શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ત્રિપંચાશસ્સર્ગઃ ।
સ તં વૃક્ષં સમાસાદ્ય સંધ્યામન્વાસ્યપશ્ચિમામ્ ।
રામો રમયતાં શ્રેષ્ઠ ઇતિ હોવાચ લક્ષ્મણમ્ ॥ 1 ॥
અદ્યેયં પ્રથમા રાત્રિર્યાતા જનપદાદ્બહિઃ ।
યા સુમંત્રેણ રહિતા તાં નોત્કંઠિતુમર્હસિ ॥ 2 ॥
જાગર્તવ્યમતંદ્રિભ્યામદ્યપ્રભૃતિ રાત્રિષુ ।
યોગક્ષેમૌ હિ સીતાયા વર્તેતે લક્ષ્મણાવયોઃ ॥ 3 ॥
રાત્રિં કથંચિદેવેમાં સૌમિત્રે વર્તયામહે ।
અપાવર્તામહે ભૂમાવાસ્તીર્ય સ્વયમાર્જિતૈઃ ॥ 4 ॥
સ તુ સંવિશ્ય મેદિન્યાં મહાર્હશયનોચિતઃ ।
ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામો વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ ॥ 5 ॥
ધ્રુવમદ્ય મહારાજો દુઃખં સ્વપિતિ લક્ષ્મણ ।
કૃતકામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમર્હતિ ॥ 6 ॥
સા હિ દેવી મહારાજં કૈકેયી રાજ્યકારણાત્ ।
અપિ ન ચ્યાવયેત્પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમાગતમ્ ॥ 7 ॥
અનાથશ્ચ હિ વૃદ્ધશ્ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ ।
કિં કરિષ્યતિ કામાત્મા કૈકેયી વશમાગતઃ ॥ 8 ॥
ઇદં વ્યસનમાલોક્ય રાજ્ઞશ્ચ મતિવિભ્રમમ્ ।
કામ એવાર્થધર્માભ્યાં ગરીયાનિતિ મે મતિઃ ॥ 9 ॥
કો હ્યવિદ્વાનપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્ ।
છંદાનુવર્તિનં પુત્રં તાતો મામિવ લક્ષ્મણ ॥ 10 ॥
સુખી બત સભાર્યશ્ચ ભરતઃ કેકયીસુતઃ ।
મુદિતાન્ કોસલાનેકો યો ભોક્ષ્યત્યધિરાજવત્ ॥ 11 ॥
સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમેકં ભવિષ્યતિ ।
તાતે ચ વયસાઽતીતે મયિ ચારણ્યમાસ્થિતે ॥ 12 ॥
અર્થધર્મૌ પરિત્યજ્ય ય કામમનુવર્તતે ।
એવમાપદ્યતે ક્ષિપ્રં રાજા દશરથો યથા ॥ 13 ॥
મન્યે દશરથાંતાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ ।
કૈકેયી સૌમ્ય સંપ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ ॥ 14 ॥
અપીદાનીં તુ કૈકેયી સૌભાગ્યમદમોહિતા ।
કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ સંપ્રબાધેત મત્કૃતે ॥ 15 ॥
મા સ્મ મત્કારણાદ્દેવી સુમિત્રા દુઃખમાવસેત્ ।
અયોધ્યામિત એવ ત્વં કાલ્યે પ્રવિશ લક્ષ્મણ ॥ 16 ॥
અહમેકો ગમિષ્યામિ સીતયા સહ દંડકાન્ ।
અનાથાયા હિ નાથસ્ત્વં કૌશલ્યાયા ભવિષ્યસિ ॥ 17 ॥
ક્ષુદ્રકર્મા હિ કૈકેયી દ્વેષ્યમન્યાય્યમાચરેત્ ।
પરિદદ્યાહિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્ ॥ 18 ॥
નૂનં જાત્યંતરે કસ્મિન્ સ્ત્રિયઃ પુત્રૈર્વિયોજિતાઃ ।
જનન્યા મમ સૌમિત્રે તસ્માદેતદુપસ્થિતમ્ ॥ 19 ॥
મયા હિ ચિરપુષ્ટેન દુખસંવર્ધિતેન ચ ।
વિપ્રયુજ્યત કૌશલ્યા ફલકાલે ધિગસ્તુ મામ્ ॥ 20 ॥
મા સ્મ સીમંતિની કાચિજ્જનયેત્પુત્રમીદૃશમ્ ।
સૌમિત્રે યોઽહમંબાયા દદ્મિ શોકમનંતકમ્ ॥ 21 ॥
મન્યે પ્રીતિવિશિષ્ટા સા મત્તો લક્ષ્મણ શારિકા ।
યસ્યાસ્તચ્છ્રૂયતે વાક્યં શુક પાદમરેર્દશ ॥ 22 ॥
શોચંત્યા અલ્પભાગ્યાયા ન કિંચિદુપકુર્વતા ।
પુત્રેણ કિમપુત્રાયા મયા કાર્યમરિંદમ ॥ 23 ॥
અલ્પભાગ્યા હિ મે માતા કૌશલ્યા રહિતા મયા ।
શેતે પરમદુઃખાર્તા પતિતા શોકસાગરે ॥ 24 ॥
એકો હ્યહમયોધ્યાં ચ પૃથિવીં ચાપિ લક્ષ્મણ ।
તરેયમિષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમકારણમ્ ॥ 25 ॥
અધર્મભયભીતશ્ચ પરલોકસ્ય ચાનઘ ।
તેન લક્ષ્મણ નાદ્યાહ માત્માનમભિષેચયે ॥ 26 ॥
એતદન્યશ્ચ કરુણં વિલપ્ય વિજને વને ।
અશ્રુપૂર્ણમુખો રામો નિશિ તૂષ્ણીમુપાવિશત્ ॥ 27 ॥
વિલપ્યોપરતં રામં ગતાર્ચિષમિવાનલમ્ ।
સમુદ્રમિવ નિર્વેગમાશ્વાસયત લક્ષ્મણઃ ॥ 28 ॥
ધ્રુવમદ્ય પુરી રાજન્નયોધ્યાયુધિનાં વર ।
નિષ્પ્રભા ત્વયિ નિષ્ક્રાંતે ગતચંદ્રેવ શર્વરી ॥ 29 ॥
નૈતદૌપયિકં રામ યદિદં પરિતપ્યતે ।
વિષાદયસિ સીતાં ચ માં ચૈવ પુરુષર્ષભ ॥ 30 ॥
ન ચ સીતા ત્વયા હીના ન ચાહમપિ રાઘવ ।
મુહૂર્તમપિ જીવાવો જલાન્મત્સ્યાવિનોદ્ધૃતૌ ॥ 31 ॥
નહિ તાતં ન શત્રુઘ્નં ન સુમિત્રાં પરંતપ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છેયમદ્યાહં સ્વર્ગં ચાપિ ત્વયા વિના ॥ 32 ॥
તતસ્તત્ર સુખાસીનૌ નાતિદૂરે નિરીક્ષ્ય તામ્ ।
ન્યગ્રોધે સુકૃતાં શય્યાં ભેજાતે ધર્મવત્સલૌ ॥ 33 ॥
સ લક્ષ્મણસ્યોત્તમપુષ્કલં વચો નિશમ્ય ચૈવં વનવાસમાદરાત્ ।
સમાઃ સમસ્તા વિદધે પરંતપઃ પ્રપદ્ય ધર્મં સુચિરાય રાઘવઃ ॥ 34 ॥
તતસ્તુ તસ્મિન્ વિજને વને તદા મહાબલૌ રાઘવવંશવર્ધનૌ ।
ન તૌ ભયં સંભ્રમમભ્યુપેયતુ ર્યથૈવ સિંહૌ ગિરિસાનુગોચરૌ ॥ 35 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ત્રિપંચાશસ્સર્ગઃ ॥
