શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે બાલકાંડમ્ ।
અથ દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ।
નારદસ્ય તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા વાક્યવિશારદઃ ।
પૂજયામાસ ધર્માત્મા સહશિષ્યો મહામુનિઃ ॥ 1 ॥
યથાવત્પૂજિતસ્તેન દેવર્ષિર્નારદસ્તદા ।
આપૃષ્ટ્વૈવાભ્યનુજ્ઞાતસ્સ જગામ વિહાયસમ્ ॥ 2 ॥
સ મુહૂર્તં ગતે તસ્મિંદેવલોકં મુનિસ્તદા ।
જગામ તમસાતીરં જાહ્નવ્યાસ્ત્વવિદૂરતઃ ॥ 3 ॥
સ તુ તીરં સમાસાદ્ય તમસાયા મહામુનિઃ ।
શિષ્યમાહ સ્થિતં પાર્શ્વે દૃષ્ટ્વા તીર્થમકર્દમમ્ ॥ 4 ॥
અકર્દમમિદં તીર્થં ભરદ્વાજ નિશામય ।
રમણીયં પ્રસન્નાંબુ સન્મનુષ્યમનો યથા ॥ 5 ॥
ન્યસ્યતાં કલશસ્તાત દીયતાં વલ્કલં મમ ।
ઇદમેવાવગાહિષ્યે તમસાતીર્થમુત્તમમ્ ॥ 6 ॥
એવમુક્તો ભરદ્વાજો વાલ્મીકેન મહાત્મના ।
પ્રાયચ્છત મુનેસ્તસ્ય વલ્કલં નિયતો ગુરોઃ ॥ 7 ॥
સ શિષ્યહસ્તાદાદાય વલ્કલં નિયતેંદ્રિયઃ ।
વિચચાર હ પશ્યંસ્તત્સર્વતો વિપુલં વનમ્ ॥ 8 ॥
તસ્યાભ્યાશે તુ મિથુનં ચરંતમનપાયિનમ્ ।
દદર્શ ભગવાંસ્તત્ર ક્રૌંચયોશ્ચારુનિસ્વનમ્ ॥ 9 ॥
તસ્માત્તુ મિથુનાદેકં પુમાંસં પાપનિશ્ચયઃ ।
જઘાન વૈરનિલયો નિષાદસ્તસ્ય પશ્યતઃ ॥ 10 ॥
તં શોણિતપરીતાંગં વેષ્ટમાનં મહીતલે ।
ભાર્યા તુ નિહતં દૃષ્ટ્વા રુરાવ કરુણાં ગિરમ્ ॥ 11 ॥
વિયુક્તા પતિના તેન દ્વિજેન સહચારિણા ।
તામ્રશીર્ષેણ મત્તેન પત્રિણા સહિતેન વૈ ॥ 12 ॥
તદા તુ તં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા નિષાદેન નિપાતિતમ્ ।
ઋષેર્ધર્માત્મનસ્તસ્ય કારુણ્યં સમપદ્યત ॥ 13 ॥
તતઃ કરુણવેદિત્વાદધર્મોઽયમિતિ દ્વિજઃ ।
નિશામ્ય રુદતીં ક્રૌંચીમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 14 ॥
મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમશ્શાશ્વતીસ્સમાઃ ।
યત્ક્રૌંચમિથુનાદેકમવધીઃ કામમોહિતમ્ ॥ 15 ॥
15 તસ્યૈવં બ્રુવતશ્ચિંતા બભૂવ હૃદિ વીક્ષતઃ ।
શોકાર્તેનાસ્ય શકુનેઃ કિમિદં વ્યાહૃતં મયા ॥ 16 ॥
ચિંતયન્સ મહાપ્રાજ્ઞશ્ચકાર મતિમાન્મતિમ્ ।
શિષ્યં ચૈવાઽબ્રવીદ્વાક્યમિદં સ મુનિપુંગવઃ ॥ 17 ॥
પાદબદ્ધોઽક્ષરસમસ્તંત્રીલયસમન્વિતઃ ।
શોકાર્તસ્ય પ્રવૃત્તો મે શ્લોકો ભવતુ નાન્યથા ॥ 18 ॥
શિષ્યસ્તુ તસ્ય બ્રુવતો મુનેર્વાક્યમનુત્તમમ્ ।
પ્રતિજગ્રાહ સંહૃષ્ટસ્તસ્ય તુષ્ટોઽભવદ્ગુરુઃ ॥ 19 ॥
સોઽભિષેકં તતઃ કૃત્વા તીર્થે તસ્મિન્યથાવિધિ ।
તમેવ ચિંતયન્નર્થમુપાવર્તત વૈ મુનિઃ ॥ 20 ॥
ભરદ્વાજસ્તતશ્શિષ્યો વિનીતશ્શ્રુતવાન્મુનેઃ ।
કલશં પૂર્ણમાદાય પૃષ્ઠતોઽનુજગામ હ ॥ 21 ॥
સ પ્રવિશ્યાશ્રમપદં શિષ્યેણ સહ ધર્મવિત્ ।
ઉપવિષ્ટઃ કથાશ્ચાન્યાશ્ચકાર ધ્યાનમાસ્થિતઃ ॥ 22 ॥
આજગામ તતો બ્રહ્મા લોકકર્તા સ્વયં પ્રભુઃ ।
ચતુર્મુખો મહાતેજા દ્રષ્ટું તં મુનિપુંગવમ્ ॥ 23 ॥
વાલ્મીકિરથ તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય વાગ્યતઃ ।
પ્રાંજલિઃ પ્રયતો ભૂત્વા તસ્થૌ પરમવિસ્મિતઃ ॥ 24 ॥
પૂજયામાસ તં દેવં પાદ્યાર્ઘ્યાસનવંદનૈઃ ।
પ્રણમ્ય વિધિવચ્ચૈનં પૃષ્ટ્વાઽનામયમવ્યયમ્ ॥ 25 ॥
અથોપવિશ્ય ભગવાનાસને પરમાર્ચિતે ।
વાલ્મીકયે મહર્ષયે સંદિદેશાસનં તતઃ ॥ 26 ॥
બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞાતસ્સોઽપ્યુપાવિશદાસને ।
ઉપવિષ્ટે તદા તસ્મિન્સર્વલોકપિતામહે ।
તદ્ગતેનૈવ મનસા વાલ્મીકિર્ધ્યાનમાસ્થિતઃ ॥ 27 ॥
પાપાત્મના કૃતં કષ્ટં વૈરગ્રહણબુદ્ધિના ।
યસ્તાદૃશં ચારુરવં ક્રૌંચં હન્યાદકારણાત્ ॥ 28 ॥
શોચન્નેવ મુહુઃ ક્રૌંચીમુપશ્લોકમિમં પુનઃ ।
જગાવંતર્ગતમના ભૂત્વા શોકપરાયણઃ ॥ 29 ॥
તમુવાચ તતો બ્રહ્મા પ્રહસન્મુનિપુંગવમ્ ।
શ્લોક એવ ત્વયા બદ્ધો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ 30 ॥
મચ્છંદાદેવ તે બ્રહ્મન્ પ્રવૃત્તેયં સરસ્વતી ।
રામસ્ય ચરિતં સર્વં કુરુ ત્વમૃષિસત્તમ ॥ 31 ॥
ધર્માત્મનો ગુણવતો લોકે રામસ્ય ધીમતઃ ।
વૃત્તં કથય ધીરસ્ય યથા તે નારદાચ્છ્રુતમ્ ॥ 32 ॥
રહસ્યં ચ પ્રકાશં ચ યદ્વૃત્તં તસ્ય ધીમતઃ ।
રામસ્ય સહસૌમિત્રેઃ રાક્ષસાનાં ચ સર્વશઃ ॥ 33 ॥
વૈદેહ્યાશ્ચૈવ યદ્વૃત્તં પ્રકાશં યદિ વા રહઃ ।
તચ્ચાપ્યવિદિતં સર્વં વિદિતં તે ભવિષ્યતિ ॥ 34 ॥
ન તે વાગનૃતા કાવ્યે કાચિદત્ર ભવિષ્યતિ ।
કુરુ રામકથાં પુણ્યાં શ્લોકબદ્ધાં મનોરમામ્ ॥ 35 ॥
યાવત્ સ્થાસ્યંતિ ગિરયસ્સરિતશ્ચ મહીતલે ।
તાવદ્રામાયણકથા લોકેષુ પ્રચરિષ્યતિ ॥ 36 ॥
યાવદ્રામાયણકથા ત્વત્કૃતા પ્રચરિષ્યતિ ।
તાવદૂર્ધ્વમધશ્ચ ત્વં મલ્લોકેષુ નિવત્સ્યસિ ॥ 37 ॥
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્બ્રહ્મા તત્રૈવાંતરધીયત ।
તતસ્સશિષ્યો ભગવાન્મુનિર્વિસ્મયમાયયૌ ॥ 38 ॥
તસ્ય શિષ્યાસ્તતસ્સર્વે જગુશ્શ્લોકમિમં પુનઃ ।
મુહુર્મુહુઃ પ્રીયમાણાઃ પ્રાહુશ્ચ ભૃશવિસ્મિતાઃ ॥ 39 ॥
સમાક્ષરૈશ્ચતુર્ભિર્યઃ પાદૈર્ગીતો મહર્ષિણા ।
સોઽનુવ્યાહરણાદ્ભૂયશ્શ્લોકશ્શ્લોકત્વમાગતઃ ॥ 40 ॥
તસ્ય બુદ્ધિરિયં જાતા વાલ્મીકેર્ભાવિતાત્મનઃ ।
કૃત્સ્નં રામાયણં કાવ્યમીદૃશૈઃ કરવાણ્યહમ્ ॥ 41 ॥
ઉદારવૃત્તાર્થપદૈર્મનોરમૈઃ તદાસ્ય રામસ્ય ચકારકીર્તિમાન્ ।
સમાક્ષરૈશ્શ્લોકશતૈર્યશસ્વિનો યશસ્કરં કાવ્યમુદારધીર્મુનિઃ ॥ 42 ॥
તદુપગતસમાસસંધિયોગં સમમધુરોપનતાર્થવાક્યબદ્ધમ્ ।
રઘુવરચરિતં મુનિપ્રણીતં દશશિરસશ્ચ વધં નિશામયધ્વમ્ ॥ 43 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે બાલકાંડે દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ॥
