શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ પંચષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં પ્રાતરેવાપરેઽહનિ ।
વંદિનઃ પર્યુપાતિષ્ઠંસ્તત્પાર્થિવ નિવેશનમ્ ॥ 1 ॥
સૂતાઃ પરમસંસ્કારા મંગલાશ્ચોત્તમશ્રુતાઃ ।
ગાયકાઃ સ્તુતિશીલાશ્ચ નિગદંતઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ 2 ॥
અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં પ્રાતરેવાપરેઽહનિ ।
વંદિનઃ પર્યુપાતિષ્ઠંસ્તત્પાર્થિવ નિવેશનમ્ ॥ 3 ॥
સૂતાઃ પરમસંસ્કારા મંગલાશ્ચોત્તમશ્રુતાઃ ।
ગાયકાઃ સ્તુતિશીલાશ્ચ નિગદંતઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ 4 ॥
રાજાનં સ્તુવતાં તેષામુદાત્તાભિહિતાશિષામ્ ।
પ્રાસાદાઽભોગવિસ્તીર્ણઃ સ્તુતિશબ્દોહ્યવર્તત ॥ 5 ॥
તતસ્તુ સ્તુવતાં તેષાં સૂતાનાં પાણિવાદકાઃ ।
અપદાનાન્યુદાહૃત્ય પાણિવાદા નવાદયન્ ॥ 6 ॥
તેન શબ્દેન વિહગાઃ પ્રતિબુદ્ધા વિસસ્વનુઃ ।
શાખાસ્થાઃ પંજરસ્થાશ્ચ યે રાજકુલગોચરાઃ ॥ 7 ॥
વ્યાહૃતાઃ પુણ્યશબ્દાશ્ચ વીણાનાં ચાપિ નિસ્સ્વનાઃ ।
આશીર્ગેયં ચ ગાથાનાં પૂરયામાસ વેશ્મ તત્ ॥ 8 ॥
તત શ્શુચિસમાચારાઃ પર્યુપસ્થાનકોવિદાઃ ।
સ્ત્રીવર્ષ ધરભૂયિષ્ઠા ઉપતસ્થુર્યથાપુરમ્ ॥ 9 ॥
હરિચંદનસંપૃક્તમુદકં કાંચનૈર્ઘટૈઃ ।
આનિન્યુસ્સ્નાનશિક્ષાજ્ઞા યથાકાલં યથાવિધિ ॥ 10 ॥
મંગલાલંભનીયાનિ પ્રાશનીયાન્યુપસ્કરાન્ ।
ઉપનિન્યુસ્તથાપ્યન્યાઃ કુમારીબહુલાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 11 ॥
સર્વલક્ષણસંપન્નં સર્વં વિધિવદર્ચિતમ્ ।
સર્વં સુગુણલક્ષ્મીવત્તદ્બભૂવાભિહારિકમ્ ॥ 12 ॥
તત સ્સૂર્યોદયં યાવત્સર્વં પરિસમુત્સુકમ્ ।
તસ્થાવનુપસંપ્રાપ્તં કિંસ્વિદિત્યુપશંકિતમ્ ॥ 13 ॥
અથ યાઃ કોસલેંદ્રસ્ય શયનં પ્રત્યનંતરાઃ ।
તાઃ સ્ત્રિયસ્તુ સમાગમ્ય ભર્તારં પ્રત્યબોધયન્ ॥ 14 ॥
તથાપ્યુચિતવૃત્તા સ્તા વિનયેન નયેન ચ ।
નહ્યસ્ય શયનં સ્પૃષ્ટ્વા કિંચિદપ્યુપલેભિરે ॥ 15 ॥
તાઃ સ્ત્રિયસ્સ્વપ્નશીલજ્ઞાશ્ચેષ્ટાસંચલનાદિષુ તા વેપથુપરીતાશ્ચ રાજ્ઞઃ પ્રાણેષુ શંકિતાઃ ।
પ્રતિસ્રોતસ્તૃણાગ્રાણાં સદૃશં સંચકાશિરે ॥ 16 ॥
અથ સંદેહમાનાનાં સ્ત્રીણાં દૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ ।
યત્તદાશંકિતં પાપં તસ્ય જજ્ઞે વિનિશ્ચયઃ ॥ 17 ॥
કૌસલ્યા ચ સુમત્રચ પુત્રશોકપરાજિતે ।
પ્રસુપ્તે ન પ્રબુધ્યેતે યથા કાલસમન્વિતે ॥ 18 ॥
નિષ્પ્રભા ચ વિવર્ણા ચ સન્ના શોકેન સન્નતા ।
ન વ્યરાજત કૌસલ્યા તારેવ તિમિરાવૃતા ॥ 19 ॥
કૌસલ્યાઽનંતરં રાજ્ઞસ્સુમિત્રા તદંતનરમ્ ।
ન સ્મ વિભ્રાજતે દેવી શોકાશ્રુલુલિતાનના ॥ 20 ॥
તે ચ દૃષ્ટ્વા તથા સુપ્તે શુભે દેવ્યૌ ચ તં નૃપમ્ ।
સુપ્તમેવોદ્ગતપ્રાણમંતઃપુરમદૃશ્યત ॥ 21 ॥
તતઃ પ્રચુક્રુશુર્દીના સ્સસ્વરં તા વરાંગનાઃ ।
કરેણવ ઇવારણ્યે સ્થાનપ્રચ્યુતયૂથપાઃ ॥ 22 ॥
તાસામાક્રંદશબ્દેન સહસોદ્ધતચેતને ।
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ ત્યક્ત નિદ્રે બભૂવતુઃ ॥ 23 ॥
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ ।
હા નાથેતિ પરિક્રુશ્ય પેતતુર્ધરણીતલે ॥ 24 ॥
સા કોસલેંદ્રદુહિતા વેષ્ટમાના મહીતલે ।
ન બભ્રાજ રજોધ્વસ્તા તારેવ ગગનાચ્ચ્યુતા ॥ 25 ॥
નૃપે શાંતગુણે જાતે કૌસલ્યાં પતિતાં ભુવિ ।
અપશ્યંસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વા હતાં નાગવધૂમિવ ॥ 26 ॥
તતસ્સર્વા નરેંદ્રસ્ય કૈકેયીપ્રમુખાઃ સ્ત્રિયઃ ।
રુદંત્ય શ્શોકસંતપ્તા નિપેતુર્ગતચેતનાઃ ॥ 27 ॥
તાભિસ્સ બલવાન્નાદઃ ક્રોશંતીભિરનુદ્રુતઃ ।
યેન સ્ફીતીકૃતં ભૂયસ્તદ્ગૃહં સમનાદયત્ ॥ 28 ॥
તત્ પરિત્રસ્તંત્રસંભ્રાંત પર્યુત્સુકજનાકુલમ્ ।
સર્વતસ્તુમુલાક્રંદં પરિતાપાર્તબાંધવમ્ ॥ 29 ॥
સદ્યો નિપતિતાનંદં દીનવિક્લબદર્શનમ્ ।
બભૂવ નરદેવસ્ય સદ્મ દિષ્ટાંતમીયુષઃ ॥ 30 ॥
અતીતમાજ્ઞાય તુ પાર્થિવર્ષભં યશસ્વિનં સંપરિવાર્ય પત્નયઃ ।
ભૃશં રુદંત્યઃ કરુણં સુદુઃખિતાઃ પ્રગૃહ્ય બાહૂ વ્યલપન્નનાથવત્ ॥ 31 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે પંચષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
