શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ અષ્ટાદશસ્સર્ગઃ ।
સ દદર્શાસને રામો નિષણ્ણં પિતરં શુભે ।
કૈકેયીસહિતં દીનં મુખેન પરિશુષ્યતા ॥ 1 ॥
સ પિતુશ્ચરણૌ પૂર્વમભિવાદ્ય વિનીતવત્ ।
તતો વવંદે ચરણૌ કૈકેય્યા સ્સુસમાહિતઃ ॥ 2 ॥
રામેત્યુક્ત્વા તુ વચનં બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ ।
શશાક નૃપતિર્દીનો નેક્ષિતું નાભિભાષિતુમ્ ॥ 3 ॥
તદપૂર્વં નરપતેર્દૃષ્ટ્વા રૂપં ભયાવહમ્ ।
રામોઽપિ ભયમાપન્નઃ પદા સ્પૃષ્ટ્વેવ પન્નગમ્ ॥ 4 ॥
ઇંદ્રિયૈરપ્રહૃષ્ટૈસ્તં શોકસંતાપકર્શિતમ્ ।
નિશ્શ્વસંતં મહારાજં વ્યથિતાકુલચેતસમ્ ॥ 5 ॥
ઊર્મિમાલિનમક્ષોભ્યં ક્ષુભ્યંતમિવ સાગરમ્ ।
ઉપપ્લુતમિવાદિત્યમુક્તાનૃતમૃષિં યથા ॥ 6 ॥
અચિંત્યકલ્પં હિ પિતુસ્તં શોકમુપધારયન્ ।
બભૂવ સંરબ્ધતર સ્સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ ॥ 7 ॥
ચિંતયામાસ ચ તદા રામઃ પિતૃહિતે રતઃ ।
કિં સ્વિદદ્યૈવ નૃપતિર્ન માં પ્રત્યભિનંદતિ ॥ 8 ॥
અન્યદા માં પિતા દૃષ્ટ્વા કુપિતોઽપિ પ્રસીદતિ ।
તસ્ય મામદ્ય સંપ્રેક્ષ્ય કિમાયાસઃ પ્રવર્તતે ॥ 9 ॥
સ દીન ઇવ શોકાર્તો વિષણ્ણવદનદ્યુતિઃ ।
કૈકેયીમભિવાદ્યૈવ રામો વચનમબ્રવીત્ ॥ 10 ॥
કચ્ચિન્મયા નાપરાદ્ધમજ્ઞાનાદ્યેન મે પિતા ।
કુપિતસ્તન્મમાચક્ષ્વ ત્વં ચૈવૈનં પ્રસાદય ॥ 11 ॥
અપ્રસન્નમનાઃ કિન્નુ સદા માં પ્રતિ વત્સલઃ ।
વિવર્ણવદનો દીનો ન હિ મામભિભાષતે ॥ 12 ॥
શરીરો માનસો વાપિ કચ્ચિદેનં ન બાધતે ।
સંતાપોવાઽભિતાપો વા દુર્લભં હિ સદા સુખમ્ ॥ 13 ॥
કચ્ચિન્ન કિંચિદ્ભરતે કુમારે પ્રિયદર્શને ।
શત્રુઘ્ને વા મહાસત્ત્વે માત્રૂણાં વા મમાશુભમ્ ॥ 14 ॥
અતોષયન્મહારાજમકુર્વન્વા પિતુર્વચઃ ।
મુહૂર્તમપિ નેચ્છેયં જીવિતું કુપિતે નૃપે ॥ 15 ॥
યતોમૂલં નરઃ પશ્યેત્પ્રાદુર્ભાવમિહાત્મનઃ ।
કથં તસ્મિન્નવર્તેત પ્રત્યક્ષે સતિ દૈવતે ॥ 16 ॥
કચ્ચિત્તે પરુષં કિંચિદભિમાનાત્પતિતા મમ ।
ઉક્તો ભવત્યા કોપેન યત્રાસ્ય લુલિતં મનઃ ॥ 17 ॥
એતદાચક્ષ્વ મે દેવિ તત્ત્વેન પરિપૃચ્છતઃ ।
કિં નિમિત્તમપૂર્વોયં વિકારો મનુજાધિપે ॥ 18 ॥
એવમુક્તા તુ કૈકેયી રાઘવેણ મહાત્મના ।
ઉવાચેદં સુનિર્લજ્જા ધૃષ્ટમાત્મહિતં વચઃ ॥ 19 ॥
ન રાજા કુપિતો રામ વ્યસનં નાસ્ય કિંચન ।
કિંચિન્મનોગતંત્વસ્ય ત્વદ્ભયાન્નાભિભાષતે ॥ 20 ॥
પ્રિયં ત્વામપ્રિયં વક્તું વાણી નાસ્યોપવર્તતે ।
તદવશ્યં ત્વયા કાર્યં યદનેનાશ્રુતં મમ ॥ 21 ॥
એષ મહ્યં વરં દત્ત્વા પુરા મામભિપૂજ્ય ચ ।
સ પશ્ચાત્તપ્યતે રાજા યથાઽન્યઃ પ્રાકૃતસ્તથા ॥ 22 ॥
અતિસૃજ્ય દદાનીતિ વરં મમ વિશાંપતિઃ ।
સ નિરર્થં ગતજલે સેતું બંધિતુમિચ્છતિ ॥ 23 ॥
ધર્મમૂલમિદં રામ વિદિતં ચ સતામપિ ।
તત્સત્યં ન ત્યજેદ્રાજા કુપિતસ્ત્વત્કૃતે યથા ॥ 24 ॥
યદિ તદ્વક્ષ્યતે રાજા શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
કરિષ્યસિ તતસ્સર્વમાખ્યાસ્યામિ પુનસ્ત્વહમ્ ॥ 25 ॥
યદિ ત્વભિહિતં રાજ્ઞા ત્વયિ તન્ન વિપત્સ્યતે ।
તતોઽહમભિધાસ્યામિ ન હ્યેષ ત્વયિ વક્ષ્યતિ ॥ 26 ॥
એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા કૈકેય્યા સમુદાહૃતમ્ ।
ઉવાચ વ્યથિતો રામસ્તાં દેવીં નૃપસન્નિધૌ ॥ 27 ॥
અહો ધિઙ્નાર્હસે દેવિ વક્તું મામીદૃશં વચઃ ।
અહં હિ વચનાદ્રાજ્ઞઃ પતેયમપિ પાવકે ॥ 28 ॥
ભક્ષયેયં વિષં તીક્ષ્ણં મજ્જેયમપિ ચાર્ણવે ।
નિયુક્તો ગુરુણા પિત્રા નૃપેણ ચ હિતેન ચ ॥ 29 ॥
તદ્બ્રૂહિ વચનં દેવિ રાજ્ઞો યદભિકાંક્ષિતમ્ ।
કરિષ્યે પ્રતિજાને ચ રામો દ્વિર્નાભિભાષતે ॥ 30 ॥
તમાર્જવસમાયુક્તમનાર્યા સત્યવાદિનમ્ ।
ઉવાચ રામં કૈકેયી વચનં ભૃશદારુણમ્ ॥ 31 ॥
પુરા દૈવાસુરે યુદ્ધે પિત્રા તે મમ રાઘવ ।
રક્ષિતેન વરૌ દત્તૌ સશલ્યેન મહારણે ॥ 32 ॥
તત્ર મે યાચિતો રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ।
ગમનં દંડકારણ્યે તવ ચાદ્યૈવ રાઘવ ॥ 33 ॥
યદિ સત્યપ્રતિજ્ઞં ત્વં પિતરં કર્તુમિચ્છસિ ।
આત્માનં ચ નરશ્રેષ્ઠ મમ વાક્યમિદં શૃણુ ॥ 34 ॥
સન્નિદેશે પિતુસ્તિષ્ઠ યથા તેન પ્રતિશ્રુતમ્ ।
ત્વયાઽરણ્યં પ્રવેષ્ટવ્યં નવ વર્ષાણિ પંચ ચ ॥ 35 ॥
ભરતસ્ત્વભિષિચ્યેત યદેતદભિષેચનમ્ ।
ત્વદર્થે વિહિતં રાજ્ઞા તેન સર્વેણ રાઘવ ॥ 36 ॥
સપ્ત સપ્ત ચ વર્ષાણિ દંડકારણ્યમાશ્રિતઃ ।
અભિષેકમિમં ત્યક્ત્વા જટાજિનધરો વસ ॥ 37 ॥
ભરતઃ કોસલપુરે પ્રશાસ્તુ વસુધામિમામ્ ।
નાનારત્ન સમાકીર્ણાં સવાજિરથકુંજરામ્ ॥ 38 ॥
એતેન ત્વાં નરેંદ્રોઽયં કારુણ્યેન સમાપ્લુતઃ ।
શોકસંક્લિષ્ટ વદનો ન શક્નોતિ નિરીક્ષિતુમ્ ॥ 39 ॥
એતત્કુરુ નરેંદ્રસ્ય વચનં રઘુનંદન ।
સત્યેન મહતા રામ તારયસ્વ નરેશ્વરમ્ ॥ 40 ॥
ઇતીવ તસ્યાં પરુષં વદંત્યાં ન ચૈવ રામઃ પ્રવિવેશ શોકમ્ ।
પ્રવિવ્યથે ચાપિ મહાનુભાવો રાજા તુ પુત્રવ્યસનાભિતપ્તઃ ॥ 41 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે અષ્ટાદશસ્સર્ગઃ ॥
