શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ એકોનશતતમસ્સર્ગઃ ।
નિવિષ્ટાયાં તુ સેનાયામુત્સુકો ભરતસ્તદા ।
જગામ ભ્રાતરં દ્રષ્ટું શત્રુઘ્નમનુદર્શયન્ ॥ 1 ॥
ઋષિં વસિષ્ઠં સંદિશ્ય માતૃર્મે શીઘ્રમાનય ।
ઇતિ ત્વરિતમગ્રે સ જગામ ગુરુવત્સલઃ ॥ 2 ॥
સુમંત્રસ્ત્વપિ શત્રુઘ્નમદૂરાદન્વપદ્યત ।
રામદર્શનજસ્તર્ષો ભરતસ્યેવ તસ્ય ચ ॥ 3 ॥
ગચ્છન્નેવાથ ભરતસ્તાપસાલય સંસ્થિતામ્ ।
ભ્રાતુઃ પર્ણકુટીં શ્રીમાનુટજં ચ દદર્શ હ ॥ 4 ॥
શાલાયાસ્ત્વગ્રત સ્તસ્યા દદર્શ ભરત સ્તદા ।
કાષ્ઠાનિ ચાવભગ્નાનિ પુષ્પાણ્યુપચિતાનિ ચ ॥ 5 ॥
સ લક્ષ્મણસ્ય રામસ્ય દદર્શાઽશ્રમમીયુષઃ ।
કૃતં વૃક્ષેષ્વભિજ્ઞાનં કુશચીરૈઃ ક્વચિત્ક્વચિત્ ॥ 6 ॥
દદર્શ વને તસ્મિન્મહત સ્સંચયાન્કૃતાન્ ।
મૃગાણાં મહિષાણાં ચ કરીષૈ શશીતકારણાત્ ॥ 7 ॥
ગચ્છન્નેવ મહાબાહુર્દ્યુતિમાન્ભરત સ્તદા ।
શત્રુઘ્નં ચાબ્રવીદ્ધૃષ્ટસ્તાનમાત્યાંશ્ચ સર્વશઃ ॥ 8 ॥
મન્યે પ્રાપ્તાઃ સ્મ તં દેશં ભરદ્વાજો યમબ્રવીત્ ।
નાતિદૂરે હિ મન્યેઽહં નદીં મંદાકિનીમિતઃ ॥ 9 ॥
ઉચ્ચૈર્બદ્ધાનિ ચીરાણિ લક્ષ્મણેન ભવેદયમ્ ।
અભિજ્ઞાનકૃતઃ પંથા અકાલે ગંતુમિચ્છતા ॥ 10 ॥
ઇદં ચોદાત્તદંતાનાં કુંજરાણાં તરસ્વિનામ્ ।
શૈલપાર્શ્વે પરિક્રાંતમન્યોન્યમભિગર્જતામ્ ॥ 11 ॥
યમેવાધાતુમિચ્છંતિ તાપસા સ્સતતં વને ।
તસ્યાસૌ દૃશ્યતે ધૂમ સ્સંકુલઃ કૃષ્ણવર્ત્મનઃ ॥ 12 ॥
અત્રાહં પુરુષવ્યાઘ્રં ગુરુસત્કારકારિણમ્ ।
આર્યં દ્રક્ષ્યામિ સંહૃષ્ટો મહર્ષિમિવ રાઘવમ્ ॥ 13 ॥
અથ ગત્વા મુહૂર્તંતુ ચિત્રકૂટં સ રાઘવઃ ।
મંદાકિનીમનુપ્રાપ્તસ્તં જનં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 14 ॥
જગત્યાં પુરષવ્યાઘ્ર આસ્તે વીરાસને રતઃ ।
જનેંદ્રો નિર્જનં પ્રાપ્ય ધિઙ્મે જન્મ સજીવિતમ્ ॥ 15 ॥
મત્કૃતે વ્યસનં પ્રાપ્તો લોકનાથો મહાદ્યુતિઃ ।
સર્વાન્કામાન્પરિત્યજ્ય વને વસતિ રાઘવઃ ॥ 16 ॥
ઇતિ લોકસમાક્રુષ્ટઃ પાદેષ્વદ્ય પ્રસાદયન્ ।
રામસ્ય નિપતિષ્યામિ સીતાયા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 17 ॥
એવં સંવિલપં સ્તસ્મિન્વને દશરથાત્મજઃ ।
દદર્શ મહતીં પુણ્યાં પર્ણશાલાં મનોરમામ્ ॥ 18 ॥
સાલતાલાશ્વકર્ણાનાં પર્ણૈર્બહુભિરાવૃતામ્ ।
વિશાલાં મૃદુભિસ્તીર્ણાં કુશૈર્વેદિમિવાધ્વરે ॥ 19 ॥
શક્રાયુધનિકાશૈશ્ચ કાર્મુકૈર્ભારસાધનૈઃ ।
રુક્મપૃષ્ઠૈર્મહાસારૈ શ્શોભિતાં શત્રુબાધકૈઃ ॥ 20 ॥
અર્ક રશ્મિ પ્રતીકાશૈર્ઘોરૈસ્તૂણીગતૈશ્શરૈઃ ।
શોભિતાં દીપ્તવદનૈ સ્સર્પૈર્ભોગવતીમિવ ॥ 21 ॥
મહારજતવાસોભ્યામસિભ્યાં ચ વિરાજિતામ્ ।
રુક્મબિંદુવિચિત્રાભ્યાં ચર્મભ્યાં ચાપિ શોભિતામ્ ॥ 22 ॥
ગોધા અન્ગુલિત્રૈર્ આસાક્તૈઃ ચિત્રૈઃ કાન્ચન ભૂષિતૈઃ ।
અરિ સમ્ઘૈર્ અનાધૃષ્યાં મૃગૈઃ સિમ્હ ગુહાં ઇવ ॥ 23 ॥
એવં સંવિલપં સ્તસ્મિન્વને દશરથાત્મજઃ ।
દદર્શ મહાતીં પુણ્યાં પર્ણશાલાં મનોરમામ્ ॥ 24 ॥
સાલતાલાશ્વકર્ણાનાં પર્ણૈર્બહુભિરાવૃતામ્ ।
વિશાલાં મૃદુભિસ્તીર્ણાં કુશૈર્વેદિમિવાધ્વરે ॥ 25 ॥
શક્રાયુધનિકાશૈશ્ચ કાર્મુકૈર્ભારસાધનૈઃ ।
રુક્મપૃષ્ઠૈર્મહાસારૈ શ્શોભિતાં શત્રુબાધકૈઃ ॥ 26 ॥
અર્ક રશ્મિ પ્રતીકાશૈર્ઘોરૈસ્તૂણીગતૈશ્શરૈઃ ।
શોભિતાં દીપ્તવદનૈ સ્સર્પૈર્ભોગવતીમિવ ॥ 27 ॥
મહારજતવાસોભ્યામસિભ્યાં ચ વિરાજિતામ્ ।
રુક્મબિંદુવિચિત્રાભ્યાં ચર્મભ્યાં ચાપિ શોભિતામ્ ॥ 28 ॥
તં દૃષ્ટ્વા ભરતઃ શ્રીમાન્ દુહ્ખ મોહ પરિપ્લુતઃ ।
અભ્યધાવત ધર્મ આત્મા ભરતઃ કૈકયી સુતઃ ॥ 29 ॥
પ્રાગુદક્પ્રવણાં વેદિં વિશાલાં દીપ્તપાવકામ્ ।
દદર્શ ભરતસ્તત્ર પુણ્યાં રામનિવેશને ॥ 30 ॥
નિરીક્ષ્ય સ મુહૂર્તં તુ દદર્શ ભરતો ગુરુમ્ ।
ઉટજે રામમાસીનં જટામંડલધારિણમ્ ॥ 31 ॥
તં તુ કૃષ્ણાજિનધરં ચીરવલ્કલવાસસમ્ ।
દદર્શ રામમાસીનમભિતઃ પાવકોપમમ્ ॥ 32 ॥
સિંહસ્કંધં મહાબાહું પુંડરીકનિભેક્ષણમ્ ।
પૃથિવ્યાસ્સાગરાંતાયાઃ ભર્તારં ધર્મચારિણમ્ ॥ 33 ॥
ઉપવિષ્ટં મહાબાહું બ્રહ્માણમિવ શાશ્વતમ્ ।
સ્થંડિલે દર્ભસંસ્તીર્ણે સીતયા લક્ષ્મણેન ચ ॥ 34 ॥
તં દૃષ્ટ્વા ભરત શ્શ્રીમાન્ દુઃખશોકપરિપ્લુતઃ ।
અભ્યધાવત ધર્માત્મા ભરતઃ કૈકેયી સુતઃ ॥ 35 ॥
દૃષ્ટ્વૈવ વિલલાપાઽર્તો બાષ્પસંદિગ્ધયા ગિરા ।
અશક્નુવન્ ધારયિતું ધૈર્યાદ્વચનમબ્રવીત્ ॥ 36 ॥
ય સ્સંસદિ પ્રકૃતિભિર્ભવેદ્યુક્ત ઉપાસિતુમ્ ।
વન્યૈર્મૃગૈરુપાસીન સ્સોઽયમાસ્તે મમાગ્રજઃ ॥ 37 ॥
વાસોભિર્બહુસાહસ્રૈર્યો મહાત્મા પુરોચિતઃ ।
મૃગાજિને સોઽયમિહ પ્રવસ્તે ધર્મમાચરન્ ॥ 38 ॥
અધારયદ્યો વિવિધાશ્ચિત્રાસ્સુમનસસ્તદા ।
સોઽયં જટાભારમિમં વહતે રાઘવઃ કથમ્ ॥ 39 ॥
યસ્ય યજ્ઞૈર્યથાદિષ્ટૈર્યુક્તો ધર્મસ્ય સંચયઃ ।
શરીરક્લેશસંભૂતં સ ધર્મં પરિમાર્ગતે ॥ 40 ॥
ચંદનેન મહાર્હેણ યસ્યાંગમુપસેવિતમ્ ।
મલેન તસ્યાંગમિદં કથમાર્યસ્ય સેવ્યતે ॥ 41 ॥
મન્નિમિત્તમિદં દુઃખં પ્રાપ્તો રામઃ સુખોચિતઃ ।
ધિગ્જીવિતં નૃશંસસ્ય મમ લોકવિગર્હિતમ્ ॥ 42 ॥
ઇત્યેવં વિલપંદીનઃ પ્રસ્વિન્નમુખપંકજઃ ।
પાદાવપ્રાપ્ય રામસ્ય પપાત ભરતો રુદન્ ॥ 43 ॥
દુઃખાભિતપ્તો ભરતો રાજપુત્રો મહાબલઃ ।
ઉક્ત્વાઽર્યેતિ સકૃદ્દીનં પુનર્નોવાચ કિંચન ॥ 44 ॥
બાષ્પાભિહતકંઠશ્ચ પ્રેક્ષ્ય રામં યશસ્વિનમ્ ।
આર્યેત્યેવાભિસંક્રુશ્ય વ્યાહર્તું નાશકત્તદા ॥ 45 ॥
શત્રુઘ્નશ્ચાપિ રામસ્ય વવંદે ચરણૌ રુદન્ ।
તાવુભૌ સ સમાલિંગ્ય રામશ્ચાશ્રૂણ્યવર્તયત્ ॥ 46 ॥
તતસ્સુમંત્રેણ ગુહેન ચૈવ સમીયતુ રાજસુતાવરણ્યે ।
દિવાકરશ્ચૈવ નિશાકરશ્ચ યથાઽંબરે શુક્રબૃહસ્પતિભ્યામ્ ॥ 47 ॥
તાન્પાર્થિવાન્વારણયૂથપાભાન્સમાગતાં સ્તત્ર મહત્યરણ્યે ।
વનૌકસસ્તેઽપિ સમીક્ષ્ય સર્વેઽપ્યશ્રૂણ્યમુંચન્પ્રવિહાય હર્ષમ્ ॥ 48 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે એકોનશતતમસ્સર્ગઃ ॥
