શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાંડમ્ ।
અથ એકોનસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
કૃત્વૈવમુદકં તસ્મૈ પ્રસ્થિતૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
અવેક્ષંતૌ વને સીતાં પશ્ચિમાં જગ્મતુર્દિશમ્ ॥ 1 ॥
તૌ દિશં દક્ષિણાં ગત્વા શરચાપાસિધારિણૌ ।
અવિપ્રહતમૈક્ષ્વાકૌ પંથાનં પ્રતિપેદતુઃ ॥ 2 ॥
ગુલ્મૈર્વૃક્ષૈશ્ચ બહુભિર્લતાભિશ્ચ પ્રવેષ્ટિતમ્ ।
આવૃતં સર્વતો દુર્ગં ગહનં ઘોરદર્શનમ્ ॥ 3 ॥
વ્યતિક્રમ્ય તુ વેગેન વ્યાલસિંહનિષેવિતમ્ ।
સુભીમં તન્મહારણ્યં વ્યતિયાતૌ મહાબલૌ ॥ 4 ॥
તતઃ પરં જનસ્થાનાતત્રિક્રોશં ગમ્ય રાઘવૌ ।
ક્રૌંચારણ્યં વિવિશતુર્ગહનં તૌ મહૌજસૌ ॥ 5 ॥
નાનામેઘઘનપ્રખ્યં પ્રહૃષ્ટમિવ સર્વતઃ ।
નાનાપક્ષિગણૈર્યુક્તં નાનાવ્યાલમૃગૈર્યુતમ્ ॥ 6 ॥
દિદૃક્ષમાણૌ વૈદેહીં તદ્વનં તૌ વિચિક્યતુઃ ।
તત્ર તત્રાવતિષ્ઠંતૌ સીતાહરણકર્શિતૌ ॥ 7 ॥
તતઃ પૂર્વેણ તૌ ગત્વા ત્રિક્રોશં ભ્રાતરૌ તદા ।
ક્રૌંચારણ્યમતિક્રમ્ય મતંગાશ્રમમંતરા ॥ 8 ॥
દૃષ્ટ્વા તુ તદ્વનં ઘોરં બહુભીમમૃગદ્વિજમ્ ।
નનાસત્ત્વસમાકીર્ણં સર્વં ગહનપાદપમ્ ॥ 9 ॥
દદૃશાતે તુ તૌ તત્ર દરીં દશરથાત્મજૌ ।
પાતાલસમગંભીરાં તમસા નિત્યસંવૃતામ્ ॥ 10 ॥
આસાદ્ય તૌ નરવ્યાઘ્રૌ દર્યાસ્તસ્યાવિદૂરતઃ ।
દદૃશાતે મહારૂપાં રાક્ષસીં વિકૃતાનનામ્ ॥ 11 ॥
ભયદામલ્પસત્ત્વાનાં બીભત્સાં રૌદ્રદર્શનામ્ ।
લંબોદરીં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાં કરાલીં પરુષત્વચમ્ ॥ 12 ॥
ભક્ષયંતીં મૃગાન્ભીમાન્વિકટાં મુક્તમૂર્ધજામ્ ।
પ્રૈક્ષેતાં તૌ તતસ્તત્ર ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 13 ॥
સા સમાસાદ્ય તૌ વીરૌ વ્રજંતં ભ્રાતુરગ્રતઃ ।
એહિ રંસ્યાવહેત્યુક્ત્વા સમાલંબત લક્ષ્મણમ્ ॥ 14 ॥
ઉવાચ ચૈનં વચનં સૌમિત્રિમુપગૂહ્ય સા ।
અહં ત્વયોમુખી નામ લબ્ધા તે ત્વમસિ પ્રિયઃ ॥ 15 ॥
નાથ પર્વતકૂટેષુ નદીનાં પુલિનેષુ ચ ।
આયુશ્શેષમિમં વીર ત્વં મયા સહ રંસ્યસે ॥ 16 ॥
એવમુક્તસ્તુ કુપિતઃ ખડ્ગમુદ્ધૃત્ય લક્ષ્મણઃ ।
કર્ણનાસાસ્તનં તસ્યા નિચકર્તારિસૂદનઃ ॥ 17 ॥
કર્ણનાસે નિકૃત્તે તુ વિસ્વરં સા વિનદ્ય ચ ।
યથાગતં પ્રદુદ્રાવ રાક્ષસી ભીમદર્શના ॥ 18 ॥
તસ્યાં ગતાયાં ગહનં વ્રજંતૌ વનમોજસા ।
આસેદતુરમિત્રઘ્નૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 19 ॥
લક્ષ્મણસ્તુ મહાતેજાસ્સત્ત્વવાન્ શીલવાન્ શુચિઃ ।
અબ્રવીત્પ્રાંજલિર્વાક્યં ભ્રાતરં દીપ્તતેજસમ્ ॥ 20 ॥
સ્પંદતે ચ દૃઢં બાહુરુદ્વિગ્નમિવ મે મનઃ ।
પ્રાયશશ્ચાપ્યનિષ્ટાનિ નિમિત્તાન્યુપલક્ષયે ॥ 21 ॥
તસ્માત્સજ્જીભવાર્ય ત્વં કુરુષ્વ વચનં હિતમ્ ।
મમૈવ હિ નિમિત્તાનિ સદ્યશ્શંસંતિ સંભ્રમમ્ ॥ 22 ॥
એષ વંચુલકો નામ પક્ષી પરમદારુણઃ ।
આવયોર્વિજયં યુદ્ધે શંસન્નિવ વિનર્દતિ ॥ 23 ॥
તયોરન્વેષતોરેવં સર્વં તદ્વનમોજસા ।
સંજજ્ઞે વિપુલઃ શબ્દો પ્રભંજન્નિવ તદ્વનમ્ ॥ 24 ॥
સંવેષ્ટિતમિવાત્યર્થં ગગનં માતરિશ્વના ।
વનસ્ય તસ્ય શબ્દોઽભૂદ્દિવમાપૂરયન્નિવ ॥ 25 ॥
તં શબ્દં કાંક્ષમાણસ્તુ રામઃ કક્ષે સહાનુજઃ ।
દદર્શ સુમહાકાયં રાક્ષસં વિપુલોદરમ્ ॥ 26 ॥
આસેદતુસ્તતસ્તત્ર તાવુભૌ પ્રમુખે સ્થિતમ્ ।
વિવૃદ્ધમશિરોગ્રીવં કબંધમુદરે મુખમ્ ॥ 27 ॥
રોમભિર્નિચિતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મહાગિરિમિવોછ્રિતમ્ ।
નીલમેઘનિભં રૌદ્રં મેઘસ્તનિતનિસ્વનમ્ ॥ 28 ॥
અગ્નિજ્વાલાનિકાશેન લલાટસ્થેન દીપ્યતા ।
મહાપક્ષ્મેણ પિંગેન વિપુલેનાયતેન ચ ॥ 29 ॥
એકેનોરસિ ઘોરેણ નયનેનાશુદર્શિના ।
મહાદંષ્ટ્રોપપન્નં તલ્લેલિહાનં મહામુખમ્ ॥ 30 ॥
ભક્ષયંતં મહાઘોરાનૃક્ષસિંહમૃગદ્વિપાન્ ।
ઘોરૌ ભુજૌ વિકુર્વાણમુભૌ યોજનમાયતૌ ॥ 31 ॥
કરાભ્યાં વિવિધાન્ગૃહ્યઋક્ષાન્પક્ષિગણાન્મૃગાન્ ।
આકર્ષંતં વિકર્ષંતમનેકાન્મૃગયૂથપાન્ ॥ 32 ॥
સ્થિતમાવૃત્ય પંથાનં તયોર્ભ્રાત્રોઃ પ્રપન્નયોઃ ।
અથ તૌ સમભિક્રમ્ય ક્રોશમાત્રે દદર્શતુઃ ॥ 33 ॥
મહાંતં દારુણં ભીમં કબંધં ભુજસંવૃમ્ ।
કબંધમિવ સંસ્થાનાદતિઘોરપ્રદર્શનમ્ ॥ 34 ॥
સ મહાબાહુરત્યર્થં પ્રસાર્ય વિપુલૌ ભુજૌ ।
જગ્રાહ સહિતાવેવ રાઘવૌ પીડયન્બલાત્ ॥ 35 ॥
ખડ્ગિનૌ દૃઢધન્વાનૌ તિગ્મતેજોવપુર્ધરૌ ।
ભ્રાતરૌ વિવશં પ્રાપ્તૌ કૃષ્યમાણૌ મહાબલૌ ॥ 36 ॥
તત્ર ધૈર્યેણ શૂરસ્તુ રાઘવો નૈવ વિવ્યથે ।
બાલ્યાદનાશ્રયત્વાચ્ચ લક્ષ્મણસ્ત્વતિવિવ્યથે ॥ 37 ॥
ઉવાચ સ વિષણ્ણસ્સન્રાઘવં રાઘવાનુજઃ ।
પશ્ય માં વીર વિવશં રાક્ષસસ્ય વશં ગતમ્ ॥ 38 ॥
મયૈકેન વિનિર્યુક્તઃ પરિમુંચસ્વ રાઘવ ।
માં હિ ભૂતબલિં દત્વા પલાયસ્વ યથાસુખમ્ ॥ 39 ॥
અધિગંતાસિ વૈદેહીમચિરેણેતિ મે મતિઃ ।
પ્રતિલભ્ય ચ કાકુત્સ્થ પિતૃપૈતામહીં મહીમ્ ॥ 40 ॥
તત્ર માં રામ રાજ્યસ્થસ્સ્મર્તુમર્હસિ સર્વદા ।
લક્ષ્મણેનૈવમુક્તસ્તુ રામસ્સૌમિત્રિમબ્રવીત્ ॥ 41 ॥
મા સ્મ ત્રાસં કૃથા વીર ન હિ ત્વાદૃગ્વિષીદતિ ।
એતસ્મિન્નંતરે ક્રૂરો ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 42 ॥
પપ્રચ્છ ઘનનિર્ઘોષઃ કબંધો દાનવોત્તમઃ ।
કૌ યુવાં વૃષભસ્કંધૌ મહાખડ્ગધનુર્ધરૌ ॥ 43 ॥
ઘોરં દેશમિમં પ્રાપ્તૌ મમ ભક્ષાવુપસ્થિતૌ ।
વદતં કાર્યમિહ વાં કિમર્થં ચાગતૌ યુવામ્ ॥ 44 ॥
ઇમં દેશમનુપ્રાપ્તૌ ક્ષુધાર્તસ્યેહ તિષ્ઠતઃ ।
સબાણચાપખડ્ગૌ ચ તીક્ષ્ણશૃંગાવિવર્ષભૌ ॥ 45 ॥
મમાસ્યમનુસંપ્રાપ્તૌ દુર્લભં જીવિતં પુનઃ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કબંધસ્ય દુરાત્મનઃ ॥ 46 ॥
ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા ।
કૃચ્છ્રાત્ કૃચ્છ્રતરં પ્રાપ્ય દારુણં સત્યવિક્રમઃ ॥ 47 ॥
વ્યસનં જીવિતાંતાય પ્રાપ્તમપ્રાપ્ય તાં પ્રિયામ્ ।
કાલસ્ય સુમહદ્વીર્યં સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ ॥ 48 ॥
ત્વાં ચ માં ચ નરવ્યાઘ્ર વ્યસનૈઃ પશ્ય મોહિતૌ ।
નાતિભારોસ્તિ કાલસ્ય સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ ॥ 49 ॥
શૂરાશ્ચ બલવંતશ્ચ કૃતાસ્ત્રાશ્ચ રણાજિરે ।
કાલાભિપન્નાસ્સીદંતિ યથા વાલુકસેતવઃ ॥ 50 ॥
ઇતિ બ્રુવાણો દૃઢસત્યવિક્રમો મહાયશા દાશરથિઃ પ્રતાપવાન્ ।
અવેક્ષ્ય સૌમિત્રિમુદગ્રપૌરુષં સ્થિરાં તદા સ્વાં મતિમાત્મનાઽકરોત્ ॥ 51 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાંડે એકોનસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
