શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
અથ રાજા સમૃદ્ધાર્થસ્સુગ્રીવઃ પ્લવગેશ્વરઃ ।
ઉવાચ નરશાર્દૂલં રામં પરબલાર્દનમ્ ॥ 1 ॥
આગતા વિનિવિષ્ટાશ્ચ બલિનઃ કામરૂપિણઃ ।
વાનરા વારણેંદ્રભાઃ યે મદ્વિષયવાસિનઃ ॥ 2 ॥
ત ઇમે બહુવિક્રાંતૈર્હરિભિર્ભીમવિક્રમૈઃ ।
આગતા વાનરા ઘોરા દૈત્યદાનવસન્નિભાઃ ॥ 3 ॥
ખ્યાતકર્માપદાનાશ્ચ બલવંતો જિતક્લમાઃ ।
પરાક્રમેષુ વિખ્યાતા વ્યવસાયેષુ ચોત્તમાઃ ॥ 4 ॥
પૃથિવ્યંબુચરા રામ નાનાનગનિવાસિનઃ ।
કોટ્યગ્રશ ઇમે પ્રાપ્તા વાનરાસ્તવ કિંકરાઃ ॥ 5 ॥
નિદેશવર્તિનસ્સર્વે સર્વે ગુરુહિતે રતાઃ ।
અભિપ્રેતમનુષ્ઠાતું તવ શક્ષ્યંત્યરિંદમ ॥ 6 ॥
ત ઇમે બહુસાહસ્રૈરનીકૈ ભીમવિક્રમૈઃ ।
આગતા વાનરા ઘોરા દૈત્યદાનવસન્નિભાઃ ॥ 7 ॥
યન્મન્યસે નરવ્યાઘ્ર પ્રાપ્તકાલં તદુચ્યતામ્ ।
તત્સૈન્યં ત્વદ્વશે યુક્તમાજ્ઞાપયિતુમર્હસિ ॥ 8 ॥
કામમેષામિદં કાર્યં વિદિતં મમ તત્ત્વતઃ ।
તથાપિ તુ યથાતત્ત્વમાજ્ઞાપયિતુમર્હસિ ॥ 9 ॥
ઇતિ બ્રુવાણં સુગ્રીવં રામો દશરથાત્મજઃ ।
બાહુભ્યાં સંપરિષ્વજ્ય ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 10 ॥
જ્ઞાયતાં મમ વૈદેહી યદિ જીવતિ વા ન વા ।
સ ચ દેશો મહાપ્રાજ્ઞ યસ્મિન્વસતિ રાવણઃ ॥ 11 ॥
અધિગમ્ય તુ વૈદેહીં નિલયં રાવણસ્ય ચ ।
પ્રાપ્તકાલં વિધાસ્યામિ તસ્મિન્કાલે સહ ત્વયા ॥ 12 ॥
નાહમસ્મિન્ પ્રભુઃ કાર્યે વાનરેશ ન લક્ષ્મણઃ ।
ત્વમસ્ય હેતુઃ કાર્યસ્ય પ્રભુશ્ચ પ્લવગેશ્વર ॥ 13 ॥
ત્વમેવાઽજ્ઞાપય વિભો મમ કાર્યવિનિશ્ચયમ્ ।
ત્વં હિ જાનાસિ યત્કાર્યં મમ વીર ન સંશયઃ ॥ 14 ॥
સુહૃદ્વિતીયો વિક્રાંતઃ પ્રાજ્ઞઃ કાલવિશેષવિત્ ।
ભવાનસ્મધ્દિતે યુક્ત સ્સુકૃતાર્થોઽર્થવિત્તમઃ ॥ 15 ॥
એવમુક્તસ્તુ સુગ્રીવો વિનતં નામ યૂથપમ્ ।
અબ્રવીદ્રામસાન્નિધ્યે લક્ષ્મણસ્ય ચ ધીમતઃ ॥ 16 ॥
શૈલાભં મેઘનિર્ઘોષમૂર્જિતં પ્લવગેશ્વરઃ ।
સોમસૂર્યાત્મજૈ સ્સાર્ધં વાનરૈર્વાનરોત્તમ ॥ 17 ॥
દેશકાલનયૈર્યુક્તઃ કાર્યા કાર્યવિનિશ્ચયે ।
વૃતશ્શતસહશ્રેણ વાનરાણાં તરસ્વિનામ્ ॥ 18 ॥
અધિગચ્છ દિશં પૂર્વાં સશૈલવનકાનનામ્ ।
તત્ર સીતાં ચ વૈદેહીં નિલયં રાવણસ્ય ચ ॥ 19 ॥
માર્ગધ્વં ગિરિશૃંગેષુ વનેષુ ચ નદીષુ ચ ।
નદીં ભાગીરથીં રમ્યાં સરયૂં કૌશિકીં તથા ॥ 20 ॥
કાલિંદીં યમુનાં રમ્યાં યામુનં ચ મહાગિરિમ્ ।
સરસ્વતીં ચ સિંધું ચ શોણં મણિનિભોદકમ્ ॥ 21 ॥
મહીં કાલમહીં ચૈવ શૈલકાનનશોભિતામ્ ।
બ્રહ્મમાલાન્વિદેહાંશ્ચ માલવાન્કાલિકોસલાન્ ॥ 22 ॥
માગધાંશ્ચ મહાગ્રામાન્પુંડ્રાંન્વંગાં સ્તથૈવ ચ ।
પત્તનં કોશકારાણાં ભૂમિં ચ રજતાકરામ્ ॥ 23 ॥
સર્વમેતદ્વિચેતવ્યં મૃગયદ્ભિસ્તતસ્તતઃ ।
રામસ્ય દયિતાં ભાર્યાં સીતાં દશરથસ્નુષામ્ ॥ 24 ॥
સમુદ્રમવગાઢાંશ્ચ પર્વતાન્પત્તનાનિ ચ ।
મંદરસ્ય ચ યે કોટિં સંશ્રિતાઃ કેચિદાયતામ્ ॥ 25 ॥
કર્ણપ્રાવરણાશ્ચૈવ તથા ચાપ્યોષ્ઠકર્ણકાઃ ।
ઘોરલોહમુખાશ્ચૈવ જવનાશ્ચૈકપાદકાઃ ॥ 26 ॥
અક્ષયા બલવંતશ્ચ પુરુષાઃ પુરુષાદકાઃ ।
કિરાતાઃ કર્ણ ચૂડાશ્ચ હેમાંગાઃ પ્રિયદર્શનાઃ ॥ 27 ॥
આમમીનાશનાસ્તત્ર કિરાતા દ્વીપવાસિનઃ ।
અંતર્જલચરા ઘોરા નરવ્યાઘ્રા ઇતિ શૃતાઃ ॥ 28 ॥
એતેષામાશ્રયાસ્સર્વે વિચેયાઃ કાવનૌકસઃ ।
ગિરિભિર્યે ચ ગમ્યંતે પ્લવનેન પ્લવેન ચ ॥ 29 ॥
રત્નવંતં યવદ્વીપં સપ્તરાજ્યોપશોભિતમ્ ।
સુવર્ણરૂપ્યકં ચૈવ સુવર્ણાકરમંડિતમ્ ॥ 30 ॥
યવદ્વીપમતિક્રમ્ય શિશિરો નામ પર્વતઃ ।
દિવં સ્પૃશતિ શૃંગેણ દેવદાનવસેવિતઃ ॥ 31 ॥
એતેષાં ગિરિદુર્ગેષુ પ્રપાતેષુ વનેષુ ચ ।
માર્ગધ્વં સહિતાસ્સર્વે રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્ ॥ 32 ॥
તતો રક્તજલં શોણમગાધં શીઘ્રગામિનમ્ ।
ગત્વા પારં સમુદ્રસ્ય સિદ્ધચારણસેવિતમ્ ॥ 33 ॥
તસ્ય તીર્થેષુ રમ્યેષુ વિચિત્રેષુ વનેષુ ચ ।
રાવણ સ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તતસ્તતઃ ॥ 34 ॥
તત સ્સમુદ્રદ્વીપાંશ્ચ સુભીમાંદ્રષ્ટુમર્હથ ।
ઊર્મિમંતં સમુદ્રં ચ ક્રોશંતમનિલોદ્ધતમ્ ॥ 35 ॥
તત્રાસુરા મહાકાયાશ્છાયાં ગૃહ્ણંતિ નિત્યશઃ ।
બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞાતા દીર્ઘકાલં બુભુક્ષિતાઃ ॥ 36 ॥
તં કાલમેઘપ્રતિમં મહોરગનિષેવિતમ્ ।
અભિગમ્ય મહાનાદં તીર્થેનૈવ મહોદધિમ્ ॥ 37 ॥
તતો રક્તજલં ભીમં લોહિતં નામ સાગરમ્ ।
ગત્વા પ્રેક્ષ્યથ તાં ચૈવ બૃહતીં કૂટશાલ્મલીમ્ ॥ 38 ॥
ગૃહં ચ વૈનતેયસ્ય નાનારત્નવિભૂષિતમ્ ।
તત્ર કૈલાસસંકાશં વિહિતં વિશ્વકર્મણા ॥ 39 ॥
તત્ર શૈલનિભા ભીમા મંદેહા નામ રાક્ષસાઃ ।
શૈલશૃંગેષુ લંબંતે નાનારૂપા ભયાવહાઃ ॥ 40 ॥
તે પતંતિ જલે નિત્યં સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ ।
નિહતા બ્રહ્મતેજોભિરહન્યહનિ રાક્ષસાઃ ॥ 41 ॥
અભિતપ્તાશ્ચ સૂર્યેણ લંબંતે સ્મ પુનઃ પુનઃ ।
તતઃ પાંડુરમેઘાભં ક્ષીરોદં નામ સાગરમ્ ॥ 42 ॥
ગત્વા દ્રક્ષ્યથ દુર્ધર્ષા મુક્તાહારમિવોર્મિભિઃ ।
તસ્ય મધ્યે મહાન્ શ્વેતો ઋષભો નામ પર્વતઃ ॥ 43 ॥
દિવ્યગંધૈઃ કુસુમિતૈ રાજિતૈશ્ચ નગૈર્વૃતઃ ।
સરશ્ચ રાજતૈઃ પદ્મૈર્જ્વલિતૈર્હેમકેસરૈઃ ॥ 44 ॥
નામ્ના સુદર્શનં નામ રાજહંસૈસ્સમાકુલમ્ ।
વિબુધાશ્ચારણા યક્ષાઃ કિન્નરાશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥ 45 ॥
હૃષ્ટાસ્સમભિગચ્છંતિ નલિનીં તાં રિરંસવઃ ।
ક્ષીરોદં સમતિક્રમ્ય તદા દ્રક્ષ્યથ વાનરાઃ ॥ 46 ॥
જલોદં સાગરં શીઘ્રં સર્વભૂતભયાવહમ્ ।
તત્ર તત્કોપજં તેજઃ કૃતં હયમુખં મહત્ ॥ 47 ॥
અસ્યાહુસ્તન્મહાવેગમોદનં સચરાચરમ્ ।
તત્ર વિક્રોશતાં નાદો ભૂતાનાં સાગરૌકસામ્ ॥ 48 ॥
શ્રૂયતે ચ સમર્થાનાં દૃષ્ટ્વા તદ્બડબામુખમ્ ।
સ્વાદૂદસ્યોત્તરે દેશે યોજનાનિ ત્રયોદશ ॥ 49 ॥
જાતરૂપશિલો નામ મહાન્કનકપર્વતઃ ।
તત્ર ચંદ્રપ્રતીકાશં પન્નગં ધરણીધરમ્ ॥ 50 ॥
પદ્મપત્રવિશાલાક્ષં તતો દ્રક્ષ્યથ વાનરાઃ ।
આસીનં પર્વતસ્યાગ્રે સર્વભૂતનમસ્કૃતમ્ ॥ 51 ॥
સહસ્રશિરસં દેવમનંતં નીલવાસસમ્ ।
ત્રિશિરાઃ કાંચનઃ કેતુસ્તાલસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 52 ॥
સ્થાપિતઃ પર્વતસ્યાગ્રે વિરાજતિ સવેદિકઃ ।
પૂર્વસ્યાં દિશિ નિર્માણં કૃતં તત્ ત્રિદશેશ્વરૈઃ ॥ 53 ॥
તતઃ પરં હેમમય શ્શ્રીમાનુદયપર્વતઃ ।
તસ્ય કોટિર્દિવં સ્પૃષ્ટ્વા શતયોજનમાયતા ॥ 54 ॥
જાતરૂપમયી દિવ્યા વિરાજતિ સવેદિકા ।
સાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ કર્ણિકારૈશ્ચ પુષ્પિતૈઃ ॥ 55 ॥
જાતરૂપમયૈર્દિવ્યૈ શ્શોભતે સૂર્યસન્નિભૈઃ ।
તત્ર યોજનવિસ્તારમુચ્છ્રિતં દશયોજનમ્ ॥ 56 ॥
શૃંગં સૌમનસં નામ જાતરૂપમયં ધ્રુવમ્ ।
તત્રપૂર્વં પદં કૃત્વા પુરા વિષ્ણુસ્ત્રિવિક્રમે ॥ 57 ॥
દ્વિતીયં શિખરે મેરોશ્ચકાર પુરુષોત્તમઃ ।
ત્તરેણ પરિક્રમ્ય જંબૂદ્વીપં દિવાકરઃ ॥ 58 ॥
દૃશ્યો ભવતિ ભૂયિષ્ઠં શિખરં તન્મહોચ્છ્રયમ્ ।
તત્ર વૈખાનસા નામ વાલખિલ્યા મહર્ષયઃ ॥ 59 ॥
પ્રકાશમાના દૃશ્યંતે સૂર્યવર્ણાસ્તપસ્વિનઃ ।
અયં સુદર્શનો દ્વીપઃ પુરો યસ્ય પ્રકાશતે ॥ 60 ॥
યસ્મિં સ્તેજશ્ચ ચક્ષુશ્ચ સર્વપ્રાણભૃતામપિ ।
શૈલસ્ય તસ્ય શૃંગેષુ કંદરેષુ વનેષુ ચ ॥ 61 ॥
રાવણસ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તતસ્તતઃ ।
કાંચનસ્ય ચ શૈલસ્ય સૂર્યસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥ 62 ॥
આવિષ્ટા તેજસા સંધ્યા પૂર્વા રક્તા પ્રકાશતે ।
પૂર્વમેતત્કૃતં દ્વારં પૃથિવ્યા ભુવનસ્ય ચ ॥ 63 ॥
સૂર્યસ્યોદયનં ચૈવ પર્વા હ્યેષા દિગુચ્યતે ।
તસ્ય શૈલસ્ય પૃષ્ઠેષુ નિર્ઝરેષુ ગુહાસુ ચ ॥ 64 ॥
રાવણ સ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તતસ્તતઃ ।
તતઃ પરમગમ્યા સ્યાદ્દિક્પૂર્વા ત્રિદશાવૃતા ॥ 65 ॥
રહિતા ચંદ્રસૂર્યાભ્યામદૃશ્યા તિમિરાવૃતા ।
શૈલેષુ તેષુ સર્વેષુ કંદરેષુ વનેષુ ચ ॥ 66 ॥
યે ચ નોક્તા મયા દેશા વિચેયા તેષુ જાનકી ।
એતાવદ્વાનરૈશ્શક્યં ગંતું વાનરપુંગવાઃ ॥ 67 ॥
અભાસ્કરમમર્યાદં ન જાનીમસ્તતઃ પરમ્ ।
અધિગમ્ય તુ વૈદેહીં નિલયં રાવણસ્ય ચ ॥ 68 ॥
માસે પૂર્ણે નિવર્તધ્વમુદયં પ્રાપ્ય પર્વતમ્ ।
ઊર્ધ્વં માસાન્ન વસ્તવ્યં વસન્વધ્યો ભવેન્મમ ॥ 69 ॥
સિદ્ધાર્થાસ્સન્નિવર્તધ્વમધિગમ્ય તુ મૈથિલીમ્ ।
મહેંદ્રકાંતાં વનષંડમંડિતાં દિશં ચરિત્વા નિપુણેન વાનરાઃ ।
અવાપ્ય સીતાં રઘુવંશજપ્રિયાં તતો નિવૃત્તાસ્સુખિનો ભવિષ્યથ ॥ 70 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
