥ 61 ॥
તથાઽતિવિદ્ધા મહિષી તુ કુબ્જયા સમાહતા વાગિષુભિર્મુહુર્મુહુઃ ।
નિધાયહસ્તૌ હૃદયેઽતિવિસ્મિતા શશંસ કુબ્જાં કુપિતા પુનઃ પુનઃ ॥ 62 ॥
યમસ્ય વા માં વિષયં ગતામિતો નિશામ્ય કુબ્જે પ્રતિવેદયિષ્યસિ ।
વનં ગતે વા સુચિરાય રાઘવે સમૃદ્ધકામો ભરતો ભવિષ્યતિ ॥ 63 ॥
અહં હિ નૈવાસ્તરણાનિ ન સ્રજો ન ચંદનં નાંજનપાનભોજનમ્ ।
ન કિંચિદિચ્છામિ ન ચેહ જીવિતં ન ચેદિતો ગચ્છતિ રાઘવો વનમ્ ॥ 64 ॥
અથૈતદુક્ત્વા વચનં સુદારુણં નિધાય સર્વાભરણાનિ ભામિની ।
અસંવૃતામાસ્તરણેન મેદિનીં તદાઽધિશિશ્યે પતિતેવ કિન્નરી ॥ 65 ॥
ઉદીર્ણસંરંભતમોવૃતાનના તથાઽવમુક્તોત્તમમાલ્યભૂષણા ।
નરેંદ્રપત્ની વિમના બભૂવ સા તમોવૃતા દ્યૌરિવ મગ્નતારકા ॥ 66 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે નવમસ્સર્ગઃ ॥
