શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે બાલકાંડમ્ ।
અથ અષ્ટાદશસ્સર્ગઃ ।
નિર્વૃત્તે તુ ક્રતૌ તસ્મિન્હયમેધે મહાત્મનઃ ।
પ્રતિગૃહ્ય સુરા ભાગાન્પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્ ॥ 1 ॥
સમાપ્તદીક્ષાનિયમઃ પત્નીગણસમન્વિતઃ ।
પ્રવિવેશ પુરીં રાજા સભૃત્યબલવાહનઃ ॥ 2 ॥
યથાર્હં પૂજિતાસ્તેન રાજ્ઞા વૈ પૃથિવીશ્વરાઃ ।
મુદિતાઃ પ્રયયુર્દેશાન્પ્રણમ્ય મુનિપુંગવમ્ ॥ 3 ॥
શ્રીમતાં ગચ્છતાં તેષાં સ્વપુરાણિ પુરાત્તતઃ ।
બલાનિ રાજ્ઞાં શુભ્રાણિ પ્રહૃષ્ટાનિ ચકાશિરે ॥ 4 ॥
ગતેષુ પૃથિવીશેષુ રાજા દશરથસ્તદા ।
પ્રવિવેશ પુરીં શ્રીમાન્ પુરસ્કૃત્ય દ્વિજોત્તમાન્ ॥ 5 ॥
શાંતયા પ્રયયૌ સાર્ધમૃશ્યશૃંગસ્સુપૂજિતઃ ।
અન્વીયમાનો રાજ્ઞાઽથ સાનુયાત્રેણ ધીમતા ॥ 6 ॥
એવં વિસૃજ્ય તાન્સર્વાન્રાજા સંપૂર્ણમાનસઃ ।
ઉવાસ સુખિતસ્તત્ર પુત્રોત્પત્તિં વિચિંતયન્ ॥ 7 ॥
તતો યજ્ઞે સમાપ્તે તુ ઋતૂનાં ષટ્સમત્યયુઃ ।
તતશ્ચ દ્વાદશે માસે ચૈત્રે નાવમિકે તિથૌ ॥ 8 ॥
નક્ષત્રેઽદિતિદૈવત્યે સ્વોચ્ચસંસ્થેષુ પંચસુ ।
ગ્રહેષુ કર્કટે લગ્ને વાક્પતાવિંદુના સહ ॥ 9 ॥
પ્રોદ્યમાને જગન્નાથં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્ ।
કૌસલ્યાઽજનયદ્રામં સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ॥ 10 ॥
વિષ્ણોરર્ધં મહાભાગં પુત્રમૈક્ષ્વાકુવર્ધનમ્ ।
કૌસલ્યા શુશુભે તેન પુત્રેણામિતતેજસા ॥ 11 ॥
યથા વરેણ દેવાનામદિતિર્વજ્રપાણિના ।
ભરતો નામ કૈકેય્યાં જજ્ઞે સત્યપરાક્રમઃ ॥ 12 ॥
સાક્ષાદ્વિષ્ણોશ્ચતુર્ભાગસ્સર્વૈસ્સમુદિતો ગુણૈઃ ।
અથ લક્ષ્મણશત્રુઘ્નૌ સુમિત્રાઽજનયત્સુતૌ ॥ 13 ॥
વીરૌ સર્વાસ્ત્રકુશલૌ વિષ્ણોરર્ધસમન્વિતૌ ।
પુષ્યે જાતસ્તુ ભરતો મીનલગ્ને પ્રસન્નધીઃ ॥ 14 ॥
સાર્પે જાતૌ ચ સૌમિત્રી કુલીરેઽભ્યુદિતે રવૌ ।
રાજ્ઞઃ પુત્રા મહાત્માનશ્ચત્વારો જજ્ઞિરે પૃથક્ ॥ 15 ॥
ગુણવંતોઽનુરૂપાશ્ચ રુચ્યા પ્રોષ્ઠપદોપમાઃ ।
જગુઃ કલં ચ ગંધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥ 16 ॥
દેવદુંદુભયો નેદુઃ પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ ખાચ્ચ્યુતા ।
ઉત્સવશ્ચ મહાનાસીદયોધ્યાયાં જનાકુલઃ ॥ 17 ॥
રથ્યાશ્ચ જનસંબાધા નટનર્તકસંકુલાઃ ।
ગાયનૈશ્ચ વિરાવિણ્યો વાદનૈશ્ચ તથાઽપરૈઃ ॥ 18 ॥
પ્રદેયાંશ્ચ દદૌ રાજા સૂતમાગધવંદિનામ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ વિત્તં ગોધનાનિ સહસ્રશઃ ॥ 19 ॥
અતીત્યૈકાદશાહં તુ નામકર્મ તથાઽકરોત્ ।
જ્યેષ્ઠં રામં મહાત્માનં ભરતં કૈકયીસુતમ્ ॥ 20 ॥
સૌમિત્રિં લક્ષ્મણમિતિ શત્રુઘ્નમપરં તથા ।
વસિષ્ઠઃ પરમપ્રીતો નામાનિ કૃતવાન્ તદા ॥ 21 ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ પૌરાંજાનપદાનપિ ।
અદદાદ્બ્રહ્મણાનાં ચ રત્નૌઘમમિતં બહુ ॥ 22 ॥
તેષાં જન્મક્રિયાદીનિ સર્વકર્માણ્યકારયત્ ।
તેષાં કેતુરિવ જ્યેષ્ઠો રામો રતિકરઃ પિતુઃ ॥ 23 ॥
બભૂવ ભૂયો ભૂતાનાં સ્વયંભૂરિવ સમ્મતઃ ।
સર્વે વેદવિદશ્શૂરાસ્સર્વે લોકહિતે રતાઃ ॥ 24 ॥
સર્વે જ્ઞાનોપસંપન્નાસ્સર્વે સમુદિતા ગુણૈઃ ।
તેષામપિ મહાતેજા રામસ્સત્યપરાક્રમઃ ॥ 25 ॥
ઇષ્ટસ્સર્વસ્ય લોકસ્ય શશાંક ઇવ નિર્મલઃ ।
ગજસ્કંધેઽશ્વપૃષ્ઠે ચ રથચર્યાસુ સમ્મતઃ ॥ 26 ॥
ધનુર્વેદે ચ નિરતઃ પિતૃશુશ્રૂષણે રતઃ ।
બાલ્યાત્પ્રભૃતિ સુસ્નિગ્ધો લક્ષ્મણો લક્ષ્મિવર્ધનઃ ॥ 27 ॥
રામસ્ય લોકરામસ્ય ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય નિત્યશઃ ।
સર્વપ્રિયકરસ્તસ્ય રામસ્યાપિ શરીરતઃ ॥ 28 ॥
લક્ષ્મણો લક્ષ્મિસંપન્નો બહિઃપ્રાણ ઇવાપરઃ ।
ન ચ તેન વિના નિદ્રાં લભતે પુરુષોત્તમઃ ॥ 29 ॥
મૃષ્ટમન્નમુપાનીતમશ્નાતિ ન હિ તં વિના ।
યદા હિ હયમારૂઢો મૃગયાં યાતિ રાઘવઃ ॥ 30 ॥
તદૈનં પૃષ્ઠતોઽન્વેતિ સધનુઃ પરિપાલયન્ ।
ભરતસ્યાપિ શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણાવરજો હિ સઃ ॥ 31 ॥
પ્રાણૈઃ પ્રિયતરો નિત્યં તસ્ય ચાસીત્તથા પ્રિયઃ ।
સ ચતુર્ભિર્મહાભાગૈઃપુત્રૈર્દશરથઃ પ્રિયૈઃ ॥ 32 ॥
બભૂવ પરમપ્રીતો દેવૈરિવ પિતામહઃ ।
તે યદા જ્ઞાનસંપન્નાસ્સર્વૈસ્સમુદિતા ગુણૈઃ ॥ 33 ॥
હ્રીમંતઃ કીર્તિમંતશ્ચ સર્વજ્ઞા દીર્ઘદર્શિનઃ ।
તેષામેવં પ્રભાવાનાં સર્વેષાં દીપ્તતેજસામ્ ॥ 34 ॥
પિતા દશરથો હૃષ્ટો બ્રહ્મા લોકાધિપો યથા ।
તે ચાપિ મનુજવ્યાઘ્રા વૈદિકાધ્યયને રતાઃ ॥ 35 ॥
પિતૃશુશ્રૂષણરતા ધનુર્વેદે ચ નિષ્ઠિતાઃ ।
અથ રાજા દશરથસ્તેષાં દારક્રિયાં પ્રતિ ॥ 36 ॥
ચિંતયામાસ ધર્માત્મા સોપાધ્યાયસ્સબાંધવઃ ।
તસ્ય ચિંતયમાનસ્ય મંત્રિમધ્યે મહાત્મનઃ ॥ 37 ॥
અભ્યગચ્છન્મહાતેજા વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
સ રાજ્ઞો દર્શનાકાંક્ષી દ્વારાધ્યક્ષાનુવાચ હ ॥ 38 ॥
શીઘ્રમાખ્યાત માં પ્રાપ્તં કૌશિકં ગાધિનસ્સુતમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં ત્રાસાદ્રાજ્ઞો વેશ્મ પ્રદુદ્રુવુઃ ॥ 39 ॥
સંભ્રાંતમનસસ્સર્વે તેન વાક્યેન ચોદિતાઃ ।
તે ગત્વા રાજભવનં વિશ્વામિત્રમૃષિં તદા ॥ 40 ॥
પ્રાપ્તમાવેદયામાસુર્નૃપાયૈક્ષ્વાકવે તદા ।
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા સપુરોધાસ્સમાહિતઃ ॥ 41 ॥
પ્રત્યુજ્જગામ તં હૃષ્ટો બ્રહ્માણમિવ વાસવઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા જ્વલિતં દીપ્ત્યા તાપસં સંશિતવ્રતમ્ ॥ 42 ॥
પ્રહૃષ્ટવદનો રાજા તતોઽર્ઘ્યમુપહારયત્ ।
સ રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્યાર્ઘ્યં શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ॥ 43 ॥
કુશલં ચાવ્યયં ચૈવ પર્યપૃચ્છન્નરાધિપમ્ ।
2 પુરે કોશે જનપદે બાંધવેષુ સુહૃત્સુ ચ ॥ 44 ॥
કુશલં કૌશિકો રાજ્ઞઃ પર્યપૃચ્છત્સુધાર્મિકઃ ।
અપિ તે સન્નતાસ્સર્વે સામંતા રિપવો જિતાઃ ॥ 45 ॥
દૈવં ચ માનુષં ચાપિ કર્મ તે સાધ્વનુષ્ઠિતમ્ ।
વસિષ્ઠં ચ સમાગમ્ય કુશલં મુનિપુંગવઃ ॥ 46 ॥
ઋષીંશ્ચ તાન્યથાન્યાયં મહાભાગાનુવાચ હ ।
તે સર્વે હૃષ્ટમનસસ્તસ્ય રાજ્ઞો નિવેશનમ્ ॥ 47 ॥
વિવિશુઃ પૂજિતાસ્તત્ર નિષેદુશ્ચ યથાર્હતઃ ।
અથ હૃષ્ટમના રાજા વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્ ॥ 48 ॥
ઉવાચ પરમોદારો હૃષ્ટસ્તમભિપૂજયન્ ।
યથાઽમૃતસ્ય સંપ્રાપ્તિર્યથાવર્ષમનૂદકે ।
યથા સદૃશદારેષુ પુત્રજન્માઽપ્રજસ્ય ચ ॥ 49 ॥
પ્રણષ્ટસ્ય યથાલાભો યથા હર્ષો મહોદયે ।
તથૈવાગમનં મન્યે સ્વાગતં તે મહામુને ॥ 50 ॥
કં ચ તે પરમં કામં કરોમિ કિમુ હર્ષિતઃ ॥ 51 ॥
પાત્રભૂતોઽસિ મે બ્રહ્મંદિષ્ટયા પ્રાપ્તાઽસિ કૌશિક ।
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્ ॥ 52 ॥
પૂર્વં રાજર્ષિશબ્દેન તપસા દ્યોતિતપ્રભઃ ।
બ્રહ્મર્ષિત્વમનુપ્રાપ્તઃ પૂજ્યોઽસિ બહુધા મયા ॥ 53 ॥
તદદ્ભુતમિદં બ્રહ્મન્પવિત્રં પરમં મમ ।
શુભક્ષેત્રગતશ્ચાહં તવ સંદર્શનાત્પ્રભો ॥ 54 ॥
બ્રૂહિ યત્પ્રાર્થિતં તુભ્યં કાર્યમાગમનં પ્રતિ ।
ઇચ્છામ્યનુગૃહીતોઽહં ત્વદર્થપરિવૃદ્ધયે ॥ 55 ॥
કાર્યસ્ય ન વિમર્શં ચ ગંતુમર્હસિ કૌશિક ।
કર્તા ચાહમશેષેણ દૈવતં હિ ભવાન્મમ ॥ 56 ॥
મમ ચાયમનુપ્રાપ્તો મહાનભ્યુદયો દ્વિજ ।
તવાગમનજઃ કૃત્સ્નો ધર્મશ્ચાનુત્તમો મમ ॥ 57 ॥
ઇતિ હૃદયસુખં નિશમ્ય વાક્યં શ્રુતિસુખમાત્મવતા વિનીતમુક્તમ્ ।
પ્રથિતગુણયશા ગુણૈર્વિશિષ્ટઃ પરમઋષિઃ પરમં જગામ હર્ષમ્ ॥ 58 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે બાલકાંડે અષ્ટાદશસ્સર્ગઃ ॥
